Η οικογένεια Τομπάζη εγκαταστάθηκε στην Ύδρα περί το 1668. Ο Ιάκωβος ήταν ο πρωτότοκος γιος του Νικολάου Γιακουμάκη που αργότερα έλαβε το προσωνύμιο «Τομπάζης», το οποίο έκτοτε καθιερώθηκε ως επίθετό του, από τον τύπο ενός πλοίου (τουμπάζι) που είχε στην κατοχή του. Παρόλο που η μόρφωση που έλαβε ο Ιάκωβος δεν ήταν ιδιαίτερα επιμελημένη, ο ίδιος θεωρούσε την καλλιέργεια και την εκπαίδευση πρωτίστης σημασίας για τη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης προσωπικότητας. Επέδειξε ιδιαίτερη έφεση σε πολλές και διαφορετικές ενασχολήσεις. Ήταν λάτρης των επιστημών, των τεχνών και της φύσης. Ο ίδιος χαρακτηριζόταν για την πραότητα και την υπομονή του, χαρακτηριστικά που δεν του φάνηκαν ιδιαίτερα χρήσιμα κατά το πρώτο έτος της Ελληνικής Επανάστασης, όταν και κατείχε τη θέση του ναυάρχου του τρινήσιου στόλου. Υπέπεσε σε πολλές λάθος κινήσεις και αποτυχίες, ενώ λόγω έλλειψης δυναμισμού και πυγμής δεν κατάφερε να επιβληθεί. Αποτέλεσμα της ηγετικής του αδυναμίας ήταν η γρήγορη διαδοχή του από τον Ανδρέα Μιαούλη.
Ήταν μέλος της Φιλικής Εταιρείας και συμμετείχε ενεργά με ιδιαίτερο ζήλο σε πάρα πολλές επιτυχημένες θαλάσσιες επιχειρήσεις, ακόμα και όταν είχε παραδώσει τη σκυτάλη της αρχηγίας στον Μιαούλη. ∆ιέθεσε όλη την πλωτή του και μη περιουσία για τις ανάγκες του Αγώνα. Αποτέλεσμα αυτού ήταν στο τέλος της Επανάστασης να μετράει μεγάλες οικονομικές απώλειες, που τον ανάγκασαν να στραφεί σε άλλου είδους επενδύσεις προκειμένου να μπορέσει να βιοποριστεί. Πέθανε το 1829, σε ηλικία 47 ετών.
Από τα Βουρλά στην άγονη Ύδρα
Μία από τις παλαιότερες και σημαντικότερες οικογένειες της Ύδρας.
«Η ελευθερία επέλεξε αυτόν τον βράχο για εμάς και όχι εμείς», ήταν η απάντηση του Ιάκωβου Τομπάζη, το 1824, στον Άγγλο περιηγητή Waddington όταν τον ρώτησε τι τους οδήγησε στο να εγκατασταθούν σε αυτό το άγονο νησί. Η οικογένεια Τομπάζη, σύμφωνα με τους συγχρόνους της ιστορικούς, αποτελεί μία από τις παλαιότερες οικογένειες της Ύδρας. Εγκατέλειψε τα Βουρλά της επαρχίας Σμύρνης γύρω στο 1668 και εγκαταστάθηκε στο μικρό και άγονο νησί του Αργοσαρωνικού Κόλπου, την Ύδρα, αναπτύσσοντας έντονη και επιτυχημένη εμπορική και ναυτική δράση.
Ο Νικόλαος Γιακουμάκης, όπως ήταν το αρχικό όνομα της οικογένειας, παντρεύτηκε την Άννα Μωραΐτη, που καταγόταν από την Τροιζήνα και η οικογένειά της είχε μετοικήσει στην Ύδρα το 1641. Μαζί απέκτησαν δύο γιους, τον Ιάκωβο ή αλλιώς Γιακουμάκη, που γεννήθηκε το 1782, και τον Μανώλη, που γεννήθηκε δύο χρόνια αργότερα, το 1784.
Ο Νικόλαος φαίνεται να υπογράφει μέχρι και το 1816 ως Νικόλαος Γιακουμάκης, αποτελώντας το τελευταίο μέλος της οικογένειας που χρησιμοποίησε το επίθετο αυτό. Αργότερα η οικογένεια θα λάβει το προσωνύμιο «Τομπάζη», με το οποίο έκτοτε θα καθιερωθεί. Το «Τομπάζης» προήλθε από τον τύπο ενός πλοίου (τουμπάζι) που είχε η οικογένεια στην κατοχή της. Στην Ύδρα η τακτική απόδοσης προσωνυμίων στους ιδιοκτήτες πλοίων σχετικών με τους τύπους αυτών φαίνεται να ήταν συχνή. Κάτι αντίστοιχο άλλωστε είχε συμβεί και με τους Σαχίνη, Σαχτούρη και Μιαούλη.
Ο Νικόλαος Τομπάζης συγκαταλεγόταν μεταξύ των ευπορότερων κατοίκων του νησιού. Κατάφερε να αποκτήσει περιουσία χάρις στην ενασχόλησή του με τη θάλασσα. Από το 1812 και μέχρι τουλάχιστον το 1817, οπότε πιθανότατα και πεθαίνει, λόγω των ενάρετων χαρακτηριστικών και του δίκαιου και κοινωνικού του χαρακτήρα, διετέλεσε και πρόκριτος της Ύδρας. Στο αξίωμα αυτό τον διαδέχθηκε μετά τον θάνατό του ο δευτερότοκος γιος του, Μανώλης, που συμμετείχε σε όλες τις εθνοσυνελεύσεις ως πληρεξούσιος του νησιού.
Η Ύδρα ήδη από τον 17ο αιώνα διαδραμάτιζε σημαντικότατο ρόλο στο διαμετακομιστικό εμπόριο μεταξύ δυτικής και ανατολικής Μεσογείου, αφού είχε αναλάβει να διεκπεραιώνει μεγάλο όγκο αυτού με τα δικά της πλοία. Από τη μία η Συνθήκη του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή και η τεράστια παραγωγή σιτηρών στη Μαύρη Θάλασσα που διοχετεύονταν σε όλη την Ευρώπη, και από την άλλη η Γαλλική Επανάσταση και οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι που ακολούθησαν και δημιούργησαν ένα μεγάλο κενό στο διαμετακομιστικό εμπόριο, αφού τα γαλλικά πλοία και τα πληρώματά τους παρέμεναν απασχολημένα στις πολεμικές επιχειρήσεις, τόνωσαν σε μεγάλο βαθμό την τοπική αγορά του Αρχιπελάγους. Τότε ήταν που πολλοί νησιώτες κατέφυγαν στα θαλάσσια επαγγέλματα για να καλύψουν το κενό και ασχολήθηκαν με το εμπόριο, ασκώντας το με τα δικά τους καράβια και καταφέρνοντας να δημιουργήσουν περιουσίες δυσανάλογα μεγάλες για τα περιορισμένα εδαφικά δεδομένα των μικρών και άγονων νησιών του Αιγαίου.
