Ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας, ο Φιλικός και αγωνιστής του ’21 στη Μολδοβλαχία, αποτελεί παραδόξως, μετά από διακόσια χρόνια, έναν γνωστό-άγνωστο για τους ιστορικούς που ασχολούνται με τον Αγώνα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας. Τα βιογραφικά και εγκυκλοπαιδικά γνωστά λεξικά του 19ου αιώνα δεν του αφιέρωσαν ποτέ ούτε ένα μονόστηλο. Ενώ όσοι στο παρελθόν προσπάθησαν να τον βιογραφήσουν ως Ηπειρώτη αγωνιστή, περιέγραψαν με αδρές γραμμές τη δράση του χωρίς να τον βιογραφούν. Στο παρόν βιογραφικό σχεδίασμα επιχειρείται μια συστηματική παρουσίαση της ζωής και της δράσης του αγωνιστή, που ήταν γνωστός μεταξύ των Φιλικών ως «Καινός Κομήτης». Το συνθηματικό όνομά του ήταν ταιριαστό στη δράση του, αφού μετά τη μύησή του στη Φιλική Εταιρεία ως νέος, «καινός» κομήτης, από το 1817 έως και το 1821 συνέβαλε ουσιαστικά στο μεγάλωμά της, παίζοντας πρωταγωνιστικό ρόλο στις εξελίξεις του Αγώνα στη Μολδοβλαχία.
Η δράση του ως απόστολος της Φιλικής Εταιρείας στη Μολδοβλαχία (σημερινή Ρουμανία) και η δυναμική συμμετοχή του στο επαναστατικό κίνημα του Υψηλάντη έχουν περιγραφεί και διασταυρωθεί από πλήθος εγγράφων και βιβλιογραφικών αναφορών της εποχής. Μοναδικά αρχειακά τεκμήρια ξετυλίγουν το δράμα της φυγής και της παραμονής τόσο του ιδίου όσο και άλλων Φιλικών αγωνιστών στη Βεσσαραβία μετά τη δραματική έκβαση του κινήματος στις ρουμανικές χώρες και την προσπάθειά του να επιστρέψει, μετά από αρκετά χρόνια αιχμαλωσίας διασχίζοντας την Ευρώπη, το 1826 στην Ελλάδα.
Στους χρόνους του Καποδίστρια κάνει την εμφάνισή του ως μεταφραστής του έργου του Γάλλου φιλοσόφου Volney, με τίτλο Oι φυσικοί νόμοι της ηθικής, το οποίο εκδόθηκε στο τυπογραφείο της Αίγινας το 1828, ενώ στην εποχή του νεοσύστατου Eλληνικού Bασιλείου, το 1837 κατέχει θέση στη δημόσια διοίκηση ως βασιλικός αρχιεπίτροπος της Οικονομικής Επιτροπής Αττικής. Την ίδια περίοδο συχνά βρίσκουμε το όνομά του κάτω από πιστοποιητικά αναγνώρισης της προσφοράς στον Αγώνα των ζώντων στρατιωτών του Υψηλάντη, καθώς και βεβαιώσεις της δικής του προσφοράς στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας, υπογεγραμμένες και από Φιλικούς συναγωνιστές του.
Ψηφιδογραφώντας τον βίο του
«Εγεννήθη τη 20 Μαΐου του 1786 εις Ιωάννηνα».
Mια ασπρόμαυρη λαϊκή εικόνα, προϊόν του γερμανικού φιλελληνισμού, είναι και η μοναδική σωζόμενη λιθογραφία με την προσωπογραφία του αγωνιστή. Φέρει δίγλωσσο υπομνηματισμό στην ελληνική και γερμανική γλώσσα και διασώζει, εκτός από τη μορφή του αγωνιστή, εκτυπωμένη με χειρόγραφη καλλιγραφική γραφή, τη χρονολογία και τον τόπο της γέννησής του. «Κωνσταντίνος Πεντεδέκας, αρχηγός των εν Μολδαβία Ελλήνων κατά το 1821. Εγεννήθη τη 20 Μαΐου του 1786 εις Ιωάννηνα».
Η φιγούρα του αγωνιστή ντυμένου με βαρύ επενδύτη για το κρύο, έχοντας ατημέλητα φουντωτά μαλλιά και γενειάδα, βλέμμα καθαρό, αποφασισμένο και μελαγχολικό συνάμα, μοιάζει να αντιπροσωπεύει την εικόνα όλων των εθελοντών στρατιωτών του Υψηλάντη στη Mολδοβλαχία. Η πληροφορία που διασώζεται σε αυτήν μας ταξιδεύει στα πρώτα χρόνια της ζωής του.
Ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας γεννήθηκε τρία χρόνια πριν από τη Γαλλική Επανάσταση στα Ιωάννινα, μια πόλη που έσφυζε από ζωντάνια και προόδευε στα γράμματα, στις τέχνες και στο εμπόριο. Το σαντζάκι των Ιωαννίνων, με πρωτεύουσα τα Γιάννενα, από το 1788 και για 34 χρόνια ήταν διοικητικά κάτω από την απόλυτη εξουσία του Αλή Πασά Τεπελενλή (1745-1822). Για την οικογένεια του Κωνσταντίνου Πεντεδέκα δεν έχουν εντοπιστεί μέχρι στιγμής πληροφορίες. Ωστόσο υπάρχουν πλήθος περιγραφών για το ευρύτερο πολιτιστικό και οικονομικό περιβάλλον στο οποίο γεννήθηκε, έλαβε τη θύραθεν παιδεία και δραστηριοποιήθηκε γενικότερα ο Γιαννιώτης έμπορος από τα τέλη του 18ου έως τις αρχές του 19ου αιώνα.
Τα Γιάννενα, όπου μεγάλωσε ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας, ήταν μια πολυθρησκευτική πόλη με πληθυσμό σαράντα χιλιάδων κατοίκων, μουσουλμάνων, Εβραίων και Ορθοδόξων χριστιανών. Οι χριστιανοί, που υπερτερούσαν αριθμητικά, είχαν τη μητρόπολή τους και οκτώ εκκλησίες. Η πόλη, ως εμπορικό σταυροδρόμι με τέσσερις λεωφόρους-δρόμους σύμφωνα με την περιγραφή του Αθανασίου Ψαλίδα στα Ηπειρωτικά του, αποτελούσε επικοινωνιακό κόμβο της Ηπείρου. Τον δρόμο προς τον βορρά ακολουθούσαν τα καραβάνια που, διασχίζοντας τα απόκρημνα βουνά της Βαλκανικής, έκαναν εμπόριο στην Κεντρική Ευρώπη. Ενώ η λεωφόρος που οδηγούσε στην Άρτα διευκόλυνε το πλωτό εμπόριο, που μπορούσε να γίνει μέσω του λιμανιού της προς τα λιμάνια της Τεργέστης και της Βενετίας. Οι χριστιανοί, εκτός από το εμπόριο, ασχολούνταν με τις τέχνες και τις επιστήμες, διακρινόμενοι ως δάσκαλοι και γιατροί εντός και εκτός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Αν ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας μεγάλωσε στα Ιωάννινα όπου γεννήθηκε, τότε υποθέτουμε ότι έλαβε την ελληνική παιδεία σε ένα από τα δύο Ελληνογυμνάσια που λειτουργούσαν με τη χρηματοδότηση δύο μεγάλων ευεργετών της εποχής. Αυτά ήταν η σχολή των περικλεών Μπαλάνων, με φημισμένο λόγιο δάσκαλο στην εποχή του Πεντεδέκα τον Κοσμά Μπαλάνο, την οποία υποστήριζαν οικονομικά οι Ζωσιμάδες, Ηπειρώτες έμποροι της Ρωσίας, και η σχολή όπου δίδαξε ο Αθανάσιος Ψαλίδας (1764-1829), την οποία ενίσχυε με τη συνδρομή του ο έμπορος Ζώης Καπλάνης. Στα σχολεία αυτά, τα οποία με μεγάλη φροντίδα εξόπλισαν οι ευεργέτες τους με βιβλιοθήκες και επιστημονικά όργανα φυσικής, διδάσκονταν η φιλοσοφία, η αρχαία ελληνική γραμματεία, τα μαθηματικά, η φυσική, καθώς και ξένες γλώσσες. Μία από τις νεοεισαγόμενες μεθόδους διδασκαλίας, τόσο για τον Αθανάσιο Ψαλίδα όσο και για τους Μπαλάνους, ήταν η λεγόμενη «ψυχαγωγία», κατά την οποία, χρησιμοποιώντας τη φιλολογική εγκυκλοπαίδεια του εξ Αθηνών λόγιου ιερέα Ιωάννη Πατούσα, έκαναν ερωταποκρίσεις στους μαθητές των μεγαλύτερων τάξεων, που μυούνταν σταδιακά ανά έτος σε συγκεκριμένα κείμενα της αρχαίας ελληνικής και πατερικής ορθόδοξης γραμματείας. Η εγκυκλοπαίδεια αυτή αποτέλεσε έναν μπούσουλα, ένα είδος αναλυτικού προγράμματος διδασκαλίας για τους δασκάλους των Ελληνογυμνασίων.
