Συμπληρώθηκαν σαράντα χρόνια από τον θάνατο του Νίκου Εγγονόπουλου (1907-1985), του μείζονος Νεοέλληνα υπερρεαλιστή καλλιτέχνη (ποιητή και ζωγράφου) που «ξεκίνησε αυγή –χαράματα– να κλέψει τ’ άστρα» και να συλλάβει «τα φευγαλέα οράματα/ της χαράς», «κοιτάζοντας/ ευλαβικά/ μέσα στα στρογγυλά/ μάτια/ των πουλιών». Το κατά πόσον το επέτυχε καταδεικνύεται στη ροή του χρόνου από την ένταση της ακτινοβολίας του έργου του στις επόμενες γενεές, από την αναπροσαρμογή της πολύμορφης, προκλητικά ετερόκλητης ποιητικής και εικαστικής γλώσσας του σε νέες ευαισθησίες και ιδέες. Η δημιουργική του εργασία παρουσιαζόταν στο εμβληματικό λογοτεχνικό περιοδικό «Τετράδιο» τον Απρίλιο 1945 ως εξής: «Εξαίρετος ζωγράφος και ποιητής. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη όπου και συμπλήρωσε τις γυμνασιακές του σπουδές. Σπούδασε στο εδώ Πολυτεχνείο. Υπήρξε μαθητής του Κωνσταντίνου Παρθένη, για τον οποίον εξακολούθησε πάντοτε να έχει βαθύτατο σεβασμό και αφοσίωση. Ανήκει στην ομάδα των υπερρεαλιστών. Μια άγνωστη εργασία του Εγγονοπούλου είναι η αγιογραφία. Πλήθος αγιογραφιών βρίσκονται σε διάφορες εκκλησίες της Αττικής, απ’ τις οποίες οι περισσότερες δεν έχουν την υπογραφή του» («Τετράδιο-Ιππόκαμπος», 13 Απρ. 1945, σ. 1). Εως τότε είχε εκδώσει τέσσερις ποιητικές συλλογές: «Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν» (1938), «Τα κλειδοκύμβαλα της σιωπής» (1939), «Επτά ποιήματα» (1944), αλλά και τον «Μπολιβάρ», έργο εμβληματικό με αφετηρία τον πόλεμο του 1940-41 στο αλβανικό μέτωπο.
Από τον χλευασμό στον διθύραμβο
O Nίκος Εγγονόπουλος δημοσιεύει τα πρώτα του κείμενα τo 1938 στο περιοδικό «Ο Κύκλος» του Απόστολου Μελαχρινού και έως το 1939 εκδίδει τις δύο πρώτες ποιητικές συλλογές του. Τα ποιήματα αντιστοιχούν σε μια ριζοσπαστική έκφραση της υπερρεαλιστικής τεχνοτροπίας και εφαρμόζουν πολυεπίπεδα την υπερρεαλιστική αρχή της σύνδεσης δύο απομακρυσμένων πραγματικοτήτων. Η εκκεντρικότητα των ποιητικών εικόνων, δημοσιευμένων σ’ ένα περιβάλλον που πολύ λίγο έχει κατανοήσει τις ιδεολογικές ρήξεις τις οποίες επέφερε η γαλλική υπερρεαλιστική σκέψη, προκαλεί σκάνδαλο στην πνευματική ζωή του ελληνικού Μεσοπολέμου. Η κριτική πολλές φορές φτάνει στα όρια της παρωδίας, του χλευασμού και της λοιδορίας. Ετσι, όταν το 1939 πραγματοποιεί την πρώτη ατομική έκθεση του ζωγραφικού του έργου, πυροδοτείται θύελλα αγανάκτησης που έχει ως αποτέλεσμα μια γυναίκα να τρυπήσει με την ομπρέλα της έναν πίνακά του (Ι. Βουτσινάς, «Πώς βλέπει και πώς εικονίζει τη ζωή μας ο υπερρεαλισμός, όπως τον ερμηνεύει ένας εκπρόσωπός του. Μιλεί ο ζωγράφος Νίκος Εγγονόπουλος», «Η Βραδυνή», 3 Νοεμβρίου 1954).