Τα δύο παιδιά του Νικολάου, αφού έλαβαν την απολύτως στοιχειώδη εκπαίδευση, πολύ γρήγορα ξεκίνησαν την ενασχόλησή τους με τη θάλασσα. Επιδεικνύοντας ιδιαίτερο ζήλο και αφοσίωση, διαδέχθηκαν τον πατέρα τους, όπως άλλωστε συνηθιζόταν εκείνη την εποχή να κάνουν τα άρρενα τέκνα στην Ύδρα, συνεχίζοντας και ξεπερνώντας την ήδη επιτυχημένη εμπορική πορεία του πατέρα τους. Με το πέρασμα του χρόνου, και τα δύο αδέλφια έφτασαν στο σημείο να σημειώσουν μεγάλες εμπορικές και αργότερα, όταν χρειάστηκε, και πολεμικές επιτυχίες χάρις στα πλεούμενά τους και στις θαλάσσιες ικανότητές τους.
Οι αδελφοί Τομπάζη συμμετείχαν στα ιδιοκτησιακά σχήματα αρκετών πλοίων εξασκώντας έντονη εμπορική δραστηριότητα που τους απέφερε μεγάλα κέρδη και τους κατέστησε σημαντικούς οικονομικούς παράγοντες της Ύδρας. Ο μεγαλύτερος όγκος των κερδών των δύο αδελφών επανεπενδυόταν και πάλι στις θαλάσσιες επιχειρήσεις τους, όπως έκαναν και οι περισσότεροι καραβοκύρηδες εκείνης της εποχής.
Η αμοιβαία αγάπη των αδελφών Τομπάζη ήταν έκδηλη και δεδομένη. Ωστόσο πολλοί ιστορικοί επισημαίνουν τον έντονα διαφορετικό τους χαρακτήρα και ότι τα διαφορετικά χαρακτηριστικά τους πολλές φορές λειτουργούσαν αλληλοσυμπληρωματικά και άκρως αποτελεσματικά, αυξάνοντας τις πιθανότητες για επαγγελματικές και οικονομικές επιτυχίες. Υπήρξαν γεγονότα που επίσης προκάλεσαν εντύπωση την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης, όταν ακόμα και οι πολιτικές τους τοποθετήσεις σε κρίσιμες στιγμές της περιόδου φάνηκε να είναι εκ διαμέτρου αντίθετες. Αυτό μπορεί να οφειλόταν όντως σε διαφορετικές πεποιθήσεις, αλλά μπορεί να αποτελούσε και στοιχείο μεθοδευμένης στρατηγικής. Γιατί με αυτόν τον τρόπο εξασφάλιζαν πάντα ότι ένας από τους δύο τουλάχιστον θα τύγχανε να ταυτιστεί με την επικρατούσα πολιτική κατάσταση. Έτσι οι οικονομικές και επαγγελματικές τους δραστηριότητες δεν θα αντιμετώπιζαν ποτέ προσκόμματα εξαιτίας πολιτικών αντιδικιών.
Ο Ιάκωβος Τομπάζης χαρακτηριζόταν για την υπομονή, την αγαθότητα και την αίσθηση εκτέλεσης του καθήκοντος. Αλήθεια είναι ότι δεν διέθετε αρχηγικές ικανότητες, πράγμα που αποδείχθηκε περίτρανα όταν ανέλαβε αρχιναύαρχος του ενωμένου ελληνικού στόλου κατά το πρώτο έτος της Επανάστασης. Ο μικρότερος αδελφός πάλι, ο Μανώλης, ήταν αυστηρός, εύστροφος, περισσότερο δραστήριος και με έντονο επιχειρηματικό πνεύμα. Όσο διέφεραν στα στοιχεία του χαρακτήρα τα δύο αδέλφια, τόσο όμοιοι ήταν στην εμφάνιση. Και οι δύο ήταν μετρίου αναστήματος, μελαχρινοί και ηλιοκαμένοι εξαιτίας της ενασχόλησής τους με τη θάλασσα. Συμπεριλαμβανομένων δε και των παρόμοιων χαρακτηριστικών του προσώπου τους, η μεταξύ τους συγγενική σχέση ήταν πασιφανής. Τέλος, οι αδελφοί Τομπάζη, σύμφωνα και με τον Γάλλο φιλέλληνα M. Raybaud, παραδόξως ήταν εξαιρετικά φιλόξενοι, χαρακτηριστικό που αντίκειται στον γενικότερο αφιλόξενο χαρακτήρα των Υδραίων, που με μεγάλη δυσκολία άνοιγαν τα σπίτια τους. Αντίθετα στην οικία των Τομπάζηδων είχαν κατά καιρούς φιλοξενηθεί, ακόμα και για μεγάλα χρονικά διαστήματα, σημαντικές προσωπικότητες της εποχής, όπως οι Υψηλάντης, Μαυροκορδάτος, Τρικούπης κ.ά. Η κοσμοπολίτικη φιλοξενία, βέβαια, ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με την απομονωμένη και φανερά υποδεέστερη θέση στην οποία έθεταν τις γυναίκες, ακόμα και αυτοί οι κοσμοπολίτες προύχοντες της Ύδρας. Το γεγονός αυτό συχνά προκαλούσε ακόμα και επικριτικά σχόλια από μέρους των Ευρωπαίων φιλοξενουμένων τους.
Ο Ιάκωβος Τομπάζης παρέμεινε στην Ύδρα μέχρι το τέλος της Ελληνικής Επανάστασης. Μαζί με την Αννέζω, κόρη του Γεωργίου Χατζή Γκιώνη-∆οκού, απέκτησαν πέντε γιους, τον Νικόλαο, τον Γεώργιο, τον Ιωάννη, τον Εμμανουήλ και τον Λάζαρο, και δύο κόρες, τη Μαρία και την Ελένη. Πέθανε στις 11 Σεπτεμβρίου του 1829, σε ηλικία 47 ετών.
Ο δε Μανώλης Τομπάζης παντρεύτηκε την Ξανθή Σαχίνη-Κιοσσέ και απέκτησαν έναν γιο, τον Νικόλαο, και δύο κόρες, τη Μαρία και τη Χρυσίνα. Το 1823, ο Μανώλης Τομπάζης διορίστηκε υπό ευρεία αποδοχή αρμοστής της Κρήτης. Πέθανε στις 15 Μαΐου του 1831.
Τραγική ειρωνεία είναι το ότι τα δύο αδέλφια πέθαναν με διαφορά δύο ετών, διανύοντας και οι δύο το τεσσαρακοστό έβδομο έτος της ηλικίας τους, χωρίς να προλάβουν να απολαύσουν την ελευθερία της πατρίδας τους, για την απόκτηση της οποίας τόσα είχαν θυσιάσει σε οικονομικό και προσωπικό επίπεδο.
Η πλωτή περιουσία του και η ανησυχία της πεθεράς του
Το «διαβολοκάραβο» και οι οικονομικές πληγές στα χρόνια της Επανάστασης.