Με αυτά τα εφόδια προετοιμαζόταν ο νέος λόγιος της εποχής για να ταξιδέψει με κίνητρο τις σπουδές και το εμπόριο εντός και εκτός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι Γιαννιώτες και οι Ηπειρώτες εν γένει, αλληλέγγυοι μεταξύ τους, δραστηριοποιούνται στην Κωνσταντινούπολη, τη Μολδοβλαχία, τη Βιέννη, την Πέστη, την Οδησσό, τη Μόσχα και την Ιταλία, στο πλαίσιο ενός εμπορικού δικτύου που αποτέλεσε επίσης και ένα πολιτισμικό δίκτυο μεταφοράς και ώσμωσης της κουλτούρας του διαφωτισμού και των νέων ιδεών.
Σύμφωνα με τον Π. Κιτρομηλίδη, στον χάρτη του Νεοελληνικού ∆ιαφωτισμού τα αστικά εμπορικά κέντρα του ηπειρωτικού ελλαδικού χώρου διακρίνονται σε τρία χωρικά τρίγωνα όπου αναπτύσσονται οι ιδέες του ∆ιαφωτισμού. Τα Ιωάννινα αποτέλεσαν το επίκεντρο του τριγώνου της Βορειοδυτικής Ελλάδας, με την ανατολική του πλευρά να εκτείνεται από τη Μοσχόπολη διά της Καστοριάς έως την Κοζάνη. Οι απώτερες απολήξεις του χάρτη του ∆ιαφωτισμού βρίσκονται στα κέντρα της διασποράς του ελληνισμού στην Κεντρική Ευρώπη (Βιέννη, Πέστη, Λειψία) και στη Βόρεια Ιταλία (Βενετία, Τεργέστη, Πίζα, Λιβόρνο).
Η αναγέννηση των ελληνικών γραμμάτων, επομένως, την εποχή αυτή ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τις ελληνικές παροικίες και τον ελληνισμό της διασποράς, αφού η ώσμωση των ιδεών του Ευρωπαϊκού ∆ιαφωτισμού λάμβανε χώρα κυρίως στα αστικά κέντρα όπου κινούνταν οι Έλληνες έμποροι. Άλλωστε την εποχή που μαθητεύει στο εμπόριο ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας, ταξιδεύοντας στη Ρωσία και τη Μολδοβλαχία, η ελληνική γλώσσα είχε διαδοθεί ως η επικρατούσα γλώσσα του εμπορίου σε τέτοιο βαθμό ώστε, όπως συμπεραίνει και ο Τρόγιαν Στογιάνεβιτς στο άρθρο του με τίτλο «Ο κατακτητής Ορθόδοξος Βαλκάνιος έμπορος», για έναν ολόκληρο αιώνα, από το 1750 και μετά, οι Βαλκάνιοι έμποροι, ανεξάρτητα από την εθνική τους προέλευση, μιλούσαν γενικά ελληνικά και έπαιρναν ελληνικά ονόματα, μέχρι που η ονομασία «Έλληνας» έφθασε να ταυτίζεται με τον Βαλκάνιο Ορθόδοξο έμπορο.
Ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας βίωσε στα νεανικά του χρόνια όλες τις μεταβολές που επήλθαν κατά το τελευταίο τέταρτο του 18ου αιώνα, όταν ο απόηχος της Γαλλικής Επανάστασης συγκλόνιζε την Ευρώπη και οι Ρωσοτουρκικοί αλλά και οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι μέχρι το 1815 γέμιζαν με ελπίδες τους Ρωμιούς, που κάθε φορά ξεσηκώνονταν τασσόμενοι υπέρ των αντίπαλων προς τον σουλτάνο δυνάμεων.
Ήταν εικοσαετής όταν υπογράφηκε η Συνθήκη του Τιλσίτ (1807). Σίγουρα υποθέτουμε ότι από το 1807 έως και το 1815, το έτος που διεξήχθη το Συνέδριο της Βιέννης, στο οποίο επανακαθορίστηκαν τα σύνορα της μεταναπολεόντειας Ευρώπης, ο ίδιος έχει ήδη πάρει το βάπτισμα του πυρός στο εμπόριο και έχει συμπληρώσει πιθανώς τη μόρφωσή του στις σχολές της Μολδοβλαχίας. Ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας διαμορφώνει τη νεωτερική του ταυτότητα, σμιλεύοντας την επαναστατική του συνείδηση, σε έναν διαρκώς μεταβαλλόμενο και εξελίξιμο κόσμο στον οποίο όλα πια φαντάζουν δυνατά. Το 1816, σε ηλικία περίπου τριάντα ετών, βρίσκεται στη Μόσχα όπου και μυείται στη Φιλική Εταιρεία από τον Νικόλαο Γαλάτη.
Ποιμένας και απόστολος της Φιλικής Εταιρείας
Η εντυπωσιακή μυητική του δράση.
To έτος 1816 είναι η αφετηρία από την οποία ξεκινά η νέα, αναγεννημένη ζωή του Γιαννιώτη Πεντεδέκα, μέσα από το αποτύπωμα που άφησε στην ιστορία της Φιλικής Εταιρείας κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας και της έναρξης του Αγώνα στη Μολδοβλαχία. Στο έργο Οι Φιλικοί του Βαλερίου Γ. Μέξα φαίνεται ότι η μύηση του Γιαννιώτη εμπόρου Κωνσταντίνου Πεντεδέκα έγινε στη Μόσχα το 1816, διά του Νικολάου Γαλάτη, και ήταν η ενδέκατη σε σειρά κατάταξης από το έτος ιδρύσεως της εταιρείας (1814).
Ο Νικόλαος Γαλάτης, που έμεινε εκ των υστέρων γνωστός από την αλληλογραφία των Φιλικών αγωνιστών με το συνθηματικό όνομα «Τέρας», κατηχημένος στην Οδησσό από τον Νικόλαο Σκουφά, είχε όπως φαίνεται σημαντική ενεργή δράση στη μύηση νέων μελών στη Μόσχα το 1816. Ο ίδιος, ενθουσιώδης, μύησε αρκετούς στο μυστικό, ωστόσο έδειξε επικίνδυνη επιπολαιότητα, κομπορρημοσύνη, αφερεγγυότητα και ιδιοτέλεια ως προς τη διαχείριση των μυστικών, που έθεταν σε κίνδυνο την ασφάλεια όλης της εταιρείας, σε τέτοιο βαθμό ώστε να αποφασιστεί και να εκτελεστεί η δολοφονία του (Ιαν. 1819).
