Στη μακρόχρονη ιστορία του, ο πλανήτης μας, μετά την εμφάνιση της ζωής, απέκτησε δύο ασπίδες προστασίας των έμβιων όντων. Η μία ασπίδα είναι το προστατευτικό στρώμα του όζοντος, το οποίο βρίσκεται σε σημαντικές συγκεντρώσεις, ικανές να απορροφούν την επικίνδυνη υπεριώδη ακτινοβολία του ηλίου, γνωστή ως UV-B. Το προστατευτικό αυτό στρώμα βρίσκεται σε ύψη μεγαλύτερα των περίπου 16 χιλιομέτρων πάνω από την επιφάνεια της Γης. Τη δεύτερη ασπίδα αποτελούν τα λεγόμενα αέρια του θερμοκηπίου, τα οποία βρίσκονται καλά αναμεμειγμένα στην ατμόσφαιρα και δεν αφήνουν τη Γη να ψυχθεί προς το Διάστημα.
Αυτά τα αέρια απορροφούν την υπέρυθρη (θερμική) εκπομπή του πλανήτη μας προς το Διάστημα και ανεβάζουν τη μέση θερμοκρασία της ατμόσφαιρας περίπου στους 15 οC. Χωρίς αυτά τα αέρια, ο πλανήτης μας θα ήταν παγωμένος, περίπου σαν τον Αρη.
Η σύμβαση της Βιέννης
Από τις αρχές του 20ού αιώνα, δυστυχώς, οι ανθρώπινες δραστηριότητες απείλησαν την επάρκεια του προστατευτικού στρώματος του όζοντος, μειώνοντάς το σταδιακά, και αύξησαν τα αέρια του θερμοκηπίου, καταναλώνοντας ορυκτά καύσιμα τα οποία απελευθέρωσαν και απελευθερώνουν τεράστιες ποσότητες των αερίων του θερμοκηπίου.
Η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα εγκαίρως προειδοποίησε τις κυβερνήσεις όλων των χωρών του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για τους κινδύνους που συνεπάγονται αυτές οι επεμβάσεις των δραστηριοτήτων του ανθρώπου στο περιβάλλον γενικότερα. Μεταξύ των μέτρων που προτάθηκαν ήταν η αποδοχή των συμπερασμάτων της σύμβασης της Βιέννης, η οποία τον περασμένο Μάρτιο έκλεισε 40 χρόνια από την υπογραφή της για την προστασία του στρώματος του όζοντος. Τη σύμβαση αυτή ακολούθησε το διάσημο Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ, το 1987, με το οποίο επιβλήθηκαν αυστηρές κυρώσεις σε όσους εξακολουθούσαν να εκπέμπουν αέρια που απειλούσαν το στρώμα του όζοντος. Με την εφαρμογή αυτού του πρωτοκόλλου, το προστατευτικό στρώμα του όζοντος έχει σχεδόν σταθεροποιηθεί, παρέχοντας την απαιτούμενη προστασία από τις επικίνδυνες ακτινοβολίες του ηλίου για όλα τα έμβια όντα στον πλανήτη μας. Θεωρείται, δε, η επιτυχέστερη διεθνής συμφωνία που έχει γίνει για το περιβάλλον έως σήμερα. Η χώρα μας καθώς και οι χώρες-μέλη της Ε.Ε. ήταν από τις πρώτες που προσυπέγραψαν το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ, το οποίο σήμερα έχουν υπογράψει όλες οι χώρες του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών.
Από το Κιότο στο Παρίσι
Στο ζήτημα της δεύτερης ασπίδας, δηλαδή αυτό της αντιμετώπισης του εξελισσόμενου φαινομένου του θερμοκηπίου, τα πράγματα είναι δυστυχώς ακόμη ασαφή. Πολλές χώρες συμφώνησαν το 1997 στο Κιότο την ανάγκη περιορισμού των εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου. Δεκαοκτώ χρόνια μετά, ήρθε η περίφημη Συμφωνία των Παρισίων, στην οποία συμφώνησαν πάρα πολλές χώρες και τα συμπεράσματά της ήταν ότι θα πρέπει να επισπευσθούν τα μέτρα για τη μείωση των εκπομπών από τη χρήση και καύση ορυκτών καυσίμων παγκοσμίως. Μάλιστα, δε, στις αποφάσεις περιλαμβάνονταν και χρονοδιαγράμματα, μεταξύ των οποίων το πρώτο απαιτούσε μέχρι το 2030 απαλλαγή κατά 80% της χρήσης των ορυκτών καυσίμων και την αντικατάστασή τους με χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Πρόσφατη μελέτη, στην οποία συμμετείχαν σοβαροί ειδικοί στον τομέα, μεταξύ αυτών και ο υπογράφων, απέδειξε ότι η Ευρώπη μπορεί να ικανοποιήσει την κατά 80% απαλλαγή της από τα ορυκτά καύσιμα μέχρι το 2030 διότι έχει επαρκείς ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Στη συμφωνία αυτή ανεφέρετο ότι το ζητούμενο ήταν η μέση θερμοκρασία του πλανήτη να μην υπερβεί τον 1,5 έως 2,0 βαθμούς Κελσίου μετά το 2050, με στόχο την πλήρη απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Η χώρα μας είναι στις προνομιούχες σε αυτόν τον τομέα χώρες, με σημαντικές ποσότητες ηλιακής, αιολικής και άλλων μορφών ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
