Ο Ιωάννης Λιούλης, αντιπλοίαρχος τότε, ήταν κυβερνήτης της φρεγάτας «Ναβαρίνον» και εκτελούσε καθήκοντα τακτικού διοικητή της περιοχής. Τις ημέρες πριν κλιμακωθεί η κρίση των Ιμίων, η φρεγάτα συμμετείχε σε άσκηση. Την Τρίτη 30 Ιανουαρίου διατάχθηκε προφορικά, μέσα από το δίκτυο επικοινωνίας, να κατευθυνθεί προς τα Ίμια, κοντά στην Καλόλιμνο.
«Έφτασα στις 30 Ιανουαρίου, περί τις 8 το πρωί, και από τη στιγμή εκείνη άρχισα να έχω μια ανησυχία ότι θα υπήρχε ένταση στην περιοχή και ότι πιθανόν να κλιμακωνόταν μια κρίση. Είδα στην περιοχή τη φρεγάτα “Υavuz”, η οποία βρισκόταν εκεί πριν πάω εγώ, και έκανε επιθετικές κινήσεις προς τις [ελληνικές] κανονιοφόρους που ήταν εκεί. Τι σημαίνει επιθετικές κινήσεις; Το να εγκλωβίζω με το ραντάρ μου είναι επιθετική κίνηση. Το να γυρίζω το πυροβόλο μου είναι επιθετική κίνηση. Όλες αυτές οι κινήσεις μού δημιούργησαν την αίσθηση ότι κάτι σοβαρό πλέον δημιουργείται. Παράλληλα, την περίοδο που ήμουν εκεί, πολιτικά ελικόπτερα υπερίπταντο πάνω από την Ανατολική Ίμια, υπήρχαν αεροπορικές δυνάμεις που περνάγανε και εντόπιζαν τα αεροσκάφη.
»Οι τουρκικές μονάδες τις περισσότερες ώρες ήτανε στα χωρικά μας ύδατα… ήταν συνεχώς μέσα στην [περιοχή] κυριαρχίας μας. Υπερίπταντο και ελικόπτερα πάνω από τα Ίμια. Αυτά, λοιπόν, δημιούργησαν την αίσθηση ότι άρχιζε να δημιουργείται μια κρίση, στην οποία έπρεπε να είμαστε ψύχραιμοι, σοβαροί και να δείξουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε επαγγελματικά, για να μπορέσουμε εμείς στο τοπικό πεδίο να εξασφαλίσουμε πλεονέκτημα. Είχαμε το επιχειρησιακό πλεονέκτημα, ώστε εφόσον η πολιτική ηγεσία ήθελε να το χρησιμοποιήσει, να μας έδινε τη διαταγή για το πρώτο χτύπημα. Και παράλληλα ενημερώναμε συνεχώς για όλα τα συμβάντα στις θέσεις των πλοίων».
«Ήμασταν προετοιμασμένοι για εμπλοκή, εφόσον διαταχθούμε»
«Για να μπορούμε να ρίξουμε κατευθυνόμενα βλήματα, υπάρχουν ορισμένες διαδικασίες. Γιατί δεν μπορεί κάποιος να πάει απλώς να πατήσει το κουμπί και να φύγει το βλήμα. Θα προξενήσει σοβαρό πρόβλημα, ακόμα και σε φίλιες δυνάμεις. Γι’ αυτό και υπάρχουν διαδικασίες, έλεγχοι, και συνέχεια συνδέουμε καλώδια. Τα καλώδια βρίσκονται στο δωμάτιο του κυβερνήτη. Και όταν εμείς λάβουμε κανόνες εμπλοκής, και μέσα σε αυτούς προβλέπεται και η δυνατότητα προσβολής με βλήματα, τότε συνδέουμε αυτά τα καλώδια.
»Εμείς αρχίσαμε να προετοιμαζόμαστε όσο πέρναγε η ώρα και ανεπτύσσετο αυτή η ψυχολογία σε όλα τα πλοία που ευρίσκοντο στην περιοχή. Εγώ έβαλα τα καλώδια και είχα τη δυνατότητα να προσβάλω. Βέβαια, εκτός από τα καλώδια, υπάρχουν και τα κλειδιά. Τα κλειδιά ήταν στην τσέπη μου. Αλλά ήμουν προετοιμασμένος.
»Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι πολύ σημαντικό το πρώτο χτύπημα. Αν μας έδινε το πρώτο χτύπημα ή άδεια ή εντολή για πρώτο χτύπημα η πολιτική ηγεσία, τότε οι Τούρκοι θα είχαν ένα βαρύ πλήγμα τη στιγμή εκείνη. Άρα ήμασταν προετοιμασμένοι και να χτυπήσουμε. Για δε το πυροβόλο, είναι απλό: βάζαμε γύρω-γύρω στην αναχορηγία βλήματα. Αναχορηγία είναι ένας μύλος από κάτω όπου βάζουμε τα βλήματα. Κλείνουμε την αναχορηγία, είναι ασφαλή. Άρα και εκεί ήμασταν προετοιμασμένοι για να μπορέσουμε να κάνουμε εμπλοκή, προσβολή, εφόσον διαταχθούμε.
»Ταυτόχρονα, στην Ανατολική Ίμια βρισκόταν μια ομάδα ΟΥΚ, οκτώ ατόμων, η οποία φύλασσε την ελληνική σημαία που είχε τοποθετηθεί στη βραχονησίδα, ενώ μια άλλη ομάδα ΟΥΚ βρισκόταν σε ετοιμότητα στην κανονιοφόρο “Πυρπολητής”.
»Μάλιστα στις 08.00 της 30ής Ιανουαρίου, ο επικεφαλής της ομάδας ΟΥΚ [σ.σ. που βρισκόταν στην Ανατολική Ίμια] ζήτησε να ενισχυθεί με τη δεύτερη ομάδα που ήταν στον “Πυρπολητή” ή να έρθει περαιτέρω ενίσχυση για τη φύλαξη των βραχονησίδων. Αυτό διεβιβάσθη από εμένα στο ΓΕΝ, και η απάντηση ήταν αρνητική. Να παραμείνει μία ομάδα στην Ανατολική Ίμια και η δεύτερη ομάδα στον “Πυρπολητή”, ώστε η δεύτερη ομάδα να πάει όπου χρειαστεί».
Η ένταση κλιμακώνεται
«Εκτός απ’ όλες αυτές τις επιθετικές κινήσεις που γινόντουσαν, απονηώνονταν ελικόπτερα από τη “Υavuz” και έκαναν υπερπτήσεις πάνω από τα νησιά. Στη 01.00 της 31ης του μηνός, εντοπίσαμε δύο ελικόπτερα Black Hawk, τα οποία έρχονταν από βορειοανατολική κατεύθυνση, σχεδόν από την ξηρά ας πούμε, και πλησίαζαν στην περιοχή. Είδαμε ότι επρόκειτο για ελικόπτερα του Στρατού Ξηράς. Αυτό σήμαινε ότι μέσα στα ελικόπτερα αυτά υπήρχαν πιθανόν στρατιώτες για να κάνουν αεροαπόβαση στην Ανατολική Ίμια. Αυτό το αναφέραμε στο ΓΕΝ, το οποίο μας είπε ότι στην περίπτωση που γίνει αεραπόβαση, θα ρίξετε φωτοβολίδες, θα ρίξετε προειδοποιητικές βολές και στη συνέχεια, εφόσον συνεχίζεται, θα γίνει η βολή. Τότε, λοιπόν, κατανόησα ότι η κλιμάκωση εξελίσσεται. Αυτά τα Black Hawk έκαναν περιστροφές πάνω από τη “Yavuz”, και κάποιο από αυτά, αν θυμάμαι καλά, έκανε και αιώρηση για λίγο πάνω από την Ανατολική Ίμια. Δεν μου έδωσαν την αίσθηση ότι ο στόχος τους ήταν η Δυτική Ίμια.
