Χωρίς αμφιβολία, η κρίση των Ιμίων συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων και στην εδραίωση των αξιώσεων της Άγκυρας στο Αιγαίο. Είχε, όμως, σημαντικό αποτύπωμα και στο εσωτερικό της χώρας, με τις ευχαριστίες του τότε πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη προς την κυβέρνηση των ΗΠΑ να διχάζουν ακόμη και σήμερα. Επιπλέον, η κρίση ανέδειξε την απουσία συναντίληψης και τη διάσταση απόψεων ανάμεσα στην πολιτική και τη στρατιωτική ηγεσία, ειδικά κατά τη λήψη κρίσιμων αποφάσεων.
Η δυσπιστία του Κώστα Σημίτη προς την ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων, συγκεκριμένα προς τον Αρχηγό ΓΕΕΘΑ ναύαρχο Χρήστο Λυμπέρη, ο οποίος διατηρούσε στενή σχέση με τον Ανδρέα Παπανδρέου και είχε διατελέσει μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΠΑΣΟΚ πριν από την επαναφορά του στο στράτευμα, φαίνεται πως είχε καταλυτικό ρόλο στην κλιμάκωση των γεγονότων, όπως άλλωστε η έλλειψη εμπιστοσύνης του πρωθυπουργού απέναντι στον επικεφαλής της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (ΕΥΠ). Πολιτική και στρατιωτική ηγεσία μιλούσαν διαφορετική γλώσσα.
Την ελαφρότητα με την οποία αντιμετωπίστηκε η κρίση, κατά τις πρώτες ώρες της εκδήλωσής της, μεταφέρει στην «Κ» πηγή που έως τώρα κρατούσε κλειστά τα χαρτιά της για τα γεγονότα των Ιμίων. «Την Κυριακή 28 Ιανουαρίου 1996, στις πέντε το απόγευμα, μαζευτήκαμε στο γραφείο του υπουργού Εθνικής Άμυνας Γεράσιμου Αρσένη για τακτική ενημέρωση. Στο τραπέζι των συσκέψεων, δίπλα στο υπουργικό γραφείο, βρίσκονταν, μεταξύ άλλων, οι τέσσερις αρχηγοί των Ενόπλων Δυνάμεων και ο υφυπουργός Εθνικής Άμυνας, Νικόλαος Κουρής. Ο υπουργός καθόταν πλάτη στο τραπέζι και παρακολουθούσε κάποια αθλητική εκπομπή στην τηλεόραση. Οι αρχηγοί, κάθιδροι, μετέφεραν την εικόνα από τη Μεγάλη Ίμια, ότι Τούρκοι και Έλληνες στρατιώτες “σπρώχνονται” για το ποιος θα πατήσει πρώτος στο νησί και πως ίσως χρειαστεί να καταφύγουμε στα όπλα. Εκείνος συνέχισε να παρακολουθεί την εκπομπή και αναρωτήθηκε αν υπάρχει περίπτωση να σκοτωθεί κάποιος άνθρωπος…»
Τα γεγονότα
Στις 15 Ιανουαρίου 1996, ο Ανδρέας Παπανδρέου, από το Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο όπου νοσηλεύεται, υπογράφει την επιστολή παραίτησής του από την πρωθυπουργία. Τρεις ημέρες αργότερα, στις 18 Ιανουαρίου, συγκαλείται η Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑΣΟΚ για να εκλέξει τον αντικαταστάτη του. Μετά από δύο διαδοχικές ψηφοφορίες, το «θρίλερ» της διαδοχής έλαβε τέλος. Ο Κώστας Σημίτης ανεβαίνει στον πρωθυπουργικό θώκο, επικρατώντας του Γεράσιμου Αρσένη και του Άκη Τσοχατζόπουλου.
Την ίδια περίοδο, η Άγκυρα επιχειρεί να εκμεταλλευτεί το κενό εξουσίας στην Ελλάδα. Μετά την προσάραξη του φορτηγού πλοίου “Figen Akat” κοντά στη Μικρή Ίμια, στις 26 Δεκεμβρίου 1995, το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών με ρηματική διακοίνωση διεκδικεί την κυριότητα των βραχονησίδων και η κατάσταση ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία κλιμακώνεται ημέρα με την ημέρα.