Η ποιητική του Εγγονόπουλου θα γνωρίσει μια σημαντική στροφή με την έναρξη του πολέμου, που θα χαρακτηρίσει τη δεύτερη περίοδο του έργου του. Τον Ιανουάριο του 1941 επιστρατεύεται στο αλβανικό μέτωπο και τον στέλνουν στην πρώτη γραμμή, στη γραμμή πυρός. Τον χειμώνα του 1942 προς 1943, γράφει το ποίημα «Μπολιβάρ», το οποίο κυκλοφορεί αρχικά σε χειρόγραφα σε συγκεντρώσεις αντιστασιακού χαρακτήρα και εκδίδεται τον Σεπτέμβριο του 1944 από τις εκδόσεις Ικαρος. Το έργο αυτό ανοίγει τον δρόμο προς μια διθυραμβική κριτική, ανταποκρινόμενη στη διερώτησή του: «ν’ απελπίζουμαι που ίσαμε σήμερα δεν με κατάλαβε, δεν θέλησε, δεν μπόρεσε να καταλάβη τι λέω, κανείς;»
Ανάδειξη και δύο βραβεία ποίησης
Η τρίτη περίοδος της ποίησης του Νίκου Εγγονόπουλου ξεκινάει το 1946 και λήγει το 1958 με την απονομή του Πρώτου Βραβείου Ποίησης. Εδώ ανήκουν «Η επιστροφή των πουλιών» (1946), «Ελευσις» (1948), «Ατλαντικός» (1954) και «Εν Ανθηρώ Ελληνι Λόγω» (1957), συλλογή για την οποία παίρνει το βραβείο ποίησης από το υπουργείο Εθνικής Παιδείας. Στις δύο μεταπολεμικές συλλογές του, «Η επιστροφή των πουλιών» και «Ελευσις» παρατηρείται μια εμφανής αλλαγή στην ποιητική του. Ο διάλογος του Εγγονόπουλου με το ιστορικό παρόν, το μεταπολεμικό βίωμα των πολιτικών διενέξεων και το αίσθημα τρομοκρατίας –που δημιουργεί και τη διαδικασία μεταμόρφωσης των μυθολογικών και ποιητικών του επιλογών– γίνεται εμφανής στο ποίημα με τίτλο «Ποίηση 1948»: «τούτη η εποχή/ του εμφυλίου σπαραγμού/ δεν είναι εποχή/ για ποίηση/ κι’ άλλα παρόμοια:/ σαν πάει κάτι/ να γραφή/ είναι/ ως αν/ να γράφονταν/ από την άλλη μεριά/ αγγελτηρίων/ θανάτου».
Η τέταρτη και τελευταία περίοδος στην ποιητική διαδρομή του Εγγονόπουλου οριοθετείται από το 1959 έως το τέλος της ζωής του. Σφραγίζεται κυρίως από την ποιητική συλλογή «Στην Κοιλάδα με τους Ροδώνες» (1978), στην οποία περιλαμβάνεται το εμβληματικό ποίημα «Ο υπερρεαλισμός της ατέρμονος ζωής» και για την οποία του απονέμεται για δεύτερη φορά το Πρώτο Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Στην «Κοιλάδα με τους Ροδώνες», όπου συγκεντρώνονται τα ποιήματα της εικοσαετίας 1958-1978, η ποιητική του Εγγονόπουλου περνάει στην απο-αινιγματοποίηση των μυθολογικών του εμπνεύσεων και την καταγραφή ενός μυθολογικού κενού, καθώς βρίσκει «τη Λήδα άνευ κύκνου/ τη Μήδεια χωρίς φαρμάκια/ ούτε φάρμακα/ τη Σαχραζάτ να μην ξέρει ούτ’ ένα μύθο/ τη Σφίγγα δίχως κανένα αίνιγμα».
Πλούσια πνευματική κληρονομιά
Οσον αφορά την πρόσληψη του έργου του Νίκου Εγγονόπουλου, ο Αλέξανδρος Αργυρίου έχει επισημάνει ότι ο ποιητής βρήκε κατανόηση «από τη νεότερη γενιά, την ολιγότερο βεβαρημένη με παλαιότερες περιοριστικές αρχές». Βασίζει την αλλαγή αυτή στην ανάπτυξη του αντιπαραδοσιακού και αντισυμβατικού πνεύματος της νέας μεταπολεμικής γενιάς (Αλέξανδρος Αργυρίου, «Διαδοχικές αναγνώσεις Ελλήνων υπερρεαλιστών», Γνώση, 1990, σ. 150, 168-169).
Η καυστική ειρωνεία, το υπονομευτικό χιούμορ και η αναθεωρητική διάσταση του έργου του Εγγονόπουλου οδηγούν τον Νάνο Βαλαωρίτη, το 2004, να αποδώσει στο έργο του έναν χαρακτήρα «νεο-μοντέρνο», δηλαδή μεταμοντέρνο (Νάνος Βαλαωρίτης, «Νίκος Εγγονόπουλος, ο απόκρυφος και αναφορικός», «Η Λέξη», τχ. 179, Γενάρης – Μάρτης 2004, σ. 9-23). Σε παρόμοιο πνεύμα, το 2007, ο Γιάννης Δάλλας παρατηρεί ότι από την τέχνη του Εγγονόπουλου που αγγίζει τα όρια της αντι-τέχνης «ξεπήδησε η μυθολογία του Σαχτούρη και η ρητορική του Κακναβάτου», ενώ ο αναρχισμός του Μιχάλη Κατσαρού έχει την αφετηρία του στην εγγονοπουλική ποίηση και επίσης προτείνει τη διερεύνηση της επαφής της ποίησης του Ηλία Λάγιου και γενικότερα της γενιάς του ’80 με το έργο του Εγγονόπουλου (Γιάννης Δάλλας, «Ξενάγηση σε μια συγχρονική πολυτοπία», εφ. «Η Αυγή», 20 Μαΐου 2007).