»Στις 01.10, δηλαδή μετά από τη στιγμή που τα Black Hawk άρχισαν να έρχονται στην περιοχή, διετάχθη να φύγει μια μονάδα. Ορίστηκε η ΤΠΚ “Ξένος” να κινηθεί βόρεια προς το Φαρμακονήσι, διότι υπήρχε η πληροφορία ότι [οι Τούρκοι] θα μπορούσαν να κάνουν αποβίβαση εκεί. Στην Καλόλιμνο υπήρχε ένα άγημα του Στρατού Ξηράς. Η Καλόλιμνος είναι πολύ μεγαλύτερο νησί, μεγαλύτερης σημασίας από τα Ίμια. Aπό τις 01.15 και μετά, προσπαθούμε να μεταφέρουμε την εικόνα με τα ελικόπτερα. Εστιάστηκε η προσοχή στα ελικόπτερα, διότι φοβούμεθα να μην κάνουν αεροεπιβίβαση, και αναφέραμε τα γεγονότα αυτά με SITREP (Situation Report), κατάσταση επιφανείας, στο ΓΕΝ».
Όμως, πώς τα κατάφεραν οι Τούρκοι βατραχάνθρωποι στη Δυτική Ίμια; «Το να εντοπίσεις μια βάρκα με ραντάρ είναι πάρα πολύ δύσκολο, γιατί όλα τα ραντάρ δεν εντοπίζουν μικρά ή μεγάλα πλοία. Κατασκευάζονται για να εντοπίσουν ένα συγκεκριμένο read across section – έτσι λέγεται η ανακλαστική επιφάνεια του πλοίου. Άρα ήταν πολύ δύσκολο εμείς να εντοπίσουμε τη βάρκα. Και πιθανόν η βάρκα να ήρθε από τη “Yavuz” ή από τις απέναντι ακτές. Πιθανόν να πέρασε το φουσκωτό και να πήγε στο νησί.
»Το περιπολικό “Παναγόπουλος” έχει ένα μικρό ραντάρ. Επιτηρούσε οπτικά όλη την περιοχή. Αλλά σε εκείνη τη φάση η θάλασσα δεν βοηθούσε. Στις 03.00 ώρα που ρωτήθηκα πώς ήταν η κατάσταση, στη θάλασσα είχαμε 3 με 4 μποφόρ. Άρα είχε αρχίσει να δημιουργείται το προβατάκι, το οποίο δυσκολεύει τον εντοπισμό. Επίσης για βάρκα συζητάμε, όχι για καράβι. Έπειτα… ωραία, θα μπορούσε να πάει και σε ένα άλλο νησί που δεν ήταν κανείς. Μην ξεχνάμε ότι 150 νησιά λέγανε ότι δεν ήταν καταγεγραμμένα στη συνθήκη και αμφισβητούσαν την ελληνική κυριαρχία σε αυτά».
Η ανατροπή
Σύντομα, μια πληροφορία ανατρέπει τα δεδομένα. «Περίπου στις 03.15 μάς λέει το ΓΕΝ ότι υπάρχει πληροφορία πως κάτι γίνεται στο δυτικό νησί. Ξαναέδωσε την οδηγία να μην πατήσει Τούρκος, και όλα αυτά τα οποία έχουν ειπωθεί σχετικά με την οδηγία, τις φωτοβολίδες, τις προειδοποιητικές βολές, την προσβολή. Τότε μάθαμε εμείς, επιτόπου, ότι υπήρχε πλέον κάποιος – ή πιθανόν να υπήρχε κάποιος εκεί. Η ομάδα ΟΥΚ που ήταν στην Ανατολική Ίμια ήταν μακριά και δεν μπορούσε να ελέγξει αυτή την εξέλιξη, παρότι προσπάθησε. Μάλιστα, μετά τις 03.00 διετάχθη το ένα άγημα των βατραχανθρώπων που βρισκόταν στον “Πυρπολητή” να ετοιμαστεί για να πάει στη Δυτική Ίμια.