Όσοι μυήθηκαν από τον Γαλάτη, επειδή οι μυήσεις που έκανε στη Μόσχα και στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες θεωρήθηκαν από την Αρχή της Φιλικής Εταιρείας ατελείς, παράτυπες και αντικανονικές, ξαναμυήθηκαν κανονικά το 1818, ακολουθώντας το τελετουργικό και δίνοντας τις έγγραφες δεσμεύσεις που η εταιρεία επέβαλλε στα μέλη της. Από τις μυήσεις του Νικολάου Γαλάτη μόνο ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος ο Φιραρής, πρώην αυθέντης Μολδαβίας, εμφανίζεται στον κατάλογο των Φιλικών του Παναγιώτη Σέκερη ως μυημένος το 1816 από τον Νικόλαο Γαλάτη. Όλες οι άλλες κατηχήσεις που είχε κάνει ο Νικόλαος Γαλάτης, μεταξύ των οποίων ήταν και αυτή του Πεντεδέκα, αποσιωπούνται σε αυτόν τον κατάλογο. Στον κατάλογο των Φιλικών που διασώζεται στο Αρχείο του Παναγιώτη Σέκερη, η δεύτερη και τελευταία αναφορά στο όνομα του Νικολάου Γαλάτη γίνεται με αρνητικό πρόσημο και αφορά τη μύηση του Ιθακήσιου Άγγελου Ροδοθέατου, την οποία κάνει ο Π. Αναγνωστόπουλος στις 3 Ιανουαρίου του 1819 στο Τριέστι, «εξ ανάγκης, αφού ήταν συστημένος σε αυτόν από τον Ν. Γαλάτη».
Ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας επίσης δηλώνεται αχρονολόγητα στον ίδιο κατάλογο ότι μυήθηκε στον βαθμό του ποιμένος διά του Νικολάου Ψάλτη και του Αθανασίου Σέκερη. Ενδεχομένως ο Σέκερης, αποσιωπώντας την πρώτη μύηση ως ατελή, φροντίζει να καταγράψει τη δεύτερη μύηση, που έγινε περίπου έναν χρόνο αργότερα, πιθανώς το 1817, όταν προήχθη από τον βαθμό του ιερέως στον βαθμό του ποιμένος.
Από το 1817 και ακολούθως, η μυητική δράση του Κωνσταντίνου Πεντεδέκα ήταν πραγματικά εντυπωσιακή. Στις 10 Φεβρουαρίου του 1817 μύησε ο ίδιος για πρώτη φορά στη Μόσχα τον Αδαμάντιο Βέλκο, έμπορο καταγόμενο από το Αρβανιτοχώρι της Βουλγαρίας. Ακολουθώντας τη συγκριτική έρευνα που είχε κάνει ο Βαλέριος Μέξας, το πρώτο εξάμηνο του 1818 έκανε τρεις ακόμη μυήσεις στη Ρωσία. Στη Μόσχα μύησε τον Ηπειρώτη Μιχάλη Λαζάρου και τον Κοζανίτη Γεώργιο Λασσάνη, ενώ στην Οδησσό μύησε τον Ψαριανό Ανδρέα του Χατζή Παντελή Μηταρά.
Το ταξίδι του από την Οδησσό στην Κωνσταντινούπολη το έκανε μαζί με τον Ιωάννη Φαρμάκη, συναντώντας τον Μάιο του 1818 καθ’ οδόν τους Φιλικούς Αναγνωσταρά, Χρυσοσπάθη και ∆ημητρόπουλο, με στόχο τη συνάντησή τους με τον Νικόλαο Σκουφά στην Κωνσταντινούπολη. Εκείνη την περίοδο, ο Νικόλαος Σκουφάς οργανώνει τις ζώνες επιρροής και δράσης της εταιρείας σε περιφέρειες, για τις οποίες ορίζει και έναν απόστολο Φιλικό. Ο Πεντεδέκας ορίστηκε απόστολος της Μολδαβίας και της Βλαχίας, ο Χρυσοσπάθης της Μάνης και της Μεσσηνίας, ο Αναγνωσταράς των νησιών του Ιονίου και του Αιγαίου Πελάγους, ο Φαρμάκης της Θράκης και της Μακεδονίας.
Τέλη Ιουνίου του 1818, ήταν όλοι τους ήδη στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί, ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας, συνεχίζοντας δυναμικά τις μυήσεις, στις 5 Ιουλίου του 1818 μύησε τον έμπορο από την Παλαιά Πάτρα Νικόλαο Καλαβρυτινόπουλο, στις 20 τον Γιαννιώτη έμπορο Σπυρίδωνα Παπαπάνου και στις 22 τον Ηπειρώτη έμπορο από το Σκαμνέλι Ζαγορίου Ιωάννη Πολυχρονιάδη.
Στις 31 Ιουλίου του 1818, ο Νικόλαος Σκουφάς πεθαίνει στην Κωνσταντινούπολη. Αμέσως μετά τον θάνατο του Σκουφά, η Αρχή των Φιλικών έστειλε τον Πεντεδέκα στη Μολδοβλαχία για να συνεχίσει τη μυητική δράση του, εξουδετερώνοντας ταυτόχρονα και τον κίνδυνο του ανοικονόμητου Νικολάου Γαλάτη, ο οποίος δρούσε στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες.
Ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας έφθασε στο Βουκουρέστι τον Αύγουστο του 1818, οπότε κατήχησε τον ιατρό Αθανάσιο Χρησταρή. Στις 15 Σεπτεμβρίου πήγε στο Ιάσιο, όπου μύησε τον έμπορο Αναστάσιο Πάνο. Λίγες μέρες αργότερα, αφού επέστρεψε στο Βουκουρέστι, μύησε στις 27 Σεπτεμβρίου τον διπλωματικό της εν Βουκουρεστίω Αυθεντίας (θέση διακεκριμένη παρά του Ηγεμόνος της Βλαχίας) Σέργιο-Βυζάντιο Αργυρόπουλο. Την αμέσως επόμενη μέρα, στις 28 Σεπτεμβρίου, ο ίδιος μύησε τον συμπατριώτη του από τα Ιωάννινα αρχιμανδρίτη Βασίλειο Συναγόβιο. Εκεί, στο Βουκουρέστι, τρεις μέρες αργότερα, την 1η Οκτωβρίου, μύησε δύο Φιλικούς, τον έμπορο από τη Βέροια Νάνο Χριστοδούλου Περδίκη και τον έμπορο από τα Γιάννενα Κωνσταντίνο Ιω. ∆εληγιάννη. Επίσης τον ∆εκέμβριο του 1818, στο Βουκουρέστι, φαίνεται να μύησε τον ∆ημήτριο Βλαχόπουλο, τακτικό οπλοφόρο από το Καρπενήσι.
Σύμφωνα με τα απομνημονεύματα του Εμμανουήλ Ξάνθου, στα τέλη του 1818 και ενώ ο Ξάνθος βρισκόταν στο Πήλιο για να συναντήσει τον Άνθιμο Γαζή, ο οποίος θα του έδινε τις συστατικές επιστολές που θα του επέτρεπαν, αφού έφθανε στην Πετρούπολη, να συναντήσει τον υπουργό Εξωτερικών Ιωάννη Καποδίστρια και να του ζητήσει να αναλάβει την αρχηγία της Φιλικής Εταιρείας, ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας έφθασε μαζί με τον Νικόλαο Γαλάτη στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί, λόγω της επικίνδυνης συνεχιζόμενης δράσης του Νικολάου Γαλάτη, ο οποίος προσπαθούσε να αποσπάσει χρήματα από τον Παναγιώτη Σέκερη, τον Αθανάσιο Τσακάλωφ και τον Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο με την απειλή προδοσίας του μυστικού, οι Φιλικοί Αθανάσιος Τσακάλωφ και ∆ημητρόπουλος έπεισαν τον Νικόλαο Γαλάτη να τους ακολουθήσει στη Μάνη. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους, στις αρχές Ιανουαρίου του 1819, αφού έφθασαν στις Σπέτσες, φρόντισαν να απαλλαγούν διά παντός από αυτόν.
