Γεννημένος το 1632 στο Αμστερνταμ σε μια μεσοαστική εβραϊκή οικογένεια, ο Μπαρούχ Σπινόζα έμελλε να γίνει μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του ολλανδικού αλλά και ευρύτερα του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού κατά τον 17ο αιώνα.
Ως νέος, θεωρούνταν εξαιρετικός μαθητής του Ταλμούδ και πολλά υποσχόμενος θρησκευτικός λόγιος. Σύντομα όμως βρέθηκε εκτός της ορθόδοξης παράδοσης λόγω των ριζοσπαστικών απόψεών του. Αλλωστε ήταν ορατή ήδη από πολύ νεαρή ηλικία η επιρροή που ασκούσαν στον Σπινόζα οι νέες απόψεις, που εμπνέονταν από τα φιλοσοφικά κείμενα των Ρενέ Ντεκάρτ και Φράνσις Μπέικον, μεταξύ άλλων. Δεν αποτέλεσε έκπληξη, επομένως, ο αφορισμός του από τους ραβίνους του Αμστερνταμ το 1656. Το υπόλοιπο της ζωής του, ο Σπινόζα το έζησε ως τεχνίτης φακών, ενώ παράλληλα έγραφε –ως επί το πλείστον ανώνυμα– φιλοσοφικές πραγματείες και αντάλλασσε κρυφά επιστολές με προσωπικότητες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού.
Το 1663 δημοσιεύθηκαν οι «Αρχές της Καρτεσιανής Φιλοσοφίας», οι οποίες χρησίμευσαν ως προπαρασκευαστικό έργο για πολλές από τις απόψεις που διατύπωσε αργότερα (1677) στην «Ηθική». Το τελευταίο, όμως, αυτό πολύ σημαντικό έργο του θα έμενε ημιτελές, καθώς ο ίδιος ανησυχούσε βαθιά για το πολιτικό μέλλον του Αμστερνταμ. Προτίμησε να ολοκληρώσει τη «Θεολογική-Πολιτική Πραγματεία» του, η οποία κυκλοφόρησε το 1670, και στην οποία ήταν έκδηλη η στήριξή του στον δημοκρατικά προσανατολισμένο μαθηματικό και πρωθυπουργό Γιόχαν ντε Βιτ. Την ίδια χρονιά, κατέφυγε στη Χάγη, φοβούμενος διώξεις από τους ανθρώπους του περιβάλλοντος του πρίγκιπα της Οράγγης, καθώς, το όνομά του πρωταγωνιστούσε στην αντιπαράθεση μεταξύ των υποστηρικτών του Ντε Βιτ και εκείνων του πρίγκιπα. Οι οπαδοί του τελευταίου, μάλιστα, είχαν φτάσει να υποστηρίζουν ότι η προαναφερθείσα Πραγματεία του Σπινόζα «σφυρηλατήθηκε στην Κόλαση από τον ίδιο τον διάβολο».
Αν και μετά τη δολοφονία του Ντε Βιτ, το 1672, ο Σπινόζα θεώρησε ότι η ζωή του βρισκόταν σε μεγάλο κίνδυνο, συνέχισε να συνεργάζεται στενά με τον Ολλανδό μαθηματικό Κρίστιαν Χόιχενς. Δεδομένης, πάντως, της εκτεταμένης λογοκρισίας και των διώξεων εναντίον φιλοσόφων και επιστημόνων κατά τον 17ο αιώνα, επέδειξε μεγάλη προσοχή στη δημοσίευση των ριζοσπαστικών, για την εποχή, κειμένων του, υπογράφοντας με τη φράση «να είσαι προσεκτικός» στα λατινικά.
Οταν πέθανε, τον Φεβρουάριο του 1677 στη Χάγη, εργαζόταν πάνω στην «Πολιτική Πραγματεία» του, η οποία δημοσιεύθηκε από τους φίλους του μαζί με άλλα αδημοσίευτα γραπτά του, συμπεριλαμβανομένης μιας Επιτομής της Εβραϊκής Γραμματικής. Οι διδασκαλίες του για το θείο, την ψυχολογική βάση της προφητείας και τα όρια της θρησκευτικής εξουσίας θεωρήθηκαν από πολλούς σαφείς αμφισβητήσεις της πίστης. Η ριζοσπαστικά δημοκρατική και φιλελεύθερη διδασκαλία του Σπινόζα ήρθε να συμβολίσει την ανερχόμενη φιλοσοφική προοπτική που θα πρωταγωνιστούσε στις έντονες θρησκευτικές και πολιτικές διαμάχες που μαίνονταν σε ολόκληρη την Ευρώπη. Παρότι, όμως, στην εποχή του κυνηγήθηκε από πολλούς και κατηγορήθηκε ως άθεος, τα γραπτά του διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της φιλοσοφίας, της θεολογίας και της πολιτικής στους επόμενους αιώνες. Δεν είναι τυχαίο, για παράδειγμα, ότι ο Χέγκελ ισχυριζόταν πως «ή είσαι σπινοζιστής ή δεν είσαι καθόλου φιλόσοφος».
Οι απόψεις του Σπινόζα παραμένουν και σήμερα ορόσημο στην ιστορία της φιλελεύθερης σκέψης, καθώς παρέχουν μια από τις πιο σαφείς και πειστικές υπερασπίσεις της ελευθερίας του λόγου, της δημοκρατίας και της αξιοπρέπειας της φιλοσοφικής ζωής.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