»Η εντολή, όμως, ήταν, πριν πάει στη Δυτική Ίμια, να εντοπίσει αν υπήρχε άγημα τουρκικό πάνω σε αυτήν. Επίσης, διετάχθη ότι εάν εντοπιστεί άγημα, η ομάδα δεν θα αποβιβαστεί. Λογικό είναι αυτό, διότι αν αποβιβάζετο, ίσως τα πράγματα να γινόντουσαν πολύ χειρότερα. Βέβαια, χρειαζόντουσαν μπαταρίες για την επικοινωνία. Οι μπαταρίες βρισκόντουσαν στην Ανατολική Ίμια. Αυτά δεν τα ήξερα εγώ εκείνη τη στιγμή, ούτε αναφέρθηκαν. Αυτό σήμαινε ότι έπρεπε να πάνε στην Ανατολική Ίμια, να πάρουν τις μπαταρίες και στη συνέχεια να εκτελέσουν την αποστολή, πράγμα που απαιτούσε κάποιον χρόνο. Και ίσως ήταν και η καλή τύχη για το γεγονός το οποίο συνέβη στη συνέχεια. Εφόσον, λοιπόν, υπήρχε αυτή η αργοπορία, το ΓΕΝ διέταξε, φωνητικά, από το δίκτυο επικοινωνίας στις 03.42, να απονηώσω το ελικόπτερο από το “Ναβαρίνον”. Το ελικόπτερο εκείνη τη στιγμή ήταν μέσα στο υπόστεγο… γιατί για μένα δεν υπήρχε τακτικός λόγος να το απονηώσω. Η φρεγάτα “Yavuz” είχε έξω τα ελικόπτερά της, τα απογείωνε γιατί ήθελε να εντοπίσει διάφορα, να περάσει πάνω από το νησί και όλα αυτά τα οποία είπαμε πριν.
»Εγώ το είχα μέσα στο ελικοδρόμιο. Χρειαζόταν μια διαδικασία για να βγει από το ελικοδρόμιο. Έγινε αυτή η διαδικασία και, παράλληλα, έγινε και η ενημέρωση των πιλότων. Αποκτήθηκε η τακτική εικόνα και τους είπαμε ότι έχουμε διαταχθεί από το ΓΕΝ να απονηωθεί το ελικόπτερο, να πάει πάνω από τη Δυτική Ίμια και να εντοπίσει αν υπάρχει τουρκικό άγημα. Η διαδικασία για να φύγει ένα ελικόπτερο είναι τυποποιημένη και ακολουθείται για λόγους ασφαλείας από κάθε πλοίο που φέρει ελικόπτερο. Αυτό σημαίνει ότι ο αξιωματικός έπρεπε να δει ορισμένους παράγοντες, για παράδειγμα ύψος νεφών, ένταση ανέμου, διεύθυνση ανέμου, διότι θα έπρεπε να στρέψει το καράβι σε κατάλληλη διεύθυνση για να απονηωθεί το ελικόπτερο. Σε αυτήν την ενημέρωση είναι και ο επικεφαλής του αγήματος που έρχεται».
«Οι συνθήκες ήταν πτήσιμες»
Στους ισχυρισμούς ότι οι καιρικές συνθήκες δεν επέτρεπαν την ασφαλή απονήωση του ελικοπτέρου, ο Ιωάννης Λιούλης απαντά: «Όχι, ο καιρός δεν ήταν απαγορευτικός. Όπως σας είπα, έχουμε διαδικασίες. Άρα για να πω απονήωση, πρέπει να καλύπτονται αυτές οι διαδικασίες, και το ύψος νεφών και η διεύθυνση ανέμου και η ένταση ανέμου και η πίεση της ατμόσφαιρας. Όλοι αυτοί παράγοντες δεν μου απαγόρευαν να απονηώσω το ελικόπτερο. Άλλωστε, όλη αυτήν τη διαδικασία την είχαν δει και οι χειριστές του ελικοπτέρου. Υπάρχει και ένα άλλο σημείο: από τη στιγμή που το ελικόπτερο ανεβαίνει και ίπταται πλέον στον αέρα, τον έλεγχο τον έχει ο κυβερνήτης του. Δεν μου ειπώθηκε από αυτόν ότι η κατάσταση είναι τέτοια που δεν μπορεί να είναι στον αέρα. Μπορεί να μην ήταν καλή η ορατότητα. Μπορεί να ήταν η θάλασσα, να είχε λίγο άνεμο, να ψιλόβρεχε, αλλά δεν σημαίνει ότι άμα βρέχει δεν ίπταται το ελικόπτερο. Υπογραμμίζω πως οι συνθήκες ήταν πτήσιμες. Επιπλέον, θέλω να τονίσω ότι και τα τουρκικά ελικόπτερα ίπταντο στην περιοχή περίπου τις ίδιες ώρες».