Ο Ιάκωβος Τομπάζης φαίνεται πως είχε μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία τουλάχιστον από το 1818. Αυτό εξάγεται ως συμπέρασμα από επιστολή της Αρχής προς τον ίδιο στα τέλη του 1818, όπου μεταξύ άλλων γράφει: «Ὡς μέλος τῆς αὐτόθι διορισθείσης Ἐφορείας… Τὸ τέλος καὶ ὁ σκοπὸς τοῦ γράμματος εἰς δύο ἀποβλέπει· πρῶτον, ὁποῦ οἱ ἀδελφοὶ νὰ συμβοηθήσουν τὴν πατρίδα μὲ μίαν ἱκανὴν ποσότητα χρημάτων· καὶ δεύτερον, νὰ ἑτοιμασθῶσι καὶ οἱ ἴδιοι μὲ τὰ πλοῖα των καὶ, ἐν καιρῷ χρείας, νὰ φανῶσι ὡς ἄλλοι Λακεδαιμόνιοι καὶ Ἀθηναῖοι…». Οι παραινέσεις της Αρχής ήταν να προετοιμαστούν κατάλληλα και να είναι πρόθυμοι να συνεισφέρουν με ό,τι διαθέτει ο καθένας, οι δε πλοιοκτήτες με τα πλοία τους. Ο Ιάκωβος Τομπάζης φαίνεται ότι ήταν ήδη έτοιμος, γιατί είχε ήδη οραματιστεί την πατρίδα του ελεύθερη.
Εκείνη την εποχή κάθε πλοίο λογιζόταν σαν μια αυτοτελή εταιρεία, κυρίως για λόγους ασφαλείας και μείωσης του πιθανού ρίσκου, τα καθαρά κέρδη της οποίας μοιράζονταν μεταξύ ιδιοκτητών, καπετάνιου και πληρώματος. Κάθε πλοίο τελούσε υπό διαφορετική ιδιοκτησιακή σύνθεση. Ένα μόνο από τα τέσσερα πλοία των αδελφών Τομπάζη τούς ανήκε εξ ολοκλήρου. Στα άλλα τρία ήταν συγκεφαλαιούχοι με τους Γεώργιο ∆οκό, Γεώργιο Γκιώνη, Βασίλειο Μπουντούρη και ∆ημήτριο Κριεζή.
Τις περισσότερες φορές καπετάνιος αναλάμβανε κάποιος εκ των ιδιοκτητών και ανάμεσα στο πλήρωμα μπορούσε κανείς να βρει όλα τα άρρενα μέλη των οικογενειών που εμπλέκονταν στην ιδιοκτησία. Άρα μεγάλο μέρος των κερδών παρέμενε εντός των οικογενειών των καραβοκύρηδων.
Ο Ιάκωβος Τομπάζης τύγχανε να διαθέτει μερίδιο ιδιοκτησίας σε τέσσερα πλοία. Το πρώτο πλοίο, το μπρίκι «Λεωνίδας», ναυπηγήθηκε τον Αύγουστο του 1811. Είχε μήκος 35,5 πήχεις και κατασκευάστηκε από ξύλο πεύκου. Ο «Λεωνίδας», εξοπλισμένος με 12 πυροβόλα, έλαβε μέρος στην Ελληνική Επανάσταση και είχε τις περισσότερες ζημιές από τα πλοία του Τομπάζη, γι’ αυτό και έλαβε τη μεγαλύτερη αποζημίωση. Πλοίαρχός του υπήρξε ο ∆ημήτριος Κιοσσές. Συμμετείχε στον ανεφοδιασμό των πολιορκημένων του Μεσολογγίου. «Προχθὲς ἐβάλαμεν ἕως 1.000 στρατιώτας ὑπὸ τὴν ὁδηγίαν τοῦ στρατηγοῦ Κίτζου Τζαβέλα, τοὺς ὁποίους ἐφέραμεν εἰς Μεσολόγγιον», γράφει ο πλοίαρχός του τον Αύγουστο του 1825, ευρισκόμενος έξω από τη Ζάκυνθο.
Ο αριθμός των αξιόμαχων πλοίων των τριών μεγάλων ναυτικών δυνάμεων τις παραμονές της Ελληνικής Επανάστασης ανερχόταν σε 176. Από αυτά, στην Ύδρα ανήκαν τα 92, στις Σπέτσες τα 44 και στα Ψαρά τα 40. Μεταξύ των δύο μεγαλύτερων υδραίικων πλοίων ήταν και ο «Θεμιστοκλής» των Τομπάζηδων.
Η τρικάταρτη κορβέτα «Θεμιστοκλής» είχε μήκος 39 πήχεις. Ναυπηγήθηκε τον ∆εκέμβριο του 1812 στην Ύδρα και ήταν εξοπλισμένη με 16 πυροβόλα. Τη διοικούσε ο ίδιος ο Ιάκωβος Τομπάζης μαζί με τον Αντώνιο Ραφαλιά και αποτελούσε τη ναυαρχίδα του Τομπάζη κατά την Ελληνική Επανάσταση.
Ο Γάλλος ποιητής Antoine Lebrun, που έτυχε να ταξιδέψει με τον «Θεμιστοκλή» από τη Μασσαλία μέχρι την Ελλάδα, περιγράφει με ενθουσιασμό την εμπειρία του. Εντύπωση του προκάλεσε η ταχύτητα και το κάλλος του σκαριού και το ότι σε κάθε γωνιά του υπήρχε έντονο το αποτύπωμα της αρχαίας Ελλάδας. Συγκεκριμένα αναφέρει ότι διάφορα μέρη του πλοίου έφεραν αρχαιοελληνικά ονόματα, όπως «Ναός της Αφροδίτης», «Ναός της Αρτέμιδος», ενώ το κοτέτσι του πλοίου το αποκαλούσαν «Ναό της Καλυψούς». Οι βάρκες του πλοίου έφεραν τα ονόματα των παιδιών του Θεμιστοκλή: «Λυσίμαχος», «Νεοκλής» και «Ασπασία». Τα πυροβόλα έφεραν ονόματα αστερισμών και ο σκύλος του πλοίου το όνομα Κέρβερος.
Έναν χρόνο αργότερα, τον Ιανουάριο του 1813, ναυπηγήθηκε το μπρίκι «Κίμων» από ξύλο πεύκου και με μήκος 37 πήχεις. Εξοπλίστηκε με 12 ελαφριά πυροβόλα και πλοίαρχός του ήταν ο Γκίκας Ψεύτης.