Το έτος 1819 οι πληροφορίες για τη δράση του Κωνσταντίνου Πεντεδέκα είναι αρκετά συγκεχυμένες. Σύμφωνα με τον Μέξα, στις 8 Ιανουαρίου του 1819 ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη, όπου μύησε τον Στέριο Ιωαννίδη από τα Αμπελάκια, και στα τέλη του ίδιου έτους, στις 14 ∆εκεμβρίου, βρισκόταν στο Βουκουρέστι, όπου μύησε τον ιατρό Επαμεινώνδα Μαυρομμάτη. Οι ίδιες μυήσεις του έτους 1819 διασώζονται και στον κατάλογο του Παναγιώτη Σέκερη. Ωστόσο, σύμφωνα με τον κατάλογο των Φιλικών ο οποίος διασώζεται στο έργο του Ιω. Φιλήμονα, ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας φαίνεται να μύησε στο Ιάσιο τον ίδιο χρόνο δύο ακόμη Φιλικούς, τον Μάρκελλο Λασκ. Παπά και τον Κυργούσιο. Επίσης για το έτος 1819 ο Φιλήμων αναφέρει ακόμη δύο μυήσεις που έκανε ο Πεντεδέκας στην πατρίδα του, τα Ιωάννινα. Σύμφωνα με τον ∆. ∆ημητρόπουλο, ο Γιαννιώτης Πεντεδέκας έχει μυήσει συνολικά επτά Ηπειρώτες από το δίκτυο των Ελλήνων της διασποράς, το ένα τέταρτο περίπου των μυήσεών του, που ξεπερνά σε ποσοστό μυήσεων αυτό που έχουν οι Ηπειρώτες στη Φιλική Εταιρεία, αφού, σύμφωνα με την έρευνα του Γεωργίου-∆ημητρίου Φράγκου, από το σύνολο των σωζόμενων μελών της Φιλικής Εταιρείας μυητών και μυουμένων, ένα 10,5 τοις εκατό είναι Ηπειρώτες και βρίσκεται αριθμητικά στην τρίτη θέση κατάταξης μετά τους Πελοποννήσιους (32,5) και τους Επτανήσιους (12,3).
Η χρονολογική κατάταξη των μυήσεων των Φιλικών, όπως έγινε από τον Βαλέριο Μέξα, μας επέτρεψε να βγάλουμε κάποια συμπεράσματα για τις μετακινήσεις και την έντονη δραστηριοποίηση του Κωνσταντίνου Πεντεδέκα από το 1817 έως και το 1819. Σύμφωνα με τους Ι. Φιλήμονα, Τ. Κανδηλώρο και Βαλέριο Μέξα, προκύπτει (συνδυαστικά από τις μυήσεις που αναφέρονται συνολικά στα βιβλία τους) ότι ο Πεντεδέκας έχει στο ενεργητικό του 26 μυήσεις, οι περισσότερες εκ των οποίων έγιναν στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, όπου άλλωστε είχε διοριστεί και απόστολος της Φιλικής Εταιρείας. Η συχνότητα των ταξιδιών του αυτά τα δύο χρόνια πραγματικά μάς εκπλήσσει, γνωρίζοντας την καλή προετοιμασία που όφειλε κάποιος να κάνει για να ταξιδέψει με ασφάλεια. Ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας μεταξύ 1817 και 1819 βρισκόταν συνεχώς εν κινήσει και ως απόστολος της Φιλικής Εταιρείας δεν σταμάτησε να μετακινείται από το ένα μέρος στο άλλο, μυώντας συνεχώς και νέους εταίρους. Αν θα βάζαμε κουκκίδες πάνω στον χάρτη κάθε φορά που μετακινούνταν, θα βλέπαμε ότι από τη Μόσχα πήγε στην Κωνσταντινούπολη και από εκεί στο Βουκουρέστι και στο Ιάσιο, διαδρομές που τις έκανε αρκετά συχνά, ενώ επέστρεφε ενίοτε στην Κωνσταντινούπολη και ίσως και στον τόπο καταγωγής του, τα Γιάννενα. Μετά τη δολοφονία του Γαλάτη τον Ιανουάριο του 1819, ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος αποφάσισε, ακολουθώντας τον Ξάνθο που οργάνωνε το ταξίδι του προς τη Ρωσία, να σταματήσει στο Γαλάτσι και να ιδρύσει εκεί εφορεία της Φιλικής Εταιρείας. Η παρουσία του Αναγνωστόπουλου στη Μολδοβλαχία πυροδότησε την αντιπάθεια που είχε καλλιεργηθεί, μετά τη δολοφονία του Ν. Γαλάτη, μεταξύ του ιδίου και του Κωνσταντίνου Πεντεδέκα.
Όπως αναφέρει καθαρά ο Ε. Ξάνθος στα απομνημονεύματά του, τη χρονιά εκείνη, επιστρέφοντας ο ίδιος από το Πήλιο και ενώ ετοίμαζε το ταξίδι του για τη Ρωσία, βρήκε «διαμαχομένους τον Αναγνωστόπουλο με τον Πεντεδέκα, θέλοντος του πρώτου να δείχνει υπεροχήν τινά και μεμψιμοιρούντος κατά του δευτέρου δι’ ασημάντους τινάς παρεκτροπάς. Εις μάτην οι άλλοι αρχηγοί ζήτησαν να τους ειρηνεύσωσιν, επειδή το μίσος διετηρήθη διά πάντα, και πολλάς ταραχάς επέφεραν εις Βλαχομολδαυΐαν όταν ο Αναγνωστόπουλος επήγεν εκεί η μετά του Πεντεδέκα διχόνοια».
Έτσι ο Αναγνωστόπουλος πηγαίνοντας στη Μολδοβλαχία αναλώθηκε σε άκαιρες και ανάρμοστες φιλονικίες και ταραχές, ώστε αναγκάστηκε να ζητήσει την υπεράσπιση και τη βοήθεια του πολλά ισχύοντος εκεί κατηχημένου αδελφού της Εταιρείας Γεωργίου Λεβέντη, στον οποίο αποκάλυψε το μυστήριο της Αρχής κάνοντάς τον μέλος της.
Επειδή δε ο Φιλικός Θεόδωρος Νέγρης, ο οποίος ήταν ο πρώτος γραμματέας του ηγεμόνα Καλλιμάχη, πιστεύοντας στις διαβολές του Πεντεδέκα, αντέπραττε τον Αναγνωστόπουλο, ο Αναγνωστόπουλος εγκατέλειψε τη Μολδοβλαχία κατευθυνόμενος στην Πίζα, όπου ήταν ο Αθανάσιος Τσακάλωφ.
Στην αλληλογραφία τoυ Εμ. Ξάνθου του 1820 και συγκεκριμένα σε ιδιαίτερα εκτεταμένη επιστολή που ο Παν. Αναγνωστόπουλος έστειλε, ευρισκόμενος στην καραντίνα του Ρέιν στις 24 Ιανουαρίου, στον Ξάνθο, ο οποίος λίγες μέρες αργότερα θα έφθανε στην Αγία Πετρούπολη, αναφέρεται σκωπτικά το όνομα του Πεντεδέκα ως «Καινού Κομήτη» μαζί με άλλα ονόματα, ως πρόσωπα από τα οποία θα έπρεπε ο «Ευεργετικός» Ι. Καποδίστριας να κρατήσει στο μέλλον αποστάσεις (Αρχείον Εμμανουήλ Ξάνθου, τόμ. Β, σ. 19). Ο Αναγνωστόπουλος θεωρούσε ότι ο Πεντεδέκας ανήκε στην ομάδα του Θεόδωρου Νέγρη (επονομαζόμενου «Μαύρου»), ο οποίος, όταν ο Αναγνωστόπουλος έφθασε στο Ιάσιο, άρχισε να τον διαβάλλει στον Γ. Λεβέντη αλλά και να διαβάλλει πολλούς από την αρχηγική ομάδα των Φιλικών στον Κατακάζη, που θα μπορούσε ως Ρώσος αξιωματούχος να μεταφέρει τις διαδόσεις περί ατασθαλιών στον Καποδίστρια, τον οποίο τότε ακόμη ανέμεναν με αγωνία για να αναλάβει την αρχηγία της Φιλικής Εταιρείας.
Ο Αναγνωστόπουλος παρακολουθούσε βήμα βήμα κάθε τους κίνηση έχοντας βάλει ανθρώπους δικούς του, όπως λέει, μέσα στην ομάδα τους. Επίσης στην επιστολή αυτή ενημερώνει την Αρχή ότι ο ποστέλνικος Ιακωβάκης Ρίζου μυήθηκε στο μυστικό από την «Ουτιδανή Μάκινα» (Γεώργιο Γάτζο) και ότι θα ήταν χρήσιμο να λάβει ο ποστέλνικος από τον «Ευεργετικό» ένα γράμμα το οποίο να τον καθοδηγεί ώστε να μη λέει τίποτα για την υπόθεση με τους εκεί ευρισκομένους Φιλικούς στο Ιάσιο, μέχρι να του αποσταλεί νέος απεσταλμένος.