Τεράστιο κόστος από τα ακραία καιρικά φαινόμενα
Οι συμφωνίες για την προστασία του όζοντος και για την παρακολούθηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη απαιτούν αξιόπιστα παγκόσμια δίκτυα και προσεκτικές μετρήσεις από το Διάστημα και τη Γη. Τα φιλόδοξα αυτά προγράμματα μαζί με την εμπλοκή διεθνών ινστιτούτων με αυξημένη υπολογιστική ισχύ μοντέλων ανά τον κόσμο έχουν ήδη ενώσει τις δυνάμεις τους για την παρακολούθηση του εξελισσόμενου, δυστυχώς, φαινομένου του θερμοκηπίου. Το περυσινό καλοκαίρι, Ιούλιος και Αύγουστος, ήταν για το βόρειο ημισφαίριο το θερμότερο σε όλο τον πλανήτη από τότε που υπάρχουν μετρήσεις. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα συνέχισαν να αυξάνονται σε συχνότητα εμφάνισης και σε ένταση σε ολόκληρο τον πλανήτη. Η Γη βρίσκεται υπό την απειλή αυτής της υπερθέρμανσης, η οποία έχει τραγικές συνέπειες σε απώλειες ανθρώπων, οικοσυστημάτων και οικονομικής ευστάθειας. Συνολικά, εάν δεν ληφθούν τα προτεινόμενα στο Παρίσι μέτρα, υπολογίζεται ότι στο τέλος του αιώνα το κόστος από τη μη εφαρμογή των προτάσεων των επιστημόνων θα υπερβεί τα 130 τρισ. ευρώ. Αν σκεφθούμε ότι η οικονομική διατάραξη από την COVID προσφάτως κόστισε πάνω από τρία τρισ. ευρώ, αντιλαμβάνεται κανείς το τεράστιο κόστος που θα έχει η παγκόσμια οικονομία από τυχόν αδράνεια στο να ληφθούν μέτρα και για την αντιμετώπιση της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής.
Οι δύο εύθραυστες ασπίδες του πλανήτη μας, δηλαδή το στρώμα του όζοντος και τα αέρια του θερμοκηπίου, πρέπει να διαφυλαχθούν για το μέλλον της ανθρωπότητας, η οποία κυριολεκτικά κινδυνεύει από έναν εχθρό που η ίδια δημιούργησε: τον εχθρό της αδιαφορίας και της μη συμμόρφωσης με τα αποτελέσματα της επιστήμης.
Στη χώρα μας, οι επιπτώσεις από το εξελισσόμενο φαινόμενο του θερμοκηπίου έχουν κοστίσει πολλά δισεκατομμύρια. Οχι μόνον ο «Ιανός», ο «Daniel», αλλά και οι δασικές πυρκαγιές, οι οποίες έχουν ανησυχητική εξέλιξη, ιδίως όταν εμφανίζονται και σε μεγαλύτερα ύψη αλλά και όταν απειλούν μεγάλες οικιστικές ζώνες, λόγω της ξηρότητας του εδάφους. Περιοχές όπως η Μεσόγειος βρίσκονται στο κόκκινο σε όλους τους χάρτες επικινδυνότητας για ξηρασία, αλλά και σε όλους τους χάρτες επικινδυνότητας για εμφάνιση καυσώνων. Ο,τι χειρότερο δηλαδή για την εξάπλωση τόσο των δασικών πυρκαγιών όσο και την απειλή ανθρώπων, οικοσυστημάτων και περιουσιών. Σε όλο τον πλανήτη παρακολουθούμε αυτές τις καταστροφές και σε πολλά πανεπιστημιακά προγράμματα αναπτύσσονται ειδικά μαθήματα για τις φυσικές καταστροφές. Αντίστοιχο παράδειγμα και προειδοποίηση για το μέλλον αποτελούν οι πρόσφατες θανατηφόρες πυρκαγιές στην Καλιφόρνια, που εκδηλώθηκαν ακόμη και κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Στην ουσία οι καταστροφές αυτές θα έπρεπε να λέγονται ανθρωπογενείς καταστροφές και πολύ ορθά ο αείμνηστος Πάουλ Κρέτσεν ονόμασε την περίοδο την οποία διανύουμε ως «ανθρωπόκαινο», όρος που καθιερώθηκε διεθνώς και έχει ελληνική προέλευση. Η επιστημονική έρευνα σε αυτά τα θέματα που απειλούν τον πλανήτη μας θα πρέπει να συνεχισθεί και, φυσικά, επαφίεται στην παγκόσμια πολιτική σκηνή να δείξει το καλό της πρόσωπο, όπως έκανε και στην περίπτωση του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ.
Ο κ. Χρήστος Σ. Ζερεφός είναι τέως πρόεδρος και επίτιμο μέλος της Διεθνούς Επιτροπής Οζοντος, τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
Επιμέλεια: Ευάνθης Χατζηβασιλείου