Η πρώτη κυβέρνηση του Κώστα Σημίτη σχηματίζεται στις 22 Ιανουαρίου 1996. Υπουργός Εθνικής Άμυνας αναλαμβάνει ο Γεράσιμος Αρσένης, με υφυπουργό τον Νικόλαο Κουρή, ενώ ο Θεόδωρος Πάγκαλος τοποθετείται στο Υπουργείο Εξωτερικών. Αρχηγός ΓΕΕΘΑ παραμένει ο ναύαρχος Χρήστος Λυμπέρης, Α/ΓΕΣ ο αντιστράτηγος Κωνσταντίνος Βούλγαρης, Α/ΓΕΝ ο αντιναύαρχος Ιωάννης Στάγκας και Α/ΓΕΑ ο αντιπτέραρχος Αθανάσιος Τζογάνης.
Η νέα κυβέρνηση ψάχνει τον βηματισμό της, ενώ η κρίση λαμβάνει σοβαρές διαστάσεις. Στις 25 Ιανουαρίου, ο δήμαρχος Καλύμνου Δημήτρης Διακομιχάλης και ο αστυνομικός διευθυντής του νησιού Γεώργιος Ριόλας υψώνουν την ελληνική σημαία στα Ίμια. Το Σάββατο 27 Ιανουαρίου, Τούρκοι δημοσιογράφοι της Χουριέτ την αντικαθιστούν με την τουρκική σημαία, ενώ την επόμενη μέρα το ταχύ περιπολικό «Αντωνίου» αφαιρεί την τουρκική και επαναφέρει την ελληνική – χωρίς να έχει αυτή την οδηγία. Σημειώνεται πως η εντολή του υπουργού Εθνικής Άμυνας Γεράσιμου Αρσένη ήταν να αφαιρεθεί η τουρκική σημαία. Και σε αυτήν την περίπτωση διακρίνεται το «κενό» επικοινωνίας ανάμεσα σε πολιτικούς και στρατιωτικούς πρωταγωνιστές.
Η κορύφωση της κρίσης
Τα γεγονότα εξελίσσονται με ταχείς ρυθμούς. Στα Ίμια, Ελλάδα και Τουρκία συγκεντρώνουν δυνάμεις, ενώ στην Αθήνα αναλαμβάνονται σημαντικές πρωτοβουλίες. Τα μεσάνυχτα της 30ής Ιανουαρίου, κι ενώ οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις βρίσκονται σε διάταξη μάχης για την εφαρμογή των απόρρητων σχεδίων «Ερινύς» και «Κίρκη», ο πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης συγκαλεί σύσκεψη στο γραφείο του στη Βουλή και ζητεί ενημέρωση για την κατάσταση. Στη σύσκεψη συμμετέχουν ο υπουργός Εσωτερικών Άκης Τσοχατζόπουλος, ο υπουργός Εξωτερικών Θεόδωρος Πάγκαλος, ο υπουργός Άμυνας Γεράσιμος Αρσένης, ο υπουργός Οικονομίας Γιάννος Παπαντωνίου, ο υπουργός Τύπου Δημήτρης Ρέππας, ο Α/ΓΕΕΘΑ ναύαρχος Λυμπέρης, ο γενικός γραμματέας του υπουργικού συμβουλίου Τάσος Μαντέλης και οι σύμβουλοι του πρωθυπουργού, Νίκος Θέμελης και Δημήτρης Καραϊτίδης.
Ο Aρχηγός ΓΕΕΘΑ παίρνει πρώτος τον λόγο και προτείνει η Αθήνα να αναλάβει την πρωτοβουλία των κινήσεων. Πεπεισμένος για την αποτελεσματική στρατηγική που είχε εφαρμόσει και στην κρίση του «Σισμίκ» το 1987, ο Λυμπέρης απλώνει τους χάρτες στο τραπέζι των συσκέψεων και υποστηρίζει ότι η Ελλάδα διαθέτει το πάνω χέρι στο πεδίο. Ο αρχηγός ζητεί τον προσδιορισμό των κανόνων εμπλοκής σε περίπτωση που απαιτηθεί η εκτέλεση πυρών. Το σχέδιο του Λυμπέρη συνοψίζεται στο ότι, παρά τις όποιες απώλειες, η Ελλάδα μπορεί να επιφέρει σημαντικό πλήγμα στην Τουρκία, σε βαθμό που θα ανατρέψει τους σχεδιασμούς της στο Αιγαίο. Ο Σημίτης φαίνεται να πιστεύει ότι, ακόμη και αν η Ελλάδα επιλέξει τον πόλεμο, θα καταλήξει στη διαπραγμάτευση.