Τρεις μήνες αργότερα, ο Κωνσταντίνος Πατσιμάδης σε επιστολή του προς τον Ξάνθο (10 Μαΐου 1820) και αναφερόμενος στο θέμα του Αλή Πασά, που ετοιμαζόταν για να αντισταθεί στον στρατό του σουλτάνου συσπειρώνοντας γύρω του πολλούς Έλληνες, μιλούσε για τα προβλήματα που δημιουργούσε η ανυπομονησία των Φιλικών «Ουτιδανής Μάκινας» (Γεωργίου Γάτζου) και «Καινού Κομήτη» (Κ. Πεντεδέκα).
Το 1820, λίγους μήνες πριν από την έναρξη της αντίστασης του Αλή Πασά, ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας (ευρισκόμενος, κατά τον Φιλήμονα, για μικρό διάστημα στην Ήπειρο) θεωρείται αίτιος πολλών κακών, καθώς, σύμφωνα με την επιστολή του Πατσιμάδη, καλλιεργούσε κλίμα ανασφάλειας και αμφισβήτησης. Κι αυτό γιατί απαιτούσε, επειδή ακόμη δεν είχαν νέα από τον Ξάνθο που είχε αναλάβει την αποστολή να προσεγγίσει τον Ι. Καποδίστρια, να ζητά πια εγγυήσεις για το εγχείρημα της υποστήριξης του Αλή Πασά μέσα από επιστολή του ίδιου του Ι. Καποδίστρια.
Οι επιστολές του «Αγαπητού», δηλαδή του Κερκυραίου γραμματικού και υπαλλήλου του Ι. Καποδίστρια, Κων/νου Καντιώτη, δεν αρκούσαν για να κατευνάσουν τα πνεύματα και γενικότερα το κλίμα αμφισβήτησης μέσα στους κόλπους των Φιλικών. Οι δύο προαναφερθείσες επιστολές, σωζόμενες στο Αρχείο Ξάνθου, παρουσιάζουν γλαφυρά τις εσωτερικές διαφωνίες και συγκρούσεις που υπήρχαν εντός της Φιλικής Εταιρείας λίγους μήνες πριν αναλάβει ο Αλ. Υψηλάντης την αρχηγία της.
Ο δραστήριος κατηχητής της Φιλικής Εταιρείας πιθανότατα εξέφρασε την τάση της Εταιρείας που ήρθε σε αντιπαράθεση με τις ενέργειες του Αναγνωστόπουλου, δημιουργώντας ρήγμα στην καλή τους επικοινωνία την κρίσιμη ώρα που ο Ξάνθος προετοιμαζόταν για το ταξίδι στη Ρωσία, όπως διαπιστώνεται τόσο από τη δική του δράση όσο και από την αντίδραση που έχουν ως προς αυτόν ο Αναγνωστόπουλος και άλλα πιο μετριοπαθή μέλη της Φιλικής Εταιρείας.
Παρακολουθώντας τη συνολική προεπαναστατική δράση του Κ.Πεντεδέκα ως Φιλικού από το 1817 έως και το 1820, μπορούμε μετά βεβαιότητος να μιλήσουμε για την αφιέρωσή του στον σκοπό της Εταιρείας και τη σχεδόν αποκλειστική ενασχόλησή του με αυτόν. Στη σωζόμενη αλληλογραφία του δεν συναντάται καμία αναφορά σε εμπορικές ή άλλες οικονομικές δραστηριότητές του, όπως συμβαίνει με την αλληλογραφία άλλων Φιλικών η οποία, εάν υπήρχε, ήταν σαφώς για να καλύπτεται η μυστική επαναστατική του δράση. Η εξέγερση του Βλαντιμιρέσκου στη Βλαχία σίγουρα δεν ξεκίνησε αφήνοντας έκπληκτους τους Φιλικούς. Ο απόστολος της Βλαχίας Κωνσταντίνος Πεντεδέκας αποστέλλεται με τη διαμεσολάβηση του Γεωργίου Λεβέντη, τον Μάρτιο του 1820, σε μυστική αποστολή στην Κραϊόβα, η οποία ανήκε στη Μικρά Βλαχία και υπήρξε η έδρα του Βλαντιμιρέσκου, από όπου στρατολόγησε και τους περισσότερους πανδούρους του.
Με την έναρξη του Αγώνα στη Μολδοβλαχία, ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας είχε σημαίνοντα διοικητικό και στρατιωτικό ρόλο.
Η επαναστατική δράση στη Μολδοβλαχία το 1821
Από τη στρατιωτική διοίκηση στο Ιάσιο στη φυγή στο Σκουλένι.
Το βράδυ της 22ας Φεβρουαρίου/6ης Μαρτίου, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, φορώντας τη στολή Ρώσου στρατηγού, διέσχισε τον ποταμό Προύθο κοντά στο Σκουλένι, γύρω στις έξι το απόγευμα, συνοδευόμενος από τους αδελφούς του Γεώργιο και Νικόλαο και ελάχιστους στενούς συνεργάτες του. ∆ύο εκατοντάδες ιππείς, υπό τη διοίκηση του Γερασίμου Ορφανού και του Β. Θεόδωρου, τον συνόδευσαν μέχρι το Ιάσιο, όπου πέρασε τη νύχτα στο σπίτι της πριγκίπισσας Καντακουζηνού, που ήταν η μητέρα του Γεωργίου και του Αλέξανδρου. Στις 25 Φεβρουαρίου εγκαταστάθηκε στο οχυρό και περίοπτο μοναστήρι της Γαλάτας, όπου έστησε το στρατηγείο του.
Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης παρέμεινε στο Ιάσιο επτά ημέρες. Αυτή η χρονική περίοδος σηματοδότησε την επίσημη έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης. Οι γνωστές προκηρύξεις της έναρξης του Αγώνα, μεταξύ των οποίων και η προκήρυξη «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος», εκδόθηκαν στις 23 και 24 Φεβρουαρίου, διακηρύσσοντας την έναρξη του εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα και απευθύνοντας το γενικό κάλεσμα προς όλους τους Έλληνες, τους Φιλικούς κατοίκους της Μολδαβίας, και διαδόθηκαν γρήγορα. Σε προκήρυξη που εξέδωσε στις 24 Φεβρουαρίου, καλώντας τους Έλληνες της Μολδαβίας και της Βλαχίας να ενωθούν στον αγώνα για την ελευθερία, τόνισε τη σημασία της ένωσης όλων των χριστιανών της περιοχής ενάντια στον οθωμανικό ζυγό και ανέφερε ότι η Ρωσία θα παρέμενε ουδέτερη, χωρίς όμως να αποκλείσει την πιθανότητα μελλοντικής βοήθειας. Στις 27 Φεβρουαρίου υψώθηκε στη Μονή των Τριών Ιεραρχών του Ιασίου η τρίχρωμη σημαία, αφού ευλογήθηκε το εγχείρημα των επαναστατών από τον μητροπολίτη Βενιαμίν Κωστάκη.
Ο Υψηλάντης έδωσε εντολές για τη στρατολόγηση εθελοντών και την οργάνωση στρατιωτικών μονάδων, ενώ διόρισε τοπικούς αρχηγούς που θα είχαν την ευθύνη για τη διοίκηση των περιοχών που έλεγχαν οι Φιλικοί. Παράλληλα, προχώρησαν σε επιτάξεις αγαθών και αλόγων από τους ευγενείς και τον πληθυσμό, γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις. Ειδικά μετά την αποχώρηση του Αλέξανδρου Υψηλάντη την 1η Μαρτίου από το Ιάσιο δημιουργήθηκε στην πόλη ένα κύμα έντονης ανασφάλειας. Οι ευγενείς της Μολδαβίας άρχισαν να ανησυχούν για τις ενέργειες των Εταιριστών, ιδιαίτερα όταν άρχισαν να κυκλοφορούν φήμες για πιθανή επέμβαση τουρκικών στρατευμάτων.
