«Το κλειδί δεν ήταν τόσο οι πολιτικοί, όσο οι στρατοί»
«Παρακολουθούσαμε την κρίση πολύ στενά, διότι η σκέψη ότι δύο σύμμαχοι του ΝΑΤΟ θα μπορούσαν να πολεμήσουν μεταξύ τους για έναν μικρό βράχο στο Αιγαίο ήταν σχεδόν ανυπόφορη. Θέλαμε να κάνουμε ό,τι μπορούσαμε για να βοηθήσουμε την Ελλάδα και την Τουρκία να ξεπεράσουν αυτό το πρόβλημα. Στην πραγματικότητα, δεν προσπαθούσαμε να επιλύσουμε τα διεθνή νομικά ζητήματα μεταξύ των δύο πλευρών, αλλά να τις αποτρέψουμε από το να πολεμήσουν. Μου φαινόταν ότι το ζήτημα είχε περισσότερο να κάνει με την εσωτερική πολιτική κατάσταση κάθε χώρας, παρά με πραγματικές νομικές διαφορές».
Όπως εξηγεί, «το κλειδί δεν ήταν τόσο οι πολιτικοί, όσο οι στρατοί. Και οι δύο κυβερνήσεις βρίσκονταν υπό έντονη εσωτερική πίεση. Θυμάμαι ότι μιλούσα συχνά στο τηλέφωνο με τον στρατηγό Τζον Σαλικασβίλι, επικεφαλής του Μεικτού Επιτελείου. Τότε συνειδητοποίησα, και εξακολουθώ να το πιστεύω, πόσο πολύτιμη είναι η συμμαχία του ΝΑΤΟ. Αυτό που δεν είχα εκτιμήσει επαρκώς μέχρι τότε ήταν το γεγονός ότι οι ανώτατοι στρατιωτικοί των χωρών του ΝΑΤΟ, συμπεριλαμβανομένων της Ελλάδας και της Τουρκίας, γνωρίζονταν προσωπικά: από κοινούς σχεδιασμούς επιχειρήσεων και από εκπαιδευτικές σχολές. Ο Σαλικασβίλι είχε προσωπικές σχέσεις με στρατιωτικούς και από τις δύο πλευρές, και τις αξιοποιούσε για να τους συμβουλεύει και να τους παρακαλεί να επιδείξουν σύνεση. Εγώ μιλούσα συνεχώς μαζί του και ενημέρωνα τακτικά τον πρόεδρο Κλίντον».
«Πρέπει να αναφέρω», προσθέτει, «ότι αρχικά [η κρίση] δεν αντιμετωπίστηκε ως ζήτημα που απαιτούσε άμεση εμπλοκή του Λευκού Οίκου, γεγονός που προκάλεσε μια μικρή καθυστέρηση. Ωστόσο, την κατάλληλη στιγμή, ο Αμερικανός πρόεδρος έκανε τα δικά του τηλεφωνήματα και βοήθησε καθοριστικά στην επίλυσή της».
«Πρέπει να αντιληφθείτε», αναφέρει, «ότι η κατάσταση ήταν σοβαρή. Και το γεγονός ότι ήταν τόσο σοβαρή, ενώ τα γεωγραφικά διακυβεύματα ήταν τόσο μικρά, μας ανησυχούσε ιδιαίτερα. Αυτό έδειχνε ότι επρόκειτο περισσότερο για εσωτερική πολιτική, για τον ρόλο των μέσων ενημέρωσης και για τον εθνικισμό σε κάθε χώρα, παρά για πραγματικά γεωγραφικά συμφέροντα. Γι’ αυτό συνεργαστήκαμε περισσότερο με τους στρατιωτικούς, παρά με τους διπλωμάτες».
«Επρόκειτο για κύμα εθνικισμού»
Όπως περιγράφει στην αυτοβιογραφία του ο Μπιλ Κλίντον, για τους Αμερικανούς η κρίση των Ιμίων αντιμετωπίστηκε ως «ένας σωρός από πέτρες», από δε τη διαχείρισή της «σώθηκαν μερικά πρόβατα στο Αιγαίο». Ο Άντονι Λέικ θυμάται πως ο Αμερικανός πρόεδρος θεωρούσε αδιανόητη την κατάσταση και αναρωτιόταν πώς δύο χώρες έφτασαν στα πρόθυρα σύγκρουσης για μερικούς βράχους.
«Θυμάμαι ότι αναρωτιόμουν πώς θα μπορούσαν τα πρόβατα να βρίσκουν τροφή πάνω σε πέτρες», αφηγείται. «Είμαι πρώην αγρότης και ξέρω ότι τα πρόβατα δεν ζουν πάνω σε πέτρες. Άρα πρέπει να υπήρχε κάτι περισσότερο από απλούς βράχους, αλλά έτσι φαινόταν τότε».
Αναφερόμενος στην παρουσία αμερικανικών πλοίων στην περιοχή, ο Λέικ διευκρινίζει: «Θυμάμαι τα αμερικανικά πλοία να κινούνται προς διάφορες κατευθύνσεις και είμαι βέβαιος ότι θα το θυμόμουν αν ο σκοπός της αποστολής τους ήταν η στρατιωτική παρέμβαση. Δεν ήταν πρόθεσή μας να παρέμβουμε. Όμως αποτελεί παράδοση, όταν υπάρχει κρίση και διαφαίνεται αστάθεια, να κινούνται πλοία προς την περιοχή ως τα “μάτια και τα αυτιά” μας και ως ένδειξη του πόσο σοβαρά αντιμετωπίζουμε την κατάσταση».
«Θυμάστε την πτώση του ελικοπτέρου;» τον ρωτάμε. «Ναι, τη θυμάμαι, αλλά δεν θυμάμαι αν τότε πιστεύαμε ότι καταρρίφθηκε ή αν θεωρήθηκε ατύχημα. Σε κάθε περίπτωση, δεν προσπαθούσαμε να κρίνουμε ποιος έκανε τι. Ο στόχος μας ήταν να αποτρέψουμε την κλιμάκωση». «Είχατε αποφασίσει ποιος είχε δίκιο;» προσθέτουμε. «Όχι, δεν ήμασταν δικαστές. Ήμασταν φίλοι που προσπαθούσαν να αποτρέψουν δύο φίλους από το να συγκρουστούν», αποκρίνεται.
Λίγο πριν κλείσουμε τη συζήτηση, επιστρέφουμε στο αρχικό ερώτημα: «Γιατί θεωρήθηκε τόσο επικίνδυνη η στρατιωτική αντιπαράθεση Ελλάδας-Τουρκίας;» «Θα ήταν παράλογο και εξαιρετικά επιζήμιο δύο σύμμαχοι να πολεμήσουν για λόγους εθνικής υπερηφάνειας και εσωτερικών πιέσεων, τη στιγμή που είχαμε να αντιμετωπίσουμε πολύ σοβαρότερα ζητήματα, όπως η Βοσνία και η διεύρυνση του ΝΑΤΟ», απαντάει. «Πολλοί πόλεμοι ξεκίνησαν από μικρές αφορμές, όμως σε αυτήν την περίπτωση ήταν προφανές ότι επρόκειτο για κύμα εθνικισμού και όχι για ζωτικά εθνικά συμφέροντα. Γι’ αυτό επικεντρωθήκαμε κυρίως στους στρατούς των δύο πλευρών, πιέζοντάς τους να δείξουν αυτοσυγκράτηση και να αποφύγουν τον πόλεμο».