Η κρίση κορυφώνεται τα ξημερώματα της Τετάρτης 31 Ιανουαρίου. Στην Αθήνα φτάνει η πληροφορία ότι επίκειται τουρκική επίθεση. Ο Λυμπέρης ενημερώνει την πολιτική ηγεσία και στη συνέχεια δίνει εντολή στο ΓΕΝ για κατανομή στόχων. Η φρεγάτα «Ναβαρίνον», πυραυλάκατοι και κανονιοφόροι του ελληνικού στόλου γνωρίζουν πλέον ποιον θα χτυπήσουν σε περίπτωση που δοθεί η διαταγή «πυροβόλα ελεύθερα». Λίγα λεπτά μετά, δύο τουρκικά ελικόπτερα Black Hawk εμφανίζονται πάνω από τα Ίμια. Η Αθήνα πιστεύει ότι πρόκειται για την επίθεση που περιμένει, αλλά οι Τούρκοι δημιουργούν αντιπερισπασμό και καλύπτουν την αποβίβαση των καταδρομέων στη Μεγάλη Ίμια.
Στο πρωθυπουργικό γραφείο επικρατεί σύγχυση. Ο Σημίτης ρωτάει τον Λυμπέρη αν μπορεί να επιβεβαιώσει την πληροφορία που μεταδίδει το ΑΠΕ, ότι Τούρκοι κομάντος έχουν καταλάβει τη βραχονησίδα. Το τηλεγράφημα έρχεται από την υπηρεσία του ΑΠΕ στην Άγκυρα, καθώς τουρκικά τηλεοπτικά δίκτυα ισχυρίζονται ότι οι καταδρομείς βρίσκονται πάνω στη Μεγάλη (Δυτική) Ίμια τις τελευταίες δύο ώρες. Για την τουρκική απόβαση ενημερώνεται από στρατιωτική πηγή και η ελληνική πρεσβεία στην Άγκυρα. Λίγο μετά τις τέσσερις το πρωί, ο Σημίτης συγκαλεί το ΚΥΣΕΑ στο γραφείο του.
Η πολιτική ηγεσία ζητεί να επιβεβαιωθεί η πληροφορία ώστε να αποφασιστούν τα επόμενα βήματα. Στη φρεγάτα «Ναβαρίνον» φτάνει σήμα για την απονήωση του ελικοπτέρου ΑΒ-212 «ΠΝ 21», με αποστολή να εξακριβώσει αν πράγματι η νησίδα έχει καταληφθεί. Το πλήρωμα του ελικοπτέρου αποτελείται από τους Υποπλοίαρχο Χριστόδουλο Καραθανάση, Υποπλοίαρχο Παναγιώτη Βλαχάκο και Αρχικελευστή Έκτορα Γιαλοψό.
Πηγή με ιδία γνώση των γεγονότων αναφέρει στην «Κ» ότι οι καιρικές συνθήκες στην περιοχή είναι εκτός των ορίων ασφαλείας, ωστόσο το ελικόπτερο απονηώνεται και προσεγγίζει τη Δυτική Ίμια. Σύμφωνα με την ίδια πηγή, στην τρίτη διέλευση αναφέρει περίπου δέκα άτομα επί της βραχονησίδας. Στις 4.49 το ελικόπτερο χάνεται από τα ραντάρ λίγο αφότου εκπέμψει “master caution”.
Στο πρωθυπουργικό γραφείο, η πληροφορία που φτάνει, μιλά για προσθαλάσσωση του ελικοπτέρου. Παράλληλα, η Αθήνα βρίσκεται ενώπιον του διλήμματος της περαιτέρω κλιμάκωσης και πολέμου με την Τουρκία, που θα μπορούσε να καταλήξει σε αμφισβήτηση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων στο Αιγαίο, ή της αμοιβαίας υποχώρησης και απόσυρσης των στρατιωτικών δυνάμεων από τα Ίμια.