Τον Ιούνιο του 1818 ναυπηγείται για λογαριασμό των αδελφών Τομπάζη η γολέτα «Τερψιχόρη». Οι γολέτες πρωτοναυπηγήθηκαν στις ΗΠΑ τα πρώτα χρόνια του 19ου αι. και λίγο αργότερα άρχισαν να κατασκευάζονται και στα ελληνικά νησιά. Η «Τερψιχόρη» αποτέλεσε αντιπροσωπευτικό δείγμα από τις πρώτες γολέτες που ναυπηγήθηκαν στην Ελλάδα. Είχε μήκος 30 πήχεις και κατασκευάστηκε από ξύλο πεύκου. Το κόστος της ανήλθε σε 73.000 γρόσια. Το πλοίο αυτό διακρινόταν για το κάλλος και την ταχύτητά του, που σε συνδυασμό με το ότι ήταν εξοπλισμένη μόνο με επτά πυροβόλα, αλλά το ένα εξ αυτών που βρισκόταν στην πλώρη ήταν των 68 λίτρων, την καθιστούσε τον φόβο και τον τρόμο των Οθωμανών. Οι Οθωμανοί τής είχαν αποδώσει το προσωνύμιο «Seytan gemisi», δηλαδή «διαβολοκάραβο». Επίσης, εκείνη την εποχή κυκλοφορούσαν και κάποια εμπνευσμένα λαϊκά δίστιχα, όπως «η γολέτα του Τομπάζη την Τουρκία τήνε τρομάζει!», με τα οποία ο κόσμος εξέφραζε τον θαυμασμό του για το πλοίο αυτό.
Η «Τερψιχόρη» συμμετείχε σε πολλές ναυτικές επιχειρήσεις. Από το ημερολόγιό της στις 25 Ιανουαρίου 1822, μία από τις πολλές φορές που βρέθηκε αντιμέτωπη με τον εχθρό: «∆ύω Γαλιόταις, μία λεύκα καὶ μία σακολέβα ἀνεκαλύφθησαν αἰφνιδίως ἀπό τὸν Κ. Ἑλιά, ἐφαίνοντο ὅτι τρόπον τινά διευθύνοντο ἐναντίον μας… ἴδομεν ὅτι ἧσαν γεμάτα ἀπό Τούρκους ἐνόπλους… διά νά κάμωσι καμμίαν δοκιμήν ἐναντίον μας».
Ήδη από τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης ο Ιάκωβος Τομπάζης μετρούσε μεγάλες οικονομικές πληγές. Συντηρούσε μόνος του τον στόλο του και πλήρωνε τις απολαβές των ναυτών του, ενώ παράλληλα τα εισοδήματά του είχαν μειωθεί κατά πολύ γιατί η εμπορική δραστηριότητα εκείνη την περίοδο σχεδόν δεν υφίστατο, αφού και τα τέσσερα πλοία του συμμετείχαν στον Αγώνα.
Χαρακτηριστικό της ανησυχίας για την οικονομική κατάστασή του είναι το περιστατικό κατά το οποίο μετά την πτώση του Μεσολογγίου και ενώ οι πρόκριτοι της Ύδρας έχουν ήδη αποφασίσει μεγάλη ναυτική εκστρατεία, ο Ιάκωβος, παρότι εξαντλημένος οικονομικά, κατέβαλε χρηματικό ποσό για την ενίσχυσή της μεγαλύτερο από αυτό που πιθανότατα μπορούσε να αντέξει. Τότε η πεθερά του, θορυβημένη και αγανακτισμένη από την ανεξέλεγκτη συνεισφορά του, τον συμβούλευσε να μην υπερβάλλει γιατί έχει ανήλικους γιους και κόρες. Ο Ιάκωβος όμως, έχοντας βαθιά πίστη στην απόφασή του ότι πρωτεύον για την ώρα ήταν η απελευθέρωση των Ελλήνων, της απάντησε ότι όταν το έθνος ελευθερωθεί, θα είναι και τα δικά του παιδιά ευτυχισμένα και ότι τώρα πρέπει να φροντίσουν για το έθνος και όχι για το μέλλον των παιδιών τους.
Όταν ο Αγώνας κόντευε να τελειώσει, οι Τομπάζηδες είχαν χάσει το μεγαλύτερο μέρος της προσωπικής τους περιουσίας. ∆εν ήταν οι μόνοι βέβαια. Στο τέλος της Ελληνικής Επανάστασης, πολλοί εκ των πλοιοκτητών είχαν δει τα καράβια τους να χάνονται στον Αγώνα και τις περιουσίες τους να εξανεμίζονται, αφού κατά τη διάρκεια αυτού είχαν φροντίσει να ενισχύσουν οικονομικά τις ναυτικές επιχειρήσεις. Από τα τέσσερα πλοία των Τομπάζηδων, άλλα είχαν καταστραφεί ολοσχερώς και άλλα είχαν υποστεί τεράστιες ζημιές, τις επισκευές των οποίων οι ίδιοι αδυνατούσαν πλέον να καλύψουν οικονομικά. Οι περισσότεροι, αν όχι όλοι, εκ των καραβοκυραίων στο μεσοδιάστημα της αναμονής αποζημιώσεων από το κράτος αναζήτησαν άλλες πηγές εσόδων, όπως ήταν οι επενδύσεις σε γη και η καλλιέργεια αυτής, που τους πρόσφεραν για αρχή τα απαιτούμενα προς βιοπορισμό εισοδήματα.
Ιδιαίτερα ενδιαφέροντα και ασχολίες πέραν της θάλασσας
Φιλομαθής, φιλοπερίεργος και με ροπή προς την πνευματική καλλιέργεια.
Ο Ιάκωβος Τομπάζης, παρόλο που είχε λάβει μόνο τη στοιχειώδη εκπαίδευση, από νωρίς είχε αντιληφθεί ότι η μόρφωση, η παιδεία και η εξειδίκευση έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του ανθρώπου. Γι’ αυτόν τον λόγο μερίμνησε με τον αδελφό του ώστε να ενισχυθεί το σχολείο της ιδιαίτερης πατρίδας τους, πρωτίστως προσκαλώντας στην Ύδρα επιφανείς δασκάλους για να διδάξουν σε αυτό. Ο ίδιος φρόντιζε να μιλά ελληνικά στα παιδιά του και όχι αρβανίτικα, όπως ήταν η επικρατούσα τάση τότε στην Ύδρα, καθώς και να τους εμφυσήσει την αγάπη για μόρφωση. Και οι δύο αδελφοί έστειλαν τουλάχιστον από ένα παιδί τους, όπως είναι γνωστό, στο εξωτερικό για σπουδές πάνω στη ναυπηγική τέχνη. Ο Μανώλης έστειλε τον μονάκριβο γιο του στη Γενεύη και ο Ιάκωβος τον δευτερότοκό του στην Αγγλία.