Μέσα από το ραδιοτηλέφωνο, ο Λιούλης ενημερώνεται για κάτι ακόμα. «Μου μεταφέρθηκε από το δίκτυο που επικοινωνούσα ότι θέλει να ενημερωθεί ο πρωθυπουργός. Πιθανόν θα γινόντουσαν συζητήσεις επάνω, γιατί την ίδια ώρα καταλαβαίνω ότι υπήρχε συμβούλιο στο γραφείο του πρωθυπουργού, όχι ΚΥΣΕΑ, στο οποίο συζητούσαν. Και πιθανόν ήρθε η πληροφορία ότι πλέον στη Δυτική Ίμια έχει αποβιβαστεί ένα άγημα Τούρκων. Υπήρχε και μια άλλη πληροφορία, ότι πιθανόν ο υπουργός Εθνικής Αμύνης, περί τη 01.00, είχε μάθει από την Ουάσιγκτον ότι κάποια ενέργεια επρόκειτο να γίνει. Άρα, στην προσπάθεια να κατανοήσουν αν η πληροφορία είναι σωστή, αποφάσισαν για το ελικόπτερο».
Οι στιγμές που ακολούθησαν ήταν δραματικές. «Όλη τη συνομιλία που έγινε από το τακτικό δίκτυο με τον ελεγκτή από το πλοίο μας και με το ελικόπτερο την άκουγα κι εγώ. Απενηώθη το ελικόπτερο και κατευθύνθηκε προς ττη Δυτική Ίμια. Είχε δυσκολίες να τα εντοπίσει. Ίπτατο σε χαμηλό ύψος. Έκανε τέσσερις περιστροφές γύρω από τη Δυτική Ίμια και περίπου στην 4η με 5η ανέφερε στο πλοίο ότι, μέσω του προβολέα του, εντόπισε όντως μια ομάδα Τούρκων. Έκανε μια εκτίμηση, 10 άτομα, και ότι υπάρχει και σημαία. Στην πέμπτη περιστροφή, ο χειριστής του ελικοπτέρου ανέφερε ότι είχε master caution, ότι δηλαδή ανάβει μια λυχνία μπροστά στο cockpit των χειριστών, η όποια σημαίνει πως υπάρχει τεχνική βλάβη στο ελικόπτερο. Αυτή ήταν η τελευταία επικοινωνία που είχαμε με το ελικόπτερο. Του εδόθη, μετά απ’ αυτό, μήνυμα να επιστρέψει στη φρεγάτα. Εμείς κάναμε όλες τις διαδικασίες που απαιτεί μια emergency κατάσταση στο master caution και ανάψαμε τα φώτα. Φύγαμε, γιατί δεν μπορούσαμε να προσνηώσουμε το ελικόπτερο από τη θέση που είμαστε. Έπρεπε να φύγουμε, να κινηθούμε βόρεια και να στρίψουμε για να κατευθυνθούμε νότια, ώστε να έρθει το ελικόπτερο. Επειδή ο άνεμος ήταν νότιος. Εμείς συνεχώς προσπαθούσαμε να επικοινωνήσουμε».
Σύγχυση
Στο κέντρο επιχειρήσεων του «Ναβαρίνον» δημιουργείται σύγχυση. Το ελικόπτερο δεν μπορεί να εντοπιστεί. «Επίσης, υπάρχει και το δίκτυο ασφαλείας, το οποίο είναι ένα κοινό δίκτυο, που το ακούνε όλοι όσοι πετούν. Το δίκτυο ασφαλείας το είχαμε και αυτό σε ακρόαση. Δεν ειπώθηκε τίποτα για βλάβη από ό,τι γνωρίζω. Ο κυβερνήτης κάτω από τη λυχνία αυτή έχει το caution assessment panel, δηλαδή έναν πίνακα που του λέει ποια βλάβη υπάρχει – στον κινητήρα, στα υδραυλικά, στο σύστημα αυτομάτου ελέγχου του ελικοπτέρου. Αυτά δεν ειπώθηκαν. Υποθέτω ότι προσπαθούσε να εντοπίσει την πτήση του από τη Δυτική Ίμια προς το πλοίο μας.