Στις 9 Μαρτίου, ο ηγεμόνας της Μολδαβίας Μιχαήλ Σούτσος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Ιάσιο. Η άρνηση του τσάρου Αλέξανδρου να υποστηρίξει το κίνημα του Υψηλάντη, η κοινοποίηση της καταδικαστικής του κινήματος επιστολής του μέσω του πρεσβευτή της Στρογκανώφ προς την Υψηλή Πύλη και ακολούθως η αποστολή της μέσω του υπουργού των Εξωτερικών, Ιωάννη Καποδίστρια, προς τον Αλέξανδρο Υψηλάντη επέτεινε το κλίμα ανασφάλειας και σπασμωδικών κινήσεων από την πλευρά των ευγενών Βογιάρων, που έσπευσαν να εγκαταλείψουν την πόλη. Η έλλειψη συντονισμού, η ανασφάλεια για την έκβαση του κινήματος και οι φόβοι για αντίποινα οδήγησαν πολλούς κατοίκους της Μολδαβίας να μην υποστηρίξουν ενεργά τους Εταιριστές.
Μετά δε τον αφορισμό των πρωτεργατών του κινήματος από τον Πατριάρχη, οι περισσότεροι Βογιάροι εγκατέλειψαν την πόλη οδηγούμενοι στην Τρανσυλβανία. Συντονισμένα, κάποιοι από αυτούς έστειλαν μέσω του Αυστριακού προξένου επιστολή προς την οθωμανική διοίκηση. Παράλληλα, οι ενέργειες των επαναστατών συχνά συνδέονταν με επιτάξεις αγαθών και βίαιες πρακτικές, κάτι που ενίσχυσε την απροθυμία του τοπικού πληθυσμού να εμπλακεί.
Μέσα στις τραγικές αυτές στιγμές, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης ανέθεσε στον Κωνσταντίνο Πεντεδέκα τη στρατιωτική διοίκηση της πόλης, ζητώντας του να πράξει τα δέοντα για τον ανεφοδιασμό της.
Στις 5 Μαρτίου 1821, στο Ιάσιο, ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας απέστειλε στον Εμμανουήλ Ξάνθο την ακόλουθη επιστολή:
Κύριε Eμμ. Ξάνθο,
Επειδή και ευρίσκομαι συμπράκτωρ των ενταύθα εφόρων και κατά διαταγή του Γενικού Επιτρόπου Πρίγκιπος Αλεξάνδρου Υψηλάντη, και με το να ευρισκόμεθα εις άκραν δυσκολίαν διά να προμηθεύσωμεν τους όσους από Οδησσόν ερχομένους Έλληνες με άρματα, και με το να μανθάνωμεν ότι αυτούσι έχετε ευκολίαν τοιαύτης προμηθείας, διά τούτο σας διορίζω εν ονόματι του Ελληνικού Έθνους να προβλέψητε όσον τάχισταν τόσας πανοπλίας δυνηθείτε να εύρετε, ομοίως μπαρούτι και μολίβια, και με πρώτον να τα εξαποστείλετε εις τους ενταύθα εφόρους. Μένω της ευμενείας σας πρόθυμος.
ΥΓ. Από τώρα και εις το εξής, όσοι Έλληνες μέλλουν να έλθουν εις τα εδώ διά να ενωθούν με τον ελληνικόν στρατόν, οι τοιούτοι να εφοδιάζονται με όλην των την πανοπλίαν ομοίως και με άλογα, ει δυνατόν, εις εναντίαν περίσταση να μην εμποδίζονται έως ότου εξοικονομούνται τα αναγκαία των.
Ο αυτός Πεντεδέκας
Στις αρχές Απριλίου του 1821, τα οθωμανικά στρατεύματα εισέβαλαν στη Μολδαβία και στη Βλαχία για να καταστείλουν την εξέγερση. Η αντίσταση των Εταιριστών ήταν ισχνή και ανοργάνωτη. Οι Τούρκοι κατάφεραν γρήγορα, μέσα σε διάστημα ενός μήνα, να ανακαταλάβουν τα κύρια αστικά κέντρα, συμπεριλαμβανομένου του Ιασίου.
Ο Αθανάσιος Ξώδηλος, σε επιστολή του προς τον Ξάνθο στις 10 Μαΐου από το Ρέννυ, ενημερώνει ότι ξεκίνησαν 4.000 Τούρκοι από τρία διαφορετικά μέρη και κίνησαν, μία μέρα μετά τη μάχη του Γαλατσίου, για το Ιάσιο. Ο Γεώργιος Καντακουζηνός, σύμφωνα με την προσωπική του μαρτυρία, την οποία δημοσίευσε το 1824 στη Χάλλη της Σαξονίας (βλ. ∆ύο πρίγκιπες στην Ελληνική Επανάσταση, σσ. 364, 280-283), διασώζει πληροφορίες που είναι αρνητικές για τη διοίκηση του Ιασίου από τον Πεντεδέκα. «Όταν στις 22 του μηνός μπήκα στο Ιάσιο, βεβαιώθηκα ο ίδιος για την κατάσταση της πόλης και τους άθλους του Πεντεδέκα και των ανθρώπων του. […] Στον Πεντεδέκα απαγόρευσα να ανακατεύεται πλέον στις υποθέσεις της Μολδαβίας και του ζήτησα να αποδώσει λογαριασμό για τα ποσά που έλαβε από τους Εφόρους και από την χώρα».
Μέσα σε κλίμα δυσπιστίας για τις ενέργειες αμφοτέρων, στα τέλη Μαΐου ο Καντακουζηνός κίνησε για τη Στίγκα, χωριό κοντά στον Προύθο ποταμό, βόρεια του Ιασίου. Εκεί ζήτησε να συγκεντρωθούν τα σκόρπια στρατεύματα του Υψηλάντη. Στις 6 Ιουνίου, ο Πεντεδέκας εμφανίστηκε στο στρατόπεδο της Στίγκας. Εκεί, σύμφωνα με τις πληροφορίες που μετέφερε ο Ξώδηλος στον Ξάνθο, εγκαταστάθηκε στο σπίτι του Μολδαβού άρχοντα Ρασνοβάν και κανείς δεν γνώριζε αν θα κατευθυνόταν στην καραντίνα του Σκουλενίου ή θα πάσχιζε να ενώσει τις δυνάμεις του με εκείνες των υπόλοιπων Ελλήνων του Προύθου.
Στις 6 Ιουνίου, οι τουρκικές δυνάμεις είχαν φτάσει στη ∆ουκουλίνα, μικρή πόλη κοντά στο Ιάσιο (ΑΕΞ, τόμ. Γ΄, σ. 222). Ωστόσο, μεταξύ των στρατιωτικών αρχηγών υπήρχε διχαστικό δίλημμα για το αν θα έπρεπε να μεταφερθούν οι δυνάμεις στο Τιργκόβιστε ή να σταθούν να αντιμετωπίσουν τον εχθρό στη Μολδαβία. Στη Στίγκα δόθηκε μάχη με τους Τούρκους. Εν τέλει, ο Γεώργιος Καντακουζηνός μαζί με τον Κωνσταντίνο Πεντεδέκα κατέφυγαν στην καραντίνα του Σκουλενίου, από όπου και παρακολούθησαν την ηρωική μάχη του Σκουλενίου, που δόθηκε στις όχθες του Προύθου ποταμού στις 17 Ιουνίου του 1821. Από εκεί πέρασαν στα εδάφη της Βεσσαραβίας.
Η αιχμαλωσία στη Βεσσαραβία και η προσπάθεια επιστροφής στην Ελλάδα
Η κράτηση στο φρούριο Οργκίεβ και η γνωριμία με τον Πούσκιν.
Την αιχμαλωσία του Πεντεδέκα στη Βεσσαραβία αποκαλύπτουν δημοσιευμένα έγγραφα που διασώζονται στα Κρατικά Αρχεία της Περιφέρειας Οδησσού. Στους καταλόγους των φυγάδων στη Βεσσαραβία που κρατούνταν στο φρούριο Οργκίεβ στις 24 Οκτωβρίου του 1821 [ΚΑΠΟ Αρχείο Ι, απογραφή 214 (1821) υπόθεση 7, μέρος 2, φύλλα 269-274] το όνομά του αναφέρεται πρώτο.