“No ships, No troops, no flags”
Λίγο πριν από το ξημέρωμα, ο Θεόδωρος Πάγκαλος επικοινωνεί με τον υφυπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, αρμόδιο για ευρωπαϊκά ζητήματα, Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ. Είχε προηγηθεί η τηλεφωνική επικοινωνία Σημίτη-Κλίντον. Ο Αμερικανός πρόεδρος είχε δεχθεί τηλεφώνημα και από την πρωθυπουργό της Τουρκίας, Τανσού Τσιλέρ, η οποία φέρεται να ζήτησε την παρέμβασή του, καθώς Ελλάδα και Τουρκία βρίσκονταν στα πρόθυρα του πολέμου. «Μου ήταν αδιανόητο πως δύο χώρες θα κατέληγαν σε πόλεμο για μια βραχονησίδα στην οποία ζουν λίγα πρόβατα», αναφέρει στο βιβλίο του ο Μπιλ Κλίντον, αναφορικά με την κρίση των Ιμίων.
Στις έξι το πρωί, Πάγκαλος και Χόλμπρουκ φτάνουν στην περίφημη συμφωνία “No ships, no troops, no flags”, δηλαδή «όχι πλοία, όχι στρατεύματα, όχι σημαίες». Η συμφωνία αυτή ερμηνεύεται ως ταυτόχρονη απόσυρση των στρατευμάτων και των ναυτικών μονάδων των δύο χωρών από τα Ίμια. Η είδηση φτάνει στο ΕΘΚΕΠΙΧ, όπου επικρατεί παγωμάρα. «Μέχρι τότε εκλαμβάναμε την πτώση του ελικοπτέρου ως την πρώτη απώλεια του πολέμου, αλλά όλοι περίμεναν την αντεπίθεση της Ελλάδας που θα έχει καταστροφικές συνέπειες για την Τουρκία. Η αδρεναλίνη πλημμύριζε τις φλέβες μας. Το ηθικό ήταν ακόμη ακμαίο. Όταν μάθαμε πως πρέπει να υποχωρήσουμε, τότε καταρρεύσαμε. Συνειδητοποιήσαμε ότι τα παιδιά χάθηκαν άδικα», αναφέρει στην «Κ» πηγή που ήταν στον θάλαμο επιχειρήσεων εκείνη τη νύχτα. Ο Κώστας Σημίτης φέρεται να πληροφορήθηκε την τύχη του πληρώματος στις επτά το πρωί από την τηλεόραση. Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Γεράσιμος Αρσένης επιβεβαίωσε την πληροφορία, αποδίδοντας σε λάθος την αρχική εκτίμηση. Στις 7.25 αποστέλλεται εγγράφως σε όλες τις μονάδες διαταγή για ακύρωση της αυξημένης ετοιμότητας και των μέτρων συναγερμού.
Δύο εβδομάδες αργότερα, στις 16 Φεβρουαρίου, ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ ναύαρχος Χρήστος Λυμπέρης αποστρατεύεται και αντικαθίσταται από τον έως τότε Α/ ΓΕΑ, πτέραρχο Αθανάσιο Τζογάνη. Τον Α/ΓΕΣ αντιστράτηγο Κωνσταντίνο Βούλγαρη διαδέχθηκε ο αντιστράτηγος Μανούσος Παραγιουδάκης, τον Α/ΓΕΝ αντιναύαρχο Ιωάννη Στάγκα, ο αντιναύαρχος Λεωνίδας Παληογιώργος και στη θέση του Α/ΓΕΑ τοποθετήθηκε ο αντιπτέραρχος Γεώργιος Αντωνέτσης. Ο Γεράσιμος Αρσένης παρέμεινε στη θέση του υπουργού Εθνικής Άμυνας έως τον Σεπτέμβριο του 1996, οπότε και τον διαδέχθηκε ο Άκης Τσοχατζόπουλος.
Οι χειρισμοί της κρίσης των Ιμίων προκάλεσαν τριγμούς στο εσωτερικό της νεοσύστατης κυβέρνησης αλλά και την αντίδραση της αντιπολίτευσης. Οι ευχαριστίες Σημίτη προς τις ΗΠΑ, οι κατηγορηματικές δηλώσεις ότι δεν θα υποσταλεί η ελληνική σημαία και η παράλειψη ενημέρωσης των πολιτικών αρχηγών για τις αποφάσεις τις κρίσιμες ώρες της 30ής και 31ης Ιανουαρίου οδήγησαν ακόμη και υπουργούς της κυβέρνησης, όπως ο Αναστάσιος Πεπονής (υπουργός Υγείας) και ο Ευάγγελος Βενιζέλος (υπουργός Δικαιοσύνης), να αφήνουν αιχμές κατά του Κώστα Σημίτη και του Θεόδωρου Πάγκαλου.
