Στις 27 Ιανουαρίου 1302, η Φλωρεντία καταδικάζει ερήμην έναν από τους πιο δραστήριους και μορφωμένους πολίτες της. Ο Δάντης (ή Ντάντε Αλιγκέρι στα ιταλικά) κηρύσσεται ένοχος για διαφθορά, κατάχρηση δημόσιου αξιώματος και οικονομικές ατασθαλίες και καταδικάζεται σε εξορία. Η απόφαση συνοδεύεται από βαριά χρηματική ποινή και όταν ο ποιητής αρνείται να επιστρέψει για να αποδεχθεί δημόσια την ενοχή του μετατρέπεται σε ισόβια εξορία με ρητή απειλή θανάτου σε περίπτωση επανόδου.
Πρόκειται για μια πράξη βαθιά πολιτική, η οποία θα καθορίσει όχι μόνο τη ζωή του ίδιου, αλλά και την πορεία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Η καταδίκη του Δάντη εντάσσεται στο εκρηκτικό πολιτικό κλίμα της Φλωρεντίας στις αρχές του 14ου αιώνα. Η πόλη βρίσκεται επί δεκαετίες διχασμένη ανάμεσα στους Γουέλφους και τους Γιβελλίνους, μια σύγκρουση που αντανακλά τον ευρύτερο ανταγωνισμό ανάμεσα στην παπική και την αυτοκρατορική εξουσία.
Ακόμη και μετά την επικράτηση των φίλα προσκείμενων στον Πάπα Γουέλφων, η ένταση δεν εκτονώνεται. Αντίθετα, οξύνεται με τη διάσπασή τους σε Λευκούς και Μαύρους. Οι Λευκοί, στους οποίους ανήκει ο Δάντης, υπερασπίζονται την πολιτική αυτονομία της Φλωρεντίας και αντιστέκονται στην άμεση παπική παρέμβαση. Οι Μαύροι ευθυγραμμίζονται ανοιχτά με τον Πάπα και επιδιώκουν τον πλήρη έλεγχο της πόλης. Ο Δάντης δεν είναι ποιητής αποκομμένος από την πολιτική πραγματικότητα της εποχής του.
Συμμετέχει ενεργά στα κοινά, κατέχει δημόσια αξιώματα και εντάσσεται στον κύκλο εκείνων που επιχειρούν να σταθεροποιήσουν τη διακυβέρνηση της πόλης μέσα από θεσμικές ισορροπίες. Η στάση του αυτή τον καθιστά ευάλωτο όταν οι συσχετισμοί αλλάζουν. Το 1301, με τη στρατιωτική επέμβαση του Καρόλου του Βαλουά και την υποστήριξη του Πάπα Βονιφάτιου Η΄, οι Μαύροι Γουέλφοι καταλαμβάνουν την εξουσία. Ακολουθεί εκτεταμένη εκκαθάριση των πολιτικών τους αντιπάλων, με δίκες, κατασχέσεις περιουσιών και μαζικές εξορίες. Την περίοδο που λαμβάνονται οι αποφάσεις, ο Δάντης βρίσκεται εκτός Φλωρεντίας σε διπλωματική αποστολή.
Ο Δάντης θα περάσει σχεδόν είκοσι χρόνια περιπλανώμενος σε διάφορες ιταλικές αυλές, βιώνοντας την ανασφάλεια και την ταπείνωση της εξάρτησης.
Καταδικάζεται ερήμην, χωρίς δυνατότητα υπεράσπισης. Η αρχική ποινή αφήνει θεωρητικά ανοιχτό το ενδεχόμενο επιστροφής, υπό τον όρο της δημόσιας ταπείνωσης και της αποδοχής ενοχής. Ο ίδιος αρνείται. Με την άρνησή του, αποδέχεται την εξορία ως τίμημα της αξιοπρέπειας και της στάσης του απέναντι στην εξουσία.
Στον μεσαιωνικό κόσμο, η εξορία αποτελεί μία από τις βαρύτερες ποινές. Δεν σημαίνει απλώς απομάκρυνση από τον τόπο καταγωγής, αλλά απώλεια πολιτικών δικαιωμάτων, κοινωνικής θέσης και οικονομικής ασφάλειας. Ο εξόριστος ζει χωρίς σταθερό έδαφος, εξαρτημένος από την προστασία άλλων ηγεμόνων. Ο Δάντης θα περάσει σχεδόν είκοσι χρόνια περιπλανώμενος σε διάφορες ιταλικές αυλές, βιώνοντας την ανασφάλεια και την ταπείνωση της εξάρτησης. Η εμπειρία αυτή θα τον σημαδέψει βαθιά και θα αποτυπωθεί επανειλημμένα στο έργο του. Η εξορία, ωστόσο, δεν οδηγεί στη σιωπή. Αντίθετα, γίνεται χώρος δημιουργίας.
Μακριά από τη Φλωρεντία, ο Ντάντε Αλιγκέρι επεξεργάζεται το μεγάλο του έργο. Η «Θεία Κωμωδία» δεν είναι απλώς ένα ποιητικό ή θεολογικό εγχείρημα. Είναι και ένα βαθιά πολιτικό κείμενο. Στο σύμπαν που οικοδομεί, η εξουσία κρίνεται, οι ισχυροί λογοδοτούν και η δικαιοσύνη αποκαθίσταται πέρα από τις ισορροπίες της εποχής. Πάπες, ηγεμόνες και Φλωρεντινοί πολιτικοί αποκτούν θέση στο μεταφυσικό τοπίο του έργου, όχι με βάση την ισχύ τους αλλά με βάση την ηθική τους ευθύνη.
Η Φλωρεντία δεν θα ανακαλέσει ποτέ επίσημα την καταδίκη. Παρά τις πολιτικές μεταβολές των επόμενων δεκαετιών και τις κατά καιρούς προτάσεις επιστροφής, ο όρος της δημόσιας μετάνοιας παραμένει. Ο Δάντης δεν τον αποδέχεται. Πεθαίνει το 1321 στη Ραβέννα, μακριά από την πόλη που καθόρισε τη ζωή του και την οποία δεν έπαψε ποτέ να σκέφτεται, να κρίνει και να επικρίνει. Κατά ειρωνικό τρόπο, η πόλη που τον εξόρισε τον αναγνωρίζει αργότερα ως κορυφαίο εκφραστή της γλώσσας και της πολιτισμικής της ταυτότητας.
Το έργο που γεννήθηκε μέσα από τον πολιτικό αποκλεισμό και την προσωπική ήττα καθιερώνεται ως θεμέλιο της ιταλικής λογοτεχνίας και σημείο αναφοράς για ολόκληρη την Ευρώπη. Σαν σήμερα, το 1302, η Φλωρεντία πίστεψε ότι απομάκρυνε έναν επικίνδυνο πολιτικό αντίπαλο. Στην πραγματικότητα, διαμόρφωσε άθελά της τις συνθήκες για τη γέννηση ενός από τα πιο ανθεκτικά έργα του δυτικού πολιτισμού.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