Συνεχής διερεύνηση του διττού έργου του
Το έτος 2007, στο πλαίσιο των εορτασμών του Ετους Εγγονόπουλου, με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννησή του, οργανώνεται ένα μεγάλο συνέδριο από το Μουσείο Μπενάκη και το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου και ταυτόχρονα αναπτύσσεται έντονο κριτικό ενδιαφέρον που τοποθέτησε τον ποιητή σε μια υψηλή βαθμίδα ποιητικής πρόσληψης, με ενδεικτική την άποψη του Νάσου Βαγενά ότι «η ποίηση του Εγγονόπουλου φαίνεται, με την πάροδο του χρόνου, να αποδεικνύεται δυναμικότερη από την ποίηση του ετέρου των Διόσκουρων του ελληνικού υπερρεαλισμού, του Ανδρέα Εμπειρίκου» (Νάσος Βαγενάς, «Περισσότερο από υπερρεαλιστής», εφ. «Το Βήμα», 21 Οκτωβρίου 2007).
Το ενδιαφέρον για το έργο του Εγγονόπουλου συνεχίστηκε αμείωτο, καθώς το 2021, το Πανεπιστήμιο Κύπρου και το Πανεπιστήμιο Πατρών οργάνωσαν ένα τριήμερο συνέδριο για το έργο των δύο υπερρεαλιστών, του Εγγονόπουλου και του Εμπειρίκου: «Ο Αίγαγρος και ο Φοίνιξ. Διακαλλιτεχνικές και διεπιστημονικές προσεγγίσεις στο έργο του Ανδρέα Εμπειρίκου και του Νίκου Εγγονόπουλου», που έφερε στην επιφάνεια νέες ερμηνευτικές διαστάσεις του έργου του μέσα από τη σύνδεσή του με θρησκευτικά σύμβολα και στοιχεία αποκρυφισμού.
Αλλά και κατά το τρέχον έτος, το 2025, που συμπληρώθηκαν 40 χρόνια από τον θάνατό του, το ενδιαφέρον για το έργο του μοιάζει να κορυφώνεται, καθώς πραγματοποιήθηκαν με μεγάλη επιτυχία δύο συνέδρια που έριξαν νέο φως στις ιδέες και στην ποιητική του ποιητή και ζωγράφου Νίκου Εγγονόπουλου, ο οποίος κράτησε την «άκρα αριστερά» του κινήματος, όπως σημειώνει ο Λίνος Πολίτης. Ετσι, στα τέλη Νοεμβρίου 2025 το Πάντειο Πανεπιστήμιο, η Σχολή Καλών Τεχνών και το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής συνεργάστηκαν στην οργάνωση ενός συνεδρίου: «Από το αρχείο στην έρευνα: νέες προοπτικές για τον Νίκο Εγγονόπουλο» (28-29 Νοεμβρίου 2025, Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών). Η ψηφιοποίηση, τεκμηρίωση και δημοσιοποίηση του Αρχείου του Νίκου Εγγονόπουλου, στο πλαίσιο προγράμματος που υλοποιείται με την επιστημονική ευθύνη της Ελισάβετ Αρσενίου, καθηγήτριας του Τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου, έχει ανοίξει νέες ερευνητικές δυνατότητες που αναδείχθηκαν στο εν λόγω συνέδριο.
Ενα ακόμη συνέδριο, στις 11 και 12 Δεκεμβρίου 2025, οργανώθηκε από το Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου και το Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ, στο Σπίτι της Κύπρου, με τίτλο «Το τραγούδι του σερταριού. Επιστημονικό συνέδριο για τα 40 χρόνια από τον θάνατο του Νίκου Εγγονόπουλου». Στο συνέδριο αυτό καταξιωμένοι και διαπρεπείς ομιλητές εξέτασαν, μεταξύ άλλων, τη σχέση του Εγγονόπουλου με το παρελθόν, τα προσωπεία, την πολιτική διάσταση του έργου του και τη σύνδεσή του με τον υπερρεαλισμό.
Ετσι, στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα, σαράντα χρόνια από τον θάνατο του ποιητή και ζωγράφου Νίκου Εγγονόπουλου, φαίνεται να επαναπροσδιορίζεται και να ανακαλύπτεται εκ νέου το ποιητικό και εικαστικό του έργο, να προβάλλονται «τ’ ανεξερεύνητα πελάγη της ζωής» ή «τα νυκτερινά κηρύγματα της αισιοδοξίας» που προέβαλε με το έργο του, αλλά κυρίως να πιστοποιείται ότι ο ποιητής «είν’ αυτός τούτος/ του θανάτου η άρνηση».
*Η κ. Μαρία Ρώτα είναι επ. καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ.
*Η κ. Ολυμπία Ταχοπούλου είναι επ. καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ.
*Επιμέλεια: Ευάνθης Χατζηβασιλείου
