Έχουν παρέλθει 30 χρόνια από την κρίση των Ιμίων, και είναι αμφίβολο κατά πόσον η πολιτικοστρατιωτική συνεργασία ανταποκρίθηκε στις απαιτήσεις, παρά το γεγονός ότι η αληθινή διάσταση των γεγονότων και τα επίσημα αρχεία καταδεικνύουν ότι η στρατιωτική ηγεσία είχε εξασφαλίσει την ετοιμότητα, τη διάταξη μάχης και το τακτικό πλεονέκτημα των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων. Συγκρατείται το απόφθεγμα του Περικλέους: «Μάλλον γαρ πεφόβημαι τας οικείας ημών αμαρτίας ή τας των εναντίων διανοίας». Κάθε κράτος αναλύει και διδάσκεται από τα επακόλουθα των κρίσεων, προκειμένου να διασφαλίσει την πορεία του και την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης στην αντιμετώπιση επικινδύνων καταστάσεων.
«Η σύγκρουση δικαίου έναντι ισχύος»
Όταν ένα κρίσιμο περιστατικό, μια κατάσταση ή απειλή, απτόμενη διπλωματικής, οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής ή στρατιωτικής βαρύτητας και αξίας, εξελίσσεται αρνητικά, τότε η κατάσταση συνιστά κρίση. Η κρίση συναρτάται με απρόβλεπτες συνθήκες και παράγοντες, ελλειμματική προετοιμασία ή/και μειωμένη ικανότητα ανταπόκρισης σε πιθανές αλλά προβλέψιμες συνθήκες, ενδεχόμενη αμέλεια ή ολιγωρία στην προώθηση και διασφάλιση εθνικών και κοινωνικών συμφερόντων. Η «επιθυμητή τελική κατάσταση» οφείλει να αποσκοπεί στη διαφύλαξη της υπόληψης και του κύρους της χώρας (reputation security). Η εξέλιξη μιας κρίσεως εξαρτάται και από το κοινωνικό, πολιτικό, πνευματικό, θρησκευτικό, οικονομικό και στρατιωτικό υπόβαθρο κάθε κράτους. Στην οπτική Άμυνας και Ασφάλειας των κρατών, μια κατάσταση ή/και περιστατικό συνιστά κρίση όταν απειλεί θεμελιώδη εθνικά συμφέροντα, την εδαφική ακεραιότητα της χώρας, την εθνική ανεξαρτησία, την κυριαρχία και συναφή δικαιώματα, θέτοντας σε κίνδυνο ή αναστολή εθνικό θέμα. Από την απαρχή της Ιστορίας, στις πλείστες των περιπτώσεων ενόπλων συγκρούσεων καθίσταται ιστορική νομοτέλεια «η σύγκρουση δικαίου έναντι ισχύος».
Ως φιλοσοφικό παράγωγο, από την πρωταρχική θεωρία του Θουκυδίδη επί της αντιπαράθεσης του δικαίου έναντι της ισχύος, όπου το δίκαιο καθίσταται αυταπάτη των αδυνάμων (διάλογος Αθηναίων-Μηλίων, 416 π.Χ.), προκύπτει και η πεποίθηση του Χανς Μοργκεντάου, πολιτικού επιστήμονα και «ιδρυτή» της σχολής του πολιτικού ρεαλισμού. Κατά την αντίληψή του, η βιωσιμότητα ενός κράτους εξαρτάται από τη διάθεση επαρκούς ισχύος και πολιτικής βούλησης χρησιμοποίησής της, ώστε να δύναται να εφαρμόσει τις πρόνοιες του Διεθνούς Δικαίου για τη διασφάλιση και προώθηση των εθνικών συμφερόντων. Επιπρόσθετα, αξίζει να συγκρατηθεί ότι σε μια πολυδιάστατη κοινωνία της πληροφορίας είθισται αυτός που μιλάει πρώτος, να κερδίζει τις εντυπώσεις, προκαταλαμβάνοντας εξωγενείς παράγοντες και άλλα κράτη, θυματοποιώντας εαυτόν, ιδίως κατά τη χρήση «αιχμηράς ισχύος» και επιδεικτικής ηθικολογίας. Η στρατηγική επικοινωνία εξυπηρετεί τη διαχείριση κρίσεως και την εικόνα της προς όφελος του σκοπού, του επιθυμητού τέλους και της κατανόησης του κοινού. Ασάφεια πληροφοριών, απουσία σαφούς εικόνας, αβεβαιότητα, συγκεχυμένα δεδομένα και σύγκρουση θεωρίας με την πραγματικότητα επιφέρουν «ομίχλη της κρίσεως», ενώ η «περιστολή γνώσης» υπερτερεί της «ανάγκης ευρείας διαμοίρασης».
