Στις 18 Φεβρουαρίου 2001, σε ένα πάρκο της Βιρτζίνια, ολοκληρωνόταν μία από τις πιο πολύχρονες και καταστροφικές υποθέσεις κατασκοπείας στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών. Ο ειδικός πράκτορας του FBI Ρόμπερτ Χάνσεν συλλαμβάνεται επ’ αυτοφώρω την ώρα που τοποθετεί σε προκαθορισμένο σημείο (dead drop) σακούλα με απόρρητο υλικό, προορισμένο για τις ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών. Η σύλληψη ήταν αποτέλεσμα πολυετούς, εξαντλητικής εσωτερικής έρευνας και σηματοδοτούσε το τέλος της εικοσάχρονης και πλέον δράσης ενός αδίστακτου κατασκόπου.
Ο Χάνσεν είχε ενταχθεί στο FBI το 1976 και σύντομα απέκτησε πρόσβαση σε ιδιαίτερα ευαίσθητες πληροφορίες αντικατασκοπείας. Το 1979 άρχισε να συνεργάζεται μυστικά με τη σοβιετική KGB, σε μια περίοδο που ο Ψυχρός Πόλεμος βρισκόταν ακόμη σε πλήρη ένταση. Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης το 1991, συνέχισε να παρέχει πληροφορίες στη διάδοχη ρωσική υπηρεσία πληροφοριών, αποδεικνύοντας ότι οι μηχανισμοί κατασκοπείας επιβίωναν των πολιτικών ανατροπών και κατά τη μετασοβιετική εποχή. Οι πληροφορίες που διοχέτευσε στη Μόσχα θεωρούνται εξαιρετικά επιζήμιες.
Μεταξύ άλλων, αποκάλυψε τα ονόματα Αμερικανών πρακτόρων που επιχειρούσαν μυστικά στη Σοβιετική Ενωση. Τουλάχιστον δύο από αυτούς εκτελέστηκαν, ενώ άλλοι συνελήφθησαν. Παρέδωσε επίσης λεπτομέρειες για τεχνικές παρακολούθησης, επιχειρησιακά σχέδια και αξιολογήσεις για τις ρωσικές πυρηνικές δυνατότητες. Το αντάλλαγμα για τη δράση του ήταν σημαντικό. Υπολογίζεται ότι έλαβε άνω του 1,4 εκατομμυρίου δολαρίων σε μετρητά, διαμάντια και τραπεζικές καταθέσεις. Ωστόσο, τα κίνητρά του δεν φαίνεται να περιορίζονταν στο οικονομικό όφελος. Από τα στοιχεία που προέκυψαν αναδείχθηκε μια προσωπικότητα με έντονη ανάγκη αναγνώρισης και υπεροχής, πεπεισμένη ότι μπορούσε να εξαπατήσει το ίδιο το σύστημα αντικατασκοπείας που υπηρετούσε. Η ειρωνεία ήταν εμφανής: σε ορισμένες περιόδους της καριέρας του, ο Χάνσεν είχε τοποθετηθεί σε μονάδες που ερευνούσαν ύποπτες διαρροές, συμβάλλοντας στην αναζήτηση του «προδότη» – που δεν ήταν άλλος από τον ίδιο.
Η αποκάλυψή του ήρθε μετά από σοβαρό πλήγμα που είχε ήδη δεχθεί η αμερικανική κοινότητα πληροφοριών με την υπόθεση του αξιωματικού της CIA Ολντριτς Εϊμς, ο οποίος επίσης κατασκόπευε για λογαριασμό της Μόσχας. Η ανάγκη εντοπισμού πιθανών εσωτερικών απειλών έκανε τις αμερικανικές υπηρεσίες να εντατικοποιήσουν του ελέγχους τους. Καθοριστική υπήρξε η απόκτηση από τις αμερικανικές αρχές, το 2000, ενός «πακέτου» υλικών από πρώην αξιωματούχο των ρωσικών υπηρεσιών πληροφοριών, το οποίο αφορούσε άγνωστο έως τότε διπλό πράκτορα.
Στο πακέτο αυτό περιλαμβάνονταν επιστολές, επιχειρησιακές οδηγίες και αντικείμενα που είχαν χρησιμοποιηθεί σε «νεκρές θυρίδες» ανταλλαγής πληροφοριών. Η εργαστηριακή ανάλυση των στοιχείων –και ιδίως η ταυτοποίηση δακτυλικών αποτυπωμάτων σε μια πλαστική σακούλα που είχε παραδοθεί στους Ρώσους– σε συνδυασμό με την εξέταση επικοινωνιών και υπηρεσιακών δεδομένων οδήγησε τελικά στην ταυτοποίηση του Ρόμπερτ Χάνσεν. Η χρονική συγκυρία της σύλληψης είχε ιδιαίτερη βαρύτητα. Το 2001 οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούσαν ότι είχαν εισέλθει σε μια μεταψυχροπολεμική περίοδο σχετικής συνεργασίας με τη Ρωσία.
Η υπόθεση Χάνσεν υπενθύμιζε ότι η κατασκοπεία δεν είχε πάψει ποτέ να αποτελεί σταθερά των διεθνών σχέσεων. Λίγους μήνες αργότερα, μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, η αμερικανική εθνική ασφάλεια θα βρεθεί εκ νέου στο επίκεντρο και τα ερωτήματα για τα κενά στις υπηρεσίες πληροφοριών θα ενταθούν ακόμη περισσότερο. Τον Ιούλιο του 2001, ο Χάνσεν ομολόγησε την ενοχή του στο πλαίσιο συμφωνίας με τις Αρχές, αποφεύγοντας τη θανατική ποινή. Καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη χωρίς δυνατότητα αποφυλάκισης. Η υπόθεση οδήγησε σε σημαντικές μεταρρυθμίσεις στο FBI: αυστηρότερες διαδικασίες ελέγχου πρόσβασης σε απόρρητα δεδομένα, συστηματικότερη παρακολούθηση οικονομικών στοιχείων υπαλλήλων και ενίσχυση της εσωτερικής αντικατασκοπείας.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