»Στο ελικόπτερο δεν ήμουν επάνω. Θα σας πω τι ξέρω. Δεν μου διαβίβασαν, άκουγα προσωπικά. Δεν ειπώθηκε από τον χειριστή, τον πιλότο ή τον συγκυβερνήτη του ότι προσεβλήθη. Δεύτερο σημείο. Δεν αναφέρθηκε κάποια βλάβη. Τρίτο σημείο. Το ελικόπτερο δεν έπεσε κοντά τη Δυτική Ίμια. Έπεσε βόρεια από την Καλόλιμνο. Άρα εν πτήσει έκανε κάπου ενάμισι, δύο μίλια. Και τέταρτο, απ’ ό,τι λένε οι ειδικοί, οι πλωτήρες του, που τους συλλέξαμε στη συνέχεια, είχαν πάνω από 30, 40, 50 μέτρα, που σημαίνει ότι προσέκρουσε το ελικόπτερο στην επιφάνεια της θάλασσας. Αυτά γνωρίζω. Τώρα όσον αφορά το κομμάτι της παρεμβολής, νομίζω ότι δεν είναι αξιόλογο. Διότι παρεμβολή κάνεις πού, στις επικοινωνίες, στο ραντάρ… Παρεμβολή δεν μπορείς να κάνεις στον κινητήρα ή στο σύστημα πλοήγησης. Γνωρίζω ότι την εποχή που συζητάμε, το 1996, η “Υavuz”, που ήταν το πλέον σύγχρονο καράβι, δεν είχε τέτοια συστήματα electronic countermeasures. Άρα δεν είχε τη δυνατότητα να κάνει παρεμβολή στο ραντάρ. Αν υπήρχε δυνατότητα παρεμβολής, ήταν στις επικοινωνίες. Άρα πώς να έπεφτε το ελικόπτερο; Από την παρεμβολή και από ποιον;
»Ένιωσα, βέβαια, αγανάκτηση. Γιατί με την προσπάθεια αυτή που κάναμε, να πράξουμε το καθήκον μας, οι χειριστές των ελικοπτέρων ήταν ήρωες. Πέθαναν στην εκτέλεση του καθήκοντος. Καταλήξαμε να γυρίσουμε σε μια αποκλιμάκωση, που οι πληροφορίες λένε ότι είχε προαποφασιστεί από την προηγούμενη μέρα. Θα είχαμε πλέον αποφύγει όλα αυτά τα πράγματα. Εμείς είχαμε την αίσθηση, με όλα αυτά που σας είπα, ότι πηγαίναμε σε κλιμάκωση, αλλά η πολιτική ηγεσία, απ’ ό,τι είχαμε πληροφορηθεί, δεν πήγαινε για κλιμάκωση».
Μετά τα δραματικά γεγονότα, το ΓΕΝ ανακοίνωσε στον Λιούλη ότι αναλάμβανε τον τακτικό έλεγχο της περιοχής. Ο κυβερνήτης του “Ναβαρίνου” επωμίστηκε τη διαδικασία της έρευνας και διάσωσης για τους χειριστές του ελικοπτέρου. «ΚΥΣΕΑ, κανονικό, όπως προβλέπεται, έγινε στις 5 η ώρα, μετά τα γεγονότα του ελικοπτέρου», αναφέρει.
Ποια είναι τα διδάγματα τριάντα χρόνια μετά; «Πρώτον, πρέπει να καθοριστεί ως θεσμική υποχρέωση της πολιτικής ηγεσίας η ενημέρωση, η εκπαίδευση στις προβλεπόμενες διαδικασίες και η απόκτηση των απαιτούμενων γνώσεων για τον χειρισμό κρίσεων από τους υπουργούς, αμέσως μετά την ανάληψη των καθηκόντων τους, ώστε να καταστεί δυνατή η αρμονική και αποτελεσματική συνεργασία πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας. Η πολιτική ηγεσία, επαναλαμβάνω, αποφασίζει την κλιμάκωση ή την αποκλιμάκωση της κρίσης. Και η κρίση δεν περιμένει να ενημερωθείς».