Από τα πρόσφατα δημοσιευμένα αρχεία του Κρατικού Αρχείου της Οδησσού που αφορούν την αιχμαλωσία των Φιλικών στη Βεσσαραβία αντλούμε πληροφορίες για το μακρό διάστημα παραμονής του Πεντεδέκα στο φρούριο του Οργκίεβ. Στον κατάλογο των Εταιριστών φυλακισμένων στο φρούριο Οργκίεβ (24.10.1821) που ακολουθεί την αναφορά του προέδρου της τοπικής αυτοδιοίκησης του Οργκίεβ προς τον Ινζόβ, στρατιωτικό διοικητή της Βεσσαραβίας, αναφέρονται πληροφορίες για την υπηκοότητα, την εθνικότητα των Φιλικών αιχμαλώτων.
Ο Κ. Πεντεδέκας φυλακίστηκε στο φρούριο του Οργκίεβ από τον Ιούνιο του 1821 έως τον Σεπτέμβριο του 1823 μαζί με συναγωνιστές του όπως ήταν ο Παπάζογλου ή Παπαζάογλου, ο οποίος ήταν σερβικής καταγωγής και ανήκε στη φρουρά του ηγεμόνα της Μολδαβίας Μιχαήλ Σούτσου. Σε επίσημα έγγραφα αναφέρεται ότι ο Πεντεδέκας δήλωσε πως καταγόταν από τα Γιάννενα και είχε ρωσική υπηκοότητα καθώς ήταν καταγεγραμμένος στην πόλη Νίζνα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Το 1814 είχε φθάσει στην Οδησσό, από όπου με διαβατήριο που του παραχωρήθηκε από τον κυβερνήτη του Τσερνίγκωβ πέρασε στη Μολδαβία, όπου και προσχώρησε στους φιλικούς. Υποστήριξε τον Καντακουζηνό στην απόφασή του να μη συμμετάσχει στη μάχη του Σκουλενίου και πέρασε και εκείνος μαζί του στην καραντίνα της Βεσσαραβίας αμέσως μετά τη μάχη της Στίγκας.
Ο Πούσκιν, ο Ρώσος ποιητής, ως αξιωματικός που ανήκε στους φιλελεύθερους αξιωματικούς που οραματίζονταν την κατάργηση της δουλοπαροικίας και τη συνταγματική κατοχύρωση των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των πολιτών, εξόριστος στη Βεσσαραβία και ενθουσιασμένος από το εγχείρημα του Υψηλάντη, παρακολουθούσε από κοντά όλες τις μάχες και σχολίαζε τις νίκες και τα κατορθώματα των Ελλήνων. Τον καιρό της αιχμαλωσίας του Κ. Πεντεδέκα, είχε την ευκαιρία να τον γνωρίσει από κοντά και να τον περιγράψει λεπτομερώς στο ημερολόγιό του.
Ο Πεντεδέκας ανετράφη στη Μόσχα. Το 1817 εργαζόταν ως διερμηνέας ενός φυγάδος Έλληνος επισκόπου και τον πρόσεξαν ο αυτοκράτορας και ο Καποδίστριας. Βρισκόταν στο Γαλάτσι την εποχή που γινόταν η σφαγή. ∆ιακόσιοι Έλληνες σκότωσαν 150 Τούρκους, εξήντα από τους οποίους πυρπολήθηκαν στο σπίτι όπου είχαν κρυφτεί. Μετά από μερικές ημέρες, ο Πεντεδέκας έφθασε στη Βραΐλα ως κατάσκοπος. Πήγε στον πασά και κάπνισε μαζί του ως υπήκοος της Ρωσίας. Στην πόλη Τιργκόβιστε ενώθηκε με τον Υψηλάντη. Εκείνος τον έστειλε να καθησυχάσει τις ταραχές στο Ιάσιο. Εκεί ο Πεντεδέκας βρήκε Έλληνες που καταπιέζονταν από τους Βογιάρους. Η ευρηματικότητά του και η σταθερότητά του τους έσωσαν. Κατάφερε να βρει εφόδια για 1.500 στρατιώτες, ενώ είχε μόλις 1.300. Για διάστημα δύο μηνών έγινε πρίγκιπας της Μολδαβίας. Ο Καντακουζηνός έφθασε και ανέλαβε την αρχηγία. Υποχώρησαν στη Στίγκα. Ο Καντακουζηνός έστειλε τον Πεντεδέκα να κατασκοπεύσει τον εχθρό. Ο Πεντεδέκας θεωρούσε απαραίτητο να οχυρωθούν στην Μπα (πρώτο σταθμό στον δρόμο για το Ιάσιο). Ο Γεώργιος Καντακουζηνός αποχώρησε στο Σκουλένι και πρότεινε στον Πεντεδέκα να μεταβεί στο λοιμοκαθαρτήριο. Ο Πεντεδέκας συμφώνησε και διόρισε βοηθό του τον Αρναούτη Παπασάογλου.
Στο έγγραφο με αρ. 214 στα Κρατικά Αρχεία της Οδησσού βρίσκεται το έγγραφο αίτημα που ο Πεντεδέκας στις 10 Ιουλίου του 1822 υπέβαλε στον Ινζόβ, ζητώντας του να έχει λιγότερο εξαντλητική επιτήρηση το διάστημα που βρισκόταν στο Κισνίεβο για θεραπεία ώστε να καταφέρει να την ολοκληρώσει για να επιστρέψει στο Οργκίεβ το συντομότερο δυνατό. Πράγματι, ο κυβερνήτης Ινζόβ τού παραχώρησε την άδεια μεταφοράς στο Κισνίεβο, ωστόσο με επιστολή του προς στον υφιστάμενό του ζήτησε ο κρατούμενος να βρίσκεται σε αυστηρή επιτήρηση και να επιστρέψει στο Οργκίεβ μετά το πέρας της ίασής του.
Πότε τελείωσε το δράμα της αιχμαλωσίας του Κωνσταντίνου Πεντεδέκα επί του ρωσικού εδάφους δεν το γνωρίζουμε ακριβώς. Γνωρίζουμε ότι παρέμεινε τουλάχιστον τρία χρόνια στο Οργκίεβ. Από τη Βεσσαραβία αναγκάστηκε να φύγει όταν είδε ότι εξαντλήθηκαν τα λιγοστά μέσα που είχε. Το 1826 κατάφερε να φθάσει στο Παρίσι. Από εκεί, με τη συνδρομή του Γαλλικού Φιλελληνικού Κομιτάτου, ταξίδεψε στην Ελλάδα, στην οποία έφθασε κατά το ίδιο έτος.
Από τον σταθμό του ταξιδιού του στο Παρίσι διασώζεται μια χειρόγραφη επιστολή του στη γαλλική γλώσσα, απευθυνόμενη στο Φιλελληνικό Κομιτάτο, η οποία συνυπογράφεται από τον Α. Κοραή και τον Ν. Πίκολο το 1826. Μέσα από αυτήν ο Κ. Πεντεδέκας ξετυλίγει το δράμα της προσφυγιάς και της αιχμαλωσίας στη Βεσσαραβία και ζητά τη βοήθεια των φιλελλήνων για να επιστρέψει στην επαναστατημένη Ελλάδα.
Προς τα αξιότιμα μέλη του Φιλελληνικού Κομιτάτου του Παρισιού
Κύριοι,
Βρισκόμουν στη Βλαχία όταν το κάλεσμα της ελευθερίας αντήχησε σε αυτή τη χώρα. Η καρδιά μου χτυπούσε από χαρά· πήρα τα όπλα και ακολούθησα την οδό της τιμής εκπληρώνοντας το καθήκον μου. Όταν ο αρχηγός αυτής της επιχείρησης με θεωρούσε πλέον περιττό, αναγκάστηκα να καταφύγω στη Ρωσία για να γλιτώσω από μια άθλια μοίρα. Όμως, αντί για καταφύγιο, βρήκα μια φυλακή: με φυλάκισαν σε μια πόλη της Βεσσαραβίας μαζί με τους συντρόφους μου, όπου παρέμεινα για αρκετά χρόνια κάτω από αυστηρή επιτήρηση. Η απόφαση να διαφύγω ενισχύθηκε όταν τα λιγοστά μου μέσα εξαντλήθηκαν πλήρως. Όταν έφτασα στη Γαλλία και διαπίστωσα ότι είμαι παντελώς στερημένος από κάθε οικονομικό πόρο, που θα μου επέτρεπε να επιστρέψω στην Ελλάδα και να μοιραστώ τους κινδύνους των γενναίων παιδιών της, στρέφομαι, κύριοι, στη φιλανθρωπία σας, την οποία κανένας Έλληνας δεν έχει επικαλεστεί ποτέ μάταια.