Σύστημα χειρισμού κρίσεων (ΣΧΚ)
Ένα Κέντρο Σύντηξης Πληροφοριών (Information Fusion Center – IFC) (στρατιωτικής και «λευκής» εικόνας) απαιτείται ως βασικός κόμβος προς διαβίβαση υψηλής αξιοπιστίας πληροφοριών διαφόρων πηγών στο κέντρο λήψεως αποφάσεων. Το ΣΧΚ αποτελεί ένα εύκαμπτο σύστημα, ανταποκρινόμενο στις απαιτήσεις μιας δυναμικής κατάστασης, πιθανώς ταχέως εξελισσόμενης, παρέχον τα εργαλεία επεξεργασίας και περιλαμβάνοντας αξιωματούχους, υποστηρικτικό προσωπικό, πηγές πληροφοριών, πληροφοριακά συστήματα, λειτουργικούς χώρους, κωδικοποιημένες ενέργειες και διαδικασίες του κρατικού μηχανισμού. Κάθε ΣΧΚ περιλαμβάνει έξι στάδια συνεκτικής επεξεργασίας: 1. Εντοπισμός πηγής κρίσεως, εξέλιξη καταστάσεως, ανάλυση των διυλισθέντων πληροφοριών. 2. Εκτίμηση μεγέθους και κλίμακας κρίσεως/περιστατικού και κινδύνου. 3. Προσδιορισμός ενδεχόμενων τρόπων ενεργείας προς επίτευξη του σκοπού και διαγραμματική εξέταση αντιδράσεων στον κατά περίπτωση τρόπο ενεργείας (decision tree). 4. Επιλογή του επικρατέστερου τρόπου ενεργείας, με επιλογή Εθνικών Κανόνων Εμπλοκής για κλιμάκωση ή αποκλιμάκωση της κρίσεως, αιρουμένων άνευ ετέρας κατά την έναρξη εχθροπραξιών, αυτοάμυνας ή προσέγγισης εχθρικών δυνάμεων. 5. Σύνταξη εντολής. 6. Εκτέλεση εντολής και έλεγχος εφαρμογής της. Ο τρόπος επίτευξης του σκοπού στα στάδια 3 και 4 εξετάζεται επαγωγικά εφόσον πληρούνται τα κριτήρια καταλληλότητας, κατορθωτού και παραδεκτού.
Η πίεση χρόνου σε ορισμένες κρίσιμες καταστάσεις επιβάλλει ταχεία αντίδραση, απαιτούσα τροποποίηση της αλληλουχίας των σταδίων του ΣΧΚ, με ταυτόχρονη εκτέλεση ή παράκαμψή τους. Η πλειονότης των κρατών αποτρέπει την περιοριστική προσέγγιση στην ολιστική αντίληψη χειρισμού κρίσεων υπό των κρατικών φορέων, δίδοντας έμφαση στις Ομάδες Χειρισμού Κρίσεων, Εκτίμησης Καταστάσεως, Σχεδίασης Μελλοντικών Επιχειρήσεων κάθε φορέα. Η στρατηγική χειρισμού κρίσεων και απειλών δεν είναι αδρανές απόθεμα, ούτε μπορεί να παραμένει εγκλωβισμένη, χωρίς γνώση και εξοικείωση των πολιτικών αξιωματούχων, μέσω σεμιναρίων και καταλλήλων ασκήσεων. Κάθε κυβέρνηση θα κληθεί να ισορροπήσει σε ένα ιδιόρρυθμο και αντιφατικό τοπίο, όπου οι ικανότητες των κρατικών οργανισμών, σε περίπτωση κρίσεως, θα πρέπει να καθίστανται αντανακλαστικά.
*Παναγιώτης Χηνοφώτης, Ναύαρχος ε.α Π.Ν., Επίτιμος Αρχηγός ΓΕΕΘΑ, πρώην υφυπουργός Εσωτερικών, βουλευτής Επικρατείας