Και τα δύο αδέλφια, μην έχοντας άλλες ευκαιρίες και επιλογές στο άγονο νησί τους, από πολύ νωρίς καταπιάστηκαν με τις θαλάσσιες δραστηριότητες, ακολουθώντας το επάγγελμα του πατέρα τους. Παρ’ όλα αυτά, άξιο λόγου είναι ότι υπήρξαν και οι δύο ιδιαίτερα φιλομαθείς και φιλοπερίεργοι, επιδεικνύοντας ιδιαίτερη ροπή προς την πνευματική καλλιέργεια. Κοσμογυρισμένοι λόγω επαγγέλματος, λάμβαναν πολλά ερεθίσματα από τα αδιάκοπα ταξίδια τους και κυρίως από τον δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό, διευρύνοντας τους ορίζοντές τους. Και οι δύο συνήθιζαν να παρατηρούν, να ερευνούν, να τηρούν επιμελώς σημειώσεις και έπειτα να τις μελετούν με την άνεσή τους, να εξάγουν τα συμπεράσματά τους και τέλος, δοθείσης ευκαιρίας, να εφαρμόζουν τις νέες γνώσεις. Ήταν αδύνατον να αγκυροβολήσουν σε λιμάνι και να μην κρατήσουν σημειώσεις για ό,τι τους προκαλούσε εντύπωση. Ενώ όλοι οι πλοίαρχοι είχαν τη συνήθεια να συχνάζουν στα καφενεία των λιμανιών όπου ελλιμενίζονταν διασκεδάζοντας, οι αδελφοί Τομπάζη, περιπλανώμενοι στους νέους αυτούς τόπους, έψαχναν να ανακαλύψουν νέα ερεθίσματα, γνώσεις και πληροφορίες που μπορεί αργότερα να τους φαίνονταν ιδιαίτερα χρήσιμες.
Ο Ιάκωβος Τομπάζης είχε ιδιαίτερη κλίση στο σχέδιο και στη ζωγραφική, καταπιανόταν επιτυχώς με τη σχεδίαση πλοίων αλλά και με την ξυλουργική, πραγματοποιώντας ακόμα και επισκευές στα πλοία του όταν χρειαζόταν, αφού ήταν άριστος χειριστής του τόρνου. Άλλο μεγάλο του πάθος ήταν η τέχνη της μικροξυλουργικής. Συνήθιζε να κατασκευάζει τα ομοιώματα των πλοίων του με τα οποία διακοσμούσε το αρχοντικό του. Μάλιστα ο Γάλλος φιλέλληνας Raybaub αναφέρει ότι, όπου και αν έπεφτε το βλέμμα σου μέσα στα σπίτια των Τομπάζηδων, έβλεπες κάτι σχετικό με την τέχνη της ναυσιπλοΐας.
Ο Ιάκωβος διέθετε επίσης πλούσια βιβλιοθήκη και συνήθιζε να διατηρεί σημειώσεις για διάφορα θέματα, ορισμένα εκ των οποίων ήταν τα πυροβόλα, η κηπουρική, η ναυτική, η ξυλουργική και η ναυπηγική τέχνη, τα βερνίκια, η χρήση του τόρνου και πολλά άλλα. Φημολογείται ότι είχε άποψη και για τον σχεδιασμό των ίδιων του των πλοίων. Μάλιστα υπάρχει πληροφορία ότι συνέβαλε στη σχεδίαση της πρώτης γολέτας ονόματι Τερψιχόρη, που ήταν το πλοίο το οποίο ναυπηγήθηκε εξαρχής για αποκλειστικό λογαριασμό των αδελφών Τομπάζη. Επίσης λέγεται ότι εισήγαγε διάφορες καινοτομίες στη ναυτική τέχνη, ενισχύοντάς την ‒ μεταξύ αυτών ήταν οι κόφες στους ιστούς των πλοίων προκειμένου να ενισχύεται η αντοχή των ιστών.
Τα οφέλη της τυπογραφίας κατά την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης σε επίπεδο οργάνωσης του επαναστατημένου λαού, εμψύχωσης, διάδοσης των ιδεών και του επαναστατικού πνεύματος ήταν πολλά και εξέχουσας σημασίας, συντελώντας και στην επιτυχία της. Ο Ιάκωβος καταπιάστηκε και με την τέχνη της τυπογραφίας σε εκείνη την κρίσιμη στιγμή. Σε αυτόν οφείλεται η εισαγωγή της τυπογραφίας στην Ύδρα. Τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης λειτούργησε με τη βοήθεια ενός Ελβετού ωρολογοποιού που βρισκόταν στην Ύδρα, ονόματι Wasser, το πρώτο τυπογραφείο του νησιού. Ο Wasser φρόντισε να κατασκευάσει το αυτοσχέδιο τυπογραφείο και τα τυπογραφικά στοιχεία. Εκεί τυπώθηκαν προκηρύξεις και φυλλάδια που σχετίζονταν με την οργάνωση της Επανάστασης καθώς και τα πρώτα φύλλα της εφημερίδας Ο Φίλος του Νόμου.
Ένας ακόμα τομέας με τον οποίο οι αδελφοί Τομπάζη καταπιάστηκαν ήταν αυτός των τεχνικών έργων. Οι διοικητικές θέσεις που κατείχαν στην κοινότητα της Ύδρας καθώς και οι γνώσεις τους πάνω στην κατασκευή μεγάλων τεχνικών έργων τούς έδωσαν την ευκαιρία να εφαρμόσουν τις ιδέες τους με μεγάλη επιτυχία τόσο στο λιμάνι της Ύδρας όσο και στον Ναύσταθμο του Πόρου.
Μεταξύ των ιδιαίτερων ενδιαφερόντων του Ιάκωβου ήταν και η ενασχόλησή του με την κηπουρική τέχνη και τη γεωπονία. Συχνά μετέφερε με τα πλοία του από το εξωτερικό σπάνια φυτά αλλά και χώμα. Τα φυτά αυτά φρόντιζε ο ίδιος να τα φυτεύει στους κήπους του και εν συνεχεία να τα επιμελείται. Επίσης, ήταν αυτός που εισήγαγε το θερμοκήπιο στην Ύδρα. Τη γνώση αυτή φαίνεται πως τη μετέφερε, ως συνήθως, από κάποιο ταξίδι του. Έτσι δημιούργησε στον κήπο του μια σέρα, προστατεύοντας τα φυτά του από το δριμύ ψύχος του χειμώνα.
Όταν η Επανάσταση έβαινε προς το τέλος της, ο Ιάκωβος στράφηκε στις επενδύσεις σε γη, που φάνηκαν να προσελκύουν αρκετούς καραβοκύρηδες που έσπευσαν να επενδύσουν ό,τι τους είχε απομείνει στις έγγειες ιδιοκτησίες των Οθωμανών που εγκαταλείφθηκαν κακήν κακώς στην Εύβοια και πωλούνταν σε χαμηλές τιμές. Συγκεκριμένα αγόρασε μεγάλες εκτάσεις γης στις περιοχές της Τροιζήνας και της Εύβοιας. Εκεί του δόθηκε η ευκαιρία να εξασκήσει τη γεωπονική και την κηπουρική τέχνη, στις οποίες είχε αποδείξει ότι είχε μεγάλη έφεση. Φαίνεται ότι ασχολήθηκε κυρίως με την καλλιέργεια εσπεριδοειδών και αμπελιών.