Παρακαλώντας σας να μου εξασφαλίσετε το απαραίτητο ποσό για το ταξίδι μου, εναποθέτω σε εσάς όλες μου τις ελπίδες, αφού, χάρη στη γενναιοδωρία σας, θα μπορέσω να επιστρέψω στην πατρίδα μου και να πεθάνω γι’ αυτήν.
Με τον βαθύτερο σεβασμό,
Κύριοι,
Ο πολύ ταπεινός και εξαιρετικά υπάκουος υπηρέτης σας,
Κωνσταντίνος Πεντεδέκας
(Σημείωση στο κάτω μέρος: Επιβεβαίωση από τα μέλη του Κομιτάτου ότι ο Κωνσταντίνος Πεντεδέκας είναι πράγματι Έλληνας και αξίζει τη βοήθεια του κομιτάτου.)
Παρίσι, 18 Μαρτίου 1826
Η επιστροφή στην Ελλάδα
Η αξιοποίηση σε υψηλές διοικητικές θέσεις στα χρόνια του Όθωνα.
Πότε, εν τέλει, ο αγωνιστής έφθασε στην Ελλάδα δεν το γνωρίζουμε με ακρίβεια, ωστόσο υποθέτουμε ότι πρέπει να είχε ήδη περάσει ένας χρόνος μετά την άφιξή του στη χώρα όταν ο Πεντεδέκας, στις 20 ∆εκεμβρίου του 1827, συνέταξε κείμενο με το οποίο ανακοίνωσε στη Γενική Εφημερίδα την ειδοποίηση της, μεταφρασμένης στα ελληνικά, έκδοσης του βιβλίου του Γάλλου φιλοσόφου C. F. Volney (1757-1820), Φυσικός Νόμος ή Φυσικαί Αρχαί της Ηθικής. Η έκδοσή του, που έλαβε χώρα στην Αίγινα, από την Εθνική Τυπογραφία το 1828, με τη φροντίδα του κοσμητή Γ. Αποστολίδη, προαναγγέλθηκε προς τέρψιν των συνδρομητών στις 24 ∆εκεμβρίου του 1827 στη Γενική Εφημερίδα.
Σε αυτή την ειδοποίηση αναφέρεται ότι το κοινωφελές και πλήρες ευαγγελικής ηθικής σύγγραμμα του Volney έγινε στη Γαλλία εγκόλπιο κατήχησης του πολίτη Γάλλου και μεταφράστηκε και σε πολλές άλλες γλώσσες των πολιτισμένων εθνών, χειροκροτούμενο από αμερόληπτους και ορθοφρονούντες.
O Πεντεδέκας, κρατώντας αυτό στα χέρια του, μεταφρασμένο στην ελληνική γλώσσα και παρακινούμενος από φίλους, προσκαλεί τη συνδρομή των φιλόκαλων και φιλομαθών για να το δημοσιεύσει. Σύμφωνα με ένα από τα δύο πιστοποιητικά της προσφοράς του στον Αγώνα, που υπογράφεται τον Ιανουάριο του 1839 από αγωνιστές του ’21, ο Πεντεδέκας συμμετείχε στις μάχες που δόθηκαν στη Θήβα από τον στρατό υπό τις οδηγίες του ∆ημητρίου Υψηλάντη. Κάτι που δεν προκαλεί εντύπωση, αφού στην τελευταία νικηφόρα μάχη που δόθηκε στην Πέτρα της Βοιωτίας σημαντικό ρόλο στη σύνταξη των διαπραγματεύσεων παράδοσης διαδραμάτισε ο Γεώργιος Λασσάνης, ο οποίος βρισκόταν ως στρατοπεδάρχης υπό τις οδηγίες του στρατάρχη ∆ημητρίου Υψηλάντη.
Έναν χρόνο αργότερα, ο Πεντεδέκας, σύμφωνα με δημοσίευση στη Γενική Εφημερίδα, διορίστηκε με διαταγή του κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια στις 30 Αυγούστου του 1830 στο Ναύπλιο, γραμματέας του διοικητή της Σπάρτης Ιακώβου Κορνήλιου, με μισθό 120 φοίνικες τον μήνα. Στη θέση αυτή παρέμεινε έως το 1831, καθώς το όνομά του αναγράφεται ως γραμματέας του διοικητή της Σπάρτης κάτω από τις αναφορές που υπέβαλαν προς τον κυβερνήτη στις 28 Ιανουαρίου του 1831 οι κάτοικοι των περιοχών της Ανδρουβίτσας Σταυροπηγίου Ζυγού και Μηλέας, που διαχώρισαν τη θέση τους από τους αποστάτες της περιοχής, μεταφέροντας την αφοσίωσή τους προς τη Σ. Κυβέρνηση.
Κατά την οθωνική περίοδο, ο Πεντεδέκας αξιοποιήθηκε σε υψηλές διοικητικές θέσεις κρατικής ευθύνης, όπως και άλλοι μορφωμένοι Φιλικοί, που έπαιξαν σημαίνοντα ρόλο στα γεγονότα της έναρξης της Ελληνικής Επανάστασης στη Μολδοβλαχία. Ο Πεντεδέκας διορίστηκε οικονομικός επίτροπος Αττικής. Το διοικητικό αυτό αξίωμα το ασκεί την ίδια εποχή που στη θέση της διεύθυνσης του υπουργείου Οικονομικών –από το 1836– ήταν ο παλιός συναγωνιστής του Φιλικός και χιλίαρχος του Αλ. Υψηλάντη, Γεώργιος Λασσάνης. Η υπογραφή του και η σφραγίδα του Πεντεδέκα διασώζονται σε έγγραφο του 1837.
∆ύο χρόνια αργότερα, στις αρχές Φεβρουαρίου του 1839, ο μοιραίος Φιλικός και αγωνιστής του Αγώνα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας πέθανε αιφνιδίως σε ηλικία μόλις πενήντα τριών ετών, αφήνοντας πίσω του τη σύζυγό του, τα ανήλικα τέκνα του και αρκετούς ζώντες φίλους και συναγωνιστές του.
Στο Αρχείο Αγωνιστών της ΕΒΕ διασώζονται μόνο δύο έγγραφα, που οι συναγωνιστές του συνυπέγραψαν, πιστοποιώντας την προσφορά του στον Αγώνα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας. Το ένα από αυτά υπογράφηκε το 1836 και το δεύτερο στις 20 Ιανουαρίου του 1839, λίγες ημέρες πριν από τον θάνατό του. Οι νεκρολογίες που δημοσιεύτηκαν γι’ αυτόν στην εφημερίδα Φήμη στις 4 Φεβρουαρίου και στην εφημερίδα Αθηνά στις 8 Φεβρουαρίου σκιαγραφούν συνοπτικά τα ίχνη της μνήμης της ζωής και της δράσης του Κωνσταντίνου Πεντεδέκα.
Στην εφημερίδα Αθηνά, το νέο της απώλειάς του συνοδεύτηκε, εκτός από τη σκιαγράφηση της ζωής και της δράσης του θανόντος, και από μια έκκληση προς την πολιτεία για την προστασία και την ενίσχυση της απαρηγόρητης συζύγου και των ορφανών τέκνων του.
Μοναδικά απτά κειμήλια του βίου του αποτελούν σήμερα η λιθογραφημένη προσωπογραφία του, τα τρία σπαθιά του και η προσωπογραφία της θυγατέρας του σε νεανική ηλικία, που φιλοξενούνται στις Συλλογές του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου. Αδιάψευστες υλικές μαρτυρίες της ζωής και της δράσης του απόστολου της Φιλικής Εταιρείας Κωνσταντίνου Πεντεδέκα, του οποίου ο βίος παρουσιάστηκε εδώ συνοπτικά για πρώτη φορά μετά από διακόσια χρόνια.