Όλα αυτά αποδεικνύουν περίτρανα ότι επρόκειτο για έναν πολυπράγμονα και πολυσχιδή άνθρωπο, που καταπιάστηκε με πολλές και διαφορετικές τέχνες και πάντα είχε να παρουσιάσει αξιοσημείωτα αποτελέσματα.
Τα λάθη του ως ναυάρχου του ελληνικού στόλου
Οι αποτυχίες λόγω έλλειψης ηγετικών ικανοτήτων και αυστηρότητας.
«Εὐσεβεῖς ἀπόγονοι ἀνδρειοτάτων προγόνων, κάτοικοι τῶν νήσων καὶ τῆς ξηρᾶς, ὅσοι μένετε ἀκόμη εἰς τὸν τουρκικὸν ζυγόν, σηκωθῆτε πιάσατε τὰ ἅρματα διά τὴν κοινὴν ἐλευθερίαν, ὅσοι ἔχετε καράβια μικρὰ ἤ μεγάλα ἁρματώσατέ τα καὶ ἑνωθῆτε μὲ τὴν ἕλληνικὴν ἁρμάδα διὰ τὴν κοινὴν ἐλευθερίαν, ὅπου συγκροτεῖται ἀπὸ τὰς ναυτικὰς δυνάμεις τῶν Ὑδριωτῶν, Σπετσιωτῶν καὶ Ψαριανῶν, καὶ σᾶς ὑπόσχεται τὴν ἐλευθερίαν ὅλου τοῦ ἀρχιπελάγους», έγραφε η τοιχοκολληθείσα στους ιστούς όλων των πλοίων προκήρυξη του Ιάκωβου Τομπάζη μόλις ανέλαβε την αρχηγία του υδραίικου στόλου κατά την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης.
Οι νησιώτες έχαιραν προνομίων και απολάμβαναν την οικονομική ευμάρεια που με την ανάπτυξη των εμπορικών τους δραστηριοτήτων είχαν καταφέρει να κερδίσουν. Αυτό ως γεγονός, την κρίσιμη στιγμή του ξεσηκωμού των Ελλήνων, λειτούργησε ανασταλτικά. ∆εν ήταν πρόθυμοι οι πρόκριτοι των νησιών να χάσουν τα κεκτημένα τους και γι’ αυτό δεν ανταποκρίθηκαν άμεσα και στα καλέσματα για ξεσηκωμό και βοήθεια των ήδη επαναστατημένων Πελοποννησίων. Οι Σπετσιώτες ήταν αυτοί που ύψωσαν πρώτοι τη σημαία της επανάστασης στις 3 Απριλίου του 1821, ακολούθησαν με σχετικά περισσότερη προθυμία οι Ψαριανοί στις 10 Απριλίου και τελευταίοι οι Υδραίοι στις 16 Απριλίου, ορμώμενοι περισσότερο από την επιθυμία του λαού της Ύδρας και όχι των ίδιων των προκρίτων.
Η ένωση των τριών στόλων ήταν επιβεβλημένη και καταλυτικής σημασίας για τη θετική έκβαση των ναυτικών επιχειρήσεων αλλά και για την εξέλιξη όλης της Επανάστασης. Οι ναυτικές μοίρες των Σπετσών και των Ψαρών όρισαν τους αρχηγούς τους, ενώ η Κοινότητα της Ύδρας αποφάσισε την αρχηγία του υδραίικου στόλου να αναλάβει ο Ιάκωβος Τομπάζης. «Ἡ κοινὴ Βουλὴ τῆς Πατρίδος, θέλουσα νὰ διαφυλαχθῆ ἡ καλὴ σύστασις καὶ εὐταξία εἰς τὸν στόλον της εἰς τὸν παρόντα πόλεμον, ἀποκατέστησεν ἐσὲ Ἀρχηγόν εἰς τὰ καράβιά της», γράφουν οι κάτοικοι της Ύδρας στις 26 Μαΐου 1821.
Παρόλο που οι τρεις ναυτικές δυνάμεις διατήρησαν επί της ουσίας την αυτοτέλειά τους ενώ συνεργάζονταν παράλληλα ως σύμμαχοι, κρίθηκε περισσότερο λειτουργικό να οριστεί κάποιος γενικός αρχηγός του ναυτικού, υπό τις οδηγίες του οποίου θα εκτελούσαν και όλοι οι υπόλοιποι. Οι Σπέτσες και τα Ψαρά, κατανοώντας ότι η ισχύς της Ύδρας υπερτερούσε κατά πολύ έναντι αυτών ενώ παράλληλα άπαντες σέβονταν και εκτιμούσαν τον Ιάκωβο Τομπάζη, ομοφώνησαν ώστε να οριστεί και ως γενικός αρχηγός του τρινήσιου στόλου. Έτσι, ο Ιάκωβος Τομπάζης θα χρηματίσει αρχιναύαρχος της Ελληνικής Επανάστασης κατά το πρώτο έτος αυτής, οδηγώντας τον ελληνικό στόλο στις πολεμικές επιχειρήσεις που κυρίως έλαβαν χώρα στο βορειοανατολικό Αιγαίο.
«Ὁρκίζομαι… ἐπειδὴ τὸ ναυτικόν μας εἶναι ἑνωμένον μὲ τὰ πλοῖα τῶν ἄλλων δύο Νησίων, νὰ συνεργῶ μετ’ αὐτῶν εἰς τὸν κοινὸν σκοπὸν, κατὰ τὴν ἀπόφασιν, ἥτις θέλει γίνεται εἰς τὰ πολεμικά μας συμβούλια κατὰ καιρούς… Ἄν δὲ παραβῶ τὸν ἄνω εκτεθέντα ὅρκον μου, κηρύττομαι ἀνάξιος τοῦ ἐμπιστευθέντος μοι ὑπουργήματος, και ὑπόχρεως νὰ δώσω λόγον εἰς τὸν Θεὸν, εἰς τὴν Πατρίδα μου καὶ εἰς ὅλους τοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ Γένους» ήταν μερικά από τα λόγια του κατά την ορκωμοσία του που έλαβε χώρα στις 28 Απριλίου 1821 πάνω στην ιδιόκτητη ναυαρχίδα του, Θεμιστοκλής, κοντά στα βόρεια παράλια της Χίου. Στη θέση του αρχηγού στόλου παρέμεινε μέχρι το τέλος του πρώτου χρόνου της Επανάστασης. Μετά ανέλαβε ο εξίσου καταξιωμένος ναυμάχος, Ανδρέας Μιαούλης, με τον οποίο συνέχισε να διατηρεί άψογη συνεργασία, συμμετέχοντας το ίδιο ενεργά σε πολεμικές επιχειρήσεις. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει ότι ο Τομπάζης διακατεχόταν από φιλογενή αισθήματα και έθετε πάνω από όλα το όφελος του ναυτικού αγώνα.
Ο Ιάκωβος Τομπάζης, το διάστημα που ενεργούσε ως ναύαρχος του τρινήσιου στόλου, ενεπλάκη σε σημαντικές ναυτικές επιχειρήσεις, άλλες επιτυχημένες και άλλες όχι. Ενώ αρχικά είχε αποφασιστεί εκστρατεία στο Ιόνιο προκειμένου να ενισχυθεί ψυχολογικά αλλά και πρακτικά ο αποθαρρυμένος λαός της ∆υτικής Πελοποννήσου, τα σχέδια άλλαξαν μετά την επιμονή του Νεόφυτου Βάμβα για εκστρατεία στη Χίο προκειμένου να βοηθήσουν ώστε να επαναστατήσει το νησί. Ο Βάμβας έπεισε την Κοινότητα της Ύδρας ότι ο πλούτος της Χίου θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει τις πρώτες τουλάχιστον πολεμικές επιχειρήσεις του Αγώνα και υπό τις οδηγίες της, στις 21 Απριλίου, ο Τομπάζης άλλαξε ρότα και έβαλε πλώρη για τη Χίο.
Το σχέδιο του Τομπάζη ήταν να ξεσηκωθούν πρώτα οι κάτοικοι των χωριών της Χίου και με παρότρυνση αυτών να ξεσηκωθούν έπειτα και οι κάτοικοι της χώρας οι οποίοι φαίνονταν πιο απρόθυμοι. Μόλις ο στόλος έφτασε στο νησί, ο Τομπάζης έστειλε έναν έμπιστό του στα χωριά της Χίου με την προκήρυξή του ανά χείρας: «… Ἡ Χίος πρέπει νὰ δείξῃ προθυμωτέραν καὶ μεγαλειτέραν συνδρομήν, ὡς πλουσιωτέρα τῶν ἄλλων πόλεων καὶ νήσων… Τέλος πάντων ἡ ἐλευθερία τοῦ Γένους ἀπεφασίσθη καὶ… πρέπει ἀναγκαίως νὰ συνδράμητε καὶ σεις Χῖοι…». Η παρότρυνση του Τομπάζη δεν βρήκε καμία ανταπόκριση. Παράλληλα, η σύλληψη ενός οθωμανικού πλοίου κοντά στις Οινούσσες προκάλεσε την εγχώρια και ξένη κοινή γνώμη. Το πλοίο ήταν γεμάτο με προσκυνητές του τάφου του Μωάμεθ και πολύτιμα αντικείμενα που έστελνε ο σουλτάνος ως δώρο στον πασά της Αιγύπτου. Τα πολύτιμα αντικείμενα έγιναν βορά των υδραίικων πλοίων, ενώ σφαγιάστηκαν και άπαντες οι επιβαίνοντες ως εκδίκηση για τους απαγχονισμούς πατριαρχών και ιερέων. Η αποτρόπαια πράξη της σφαγής άμαχου πληθυσμού και η λαφυραγώγηση και η ιδιοποίηση της λείας από τα υδραίικα πλοία καταδικάστηκαν και στιγμάτισαν τον Τομπάζη ως υπεύθυνο της ατυχούς αυτής επιχείρησης, τη στιγμή μάλιστα που άλλες περιοχές της επαναστατημένης Ελλάδας έχρηζαν άμεσης ναυτικής βοήθειας. Μετά από αυτό, ο αρχιναύαρχος αποφάσισε, κατόπιν και των παρακλήσεων των Χιωτών που εξέφρασαν τον κίνδυνο αντιποίνων από τους Οθωμανούς, να εγκαταλείψει τη Χίο στις 7 Μαΐου και να οργανώσει την επόμενη επιχείρησή του.
Τον Μάιο του 1821, ο Ιάκωβος, πληροφορούμενος ότι ο εχθρός βγαίνει από τα στενά του Βοσπόρου, απέπλευσε προς συνάντησή του. Η συνάντηση των εχθρικών στόλων πραγματοποιήθηκε έξω από την Ερεσό, στα δυτικά παράλια της Μυτιλήνης. Πάνω στον Θεμιστοκλή συγκεντρώθηκαν, μετά το κάλεσμα του Τομπάζη, όλοι οι ναύαρχοι και οι πλοίαρχοι του ελληνικού στόλου προκειμένου να καταστρώσουν σχέδιο εξουδετέρωσης του υπεράριθμου εχθρικού. Εκεί ο Τομπάζης αρνήθηκε την εξ εφόδου κυρίευση του οθωμανικού δικρότου και γι’ αυτή του την άρνηση κατηγορήθηκε ως άνανδρος και φυγόμαχος από τους λοιπούς ναυάρχους και πλοιάρχους. Τότε ήταν που παρακίνησε για τη χρήση του πυρπολικού ως απάντηση στην υπεροχή του εχθρικού στόλου. Την αποστολή ανέλαβε να φέρει εις πέρας ο ∆ημήτριος Παπανικολής στις 27 Μαΐου, οπότε και κατάφερε να κάψει ολοσχερώς το οθωμανικό δίκροτο και να προκαλέσει τεράστιες ανθρώπινες απώλειες. Ο οθωμανικός στόλος εγκατέλειψε κακήν κακώς, ενώ οι Έλληνες, που μέχρι τότε παρακολουθούσαν με τρόμο τις εξελίξεις, αναθάρρησαν και πίστεψαν στις δυνατότητές τους.
Μετά τη ναυμαχία της Ερεσού, άρχισαν να εκδηλώνονται προβλήματα μεταξύ των ναυάρχων και των πλοιάρχων των τριών στόλων. ∆εν υπήρχε η μεταξύ τους απαιτούμενη συνεννόηση και καλή συνεργασία που επιβαλλόταν την κρίσιμη στιγμή του αγώνα. Ο Τομπάζης δεν κατάφερνε πλέον να επιβληθεί ούτε στον υδραίικο στόλο, ενώ ναύαρχοι και πλοίαρχοι έπαψαν να πειθαρχούν στις οδηγίες του, κρίνοντάς τον ανεπαρκή για τη θέση του αρχηγού και προκαλώντας παράλληλα αναταραχή στα πληρώματα. ∆υστυχώς ο Ιάκωβος Τομπάζης, μετά τις διάφορες αποτυχημένες ναυτικές επιχειρήσεις που διεύθυνε και το γεγονός ότι δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί στο πρότυπο του ναυάρχου εξαιτίας της έλλειψης ηγετικών ικανοτήτων και αυστηρότητας, παρέδωσε την αρχηγία στον Ανδρέα Μιαούλη.
Αξίζει βέβαια να σημειωθεί ότι, ακόμα και μετά την ανάληψη καθηκόντων από τον Μιαούλη στο τέλος του 1821, ο ίδιος επέδειξε την ίδια διάθεση συνεργασίας και την ίδια επιθυμία συμμετοχής του ιδίου αλλά και των πλοίων του στις ναυτικές επιχειρήσεις. Αποδείχτηκε ότι η εντιμότητα και η πραότητά του δεν ήταν αρκετές να τον αναδείξουν σε ηγετική μορφή της Ελληνικής Επανάστασης.
Οι σπουδές του γιου του με κρατική ενίσχυση
Η επένδυση στην παιδεία, παρότι ο ίδιος δεν είχε μορφωθεί.
«Προκόψτε εσείς και είμαι ευχαριστημένος να τρέχω με τον σάκο του επαίτη» ήταν τα λόγια του Ιάκωβου Τομπάζη προς τα παιδιά του, στην προσπάθειά του να τα παροτρύνει να σπουδάσουν. Παρόλο που ο ίδιος στερήθηκε επιμελημένης μόρφωσης, αφού είχε λάβει μόνο τη στοιχειώδη εκπαίδευση, από νωρίς είχε αντιληφθεί ότι η μόρφωση και η παιδεία ήταν καταλυτικής σημασίας για τη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης προσωπικότητας, αποδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο ότι εκτιμούσε περισσότερο την προσωπική καλλιέργεια από τα υλικά αγαθά. Για τον λόγο αυτόν προσπάθησε να προσφέρει στα παιδιά του ό,τι καλύτερο μπορούσε.
Ο δευτερότοκος γιος του Ιάκωβου Τομπάζη, ο Γεώργιος, γεννήθηκε στην Ύδρα το 1809. Μεσούσης της Ελληνικής Επανάστασης, ο Ιάκωβος φαίνεται πως είχε αποχωριστεί ήδη τον γιο του, στέλνοντάς τον να σπουδάσει τη ναυπηγική τέχνη στην Αγγλία.
Ο θάνατος του Ιάκωβου στις 11 Σεπτεμβρίου του 1829 βρήκε τον γιο του στην Αγγλία, μην έχοντας ολοκληρώσει ακόμη τον κύκλο σπουδών του. Το τέλος της Επανάστασης σήμανε πολλές ανθρώπινες και οικονομικές απώλειες για πολλές οικογένειες αγωνιστών. Πολλοί ήταν αυτοί που χάθηκαν κατά τη διάρκεια της Επανάστασης αφήνοντας πίσω τους χήρες και ορφανά. Επίσης πολλοί ήταν και αυτοί που διέθεσαν μέρη ή και ολόκληρες τις περιουσίες τους για την ενίσχυση του Αγώνα, μένοντας στο τέλος αυτού ενδεείς, αποζητώντας κρατική ενίσχυση για να μπορέσουν να βιοποριστούν.
Ο Ιάκωβος Τομπάζης ήταν μια τέτοια περίπτωση αγωνιστή που διέθεσε το μεγαλύτερο μέρος της προσωπικής του περιουσίας για να ενισχύσει τον αγώνα για την αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού και την απόκτηση της πολυπόθητης ελευθερίας. Στο τέλος της ζωής του άφησε την οικογένειά του δίχως οικονομικά ερείσματα. Απόδειξη αυτού το ότι ο γιος του, γνωρίζοντας ότι η απώλεια του πατέρα του σήμαινε αυτόματα και μείωση των οικογενειακών εισοδημάτων, αμφιταλαντεύτηκε για το αν θα έπρεπε να μείνει ή να εγκαταλείψει τη δαπανηρή διαμονή στην Αγγλία και κατ’ επέκταση τις σπουδές του.
Υπό άλλες συνθήκες, θα είχε αναγκαστεί να γυρίσει πίσω χωρίς να ολοκληρώσει, όπως συνέβη σε άλλες αντίστοιχες περιπτώσεις παιδιών αγωνιστών ή προκρίτων κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, αλλά η Ύδρα φαίνεται ότι είχε προνοήσει για αρκετά ενδεχόμενα, μεταξύ αυτών και για τις περιπτώσεις που ο Αγώνας θα άφηνε πίσω του χήρες και ορφανά ανήμπορα να αντεπεξέλθουν οικονομικά. Το κοινό της Ύδρας είχε αποφασίσει ότι θα ενίσχυε οικονομικά όποια παιδιά τύγχανε να χάσουν τους δικούς τους κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης, άρα θα στερούνταν αυτόματα κάθε πηγή εισοδήματος και οικονομικής στήριξης.
Σαν τέτοια περίπτωση φαίνεται ότι αντιμετωπίστηκε και ο γιος του Ιάκωβου Τομπάζη. Στην περίπτωση αυτή βέβαια ελήφθη υπόψη και η τεράστια οικονομική και όχι μόνο συνεισφορά του πατέρα του στον Αγώνα. «∆ιά νά μή βραδύνω καί σᾶς ἀφήσω ν’ ἀνησυχῆτε, ἐγκλείω ἐδῶ ἰδιαίτερον γράμμα πρός τούς Κυρίους Ἀδελφούς Ράλλη, δυνάμει τοῦ ὁποῖου ὁ ἀνηψιός σας δέν θέλει μείνει πλέον εἰς στενοχωρίαν» γράφει ο Ιωάννης Καποδίστριας στις 7 Οκτωβρίου 1829 στον Μανώλη Τομπάζη για τον ανιψιό του, Νικόλαο, και γιο του Ιάκωβου. Και λίγες μέρες αργότερα, στις 21 Οκτωβρίου, η Επιτροπή της Χρηματιστικής Τραπέζης επιβεβαιώνει ότι έπραξε τα δέοντα, γράφοντας προς τον Μανώλη Τομπάζη: «∆ιετάχθη ἡ Ἐπιτροπή αὔτη παρά τῆς ΑΕ τοῦ Κυβερνήτου νὰ σᾶς εἰδοποιήσῃ, ὅτι οἱ ἐν Λονδίνῳ ἀδελφοί Ράλλη ἀπό τινά χρήματα εὑρισκόμενα εἰς χεῖρας των, καὶ ἀνήκοντα εἰς τὴν Ἑλληνικήν Κυβέρνησιν, νὰ πληρώσουν εἰς τὸν ἐκεῖ ἀνεψιόν σας τάληρα δίστυλα χίλια».
Το 1830 ο Γεώργιος Τομπάζης, ευρισκόμενος στην Αγγλία, φαίνεται πως γίνεται δεκτός στο Ναυτικό Σχολείο του Πόρτσμουθ μετά και τη μεσολάβηση του Βρετανού ναυάρχου Μάλκολμ και του αντιπρέσβη ∆όκηνσον. Στον θείο του, Μανώλη, το ανακοινώνει ο Σ. Τρικούπης στις 2 Μαρτίου του 1830: «Εἰσηκούσθη ἡ αἴτησίς μας τὸν Ναύαρχον Μάλκολμ καὶ τόν ἀντιπρέσβυν κύριον ∆όκηνσον περί τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ φιλτάτου ἀνεψιοῦ σας εἰς τὸ Ναυτικόν Σχολεῖον τοῦ Πορτσμούθ…».
Η ελληνική κυβέρνηση, προς τιμήν της, αποδεικνύεται συνεπής απέναντι στις υποχρεώσεις που έχει αναλάβει και στις υποσχέσεις που είχε δώσει. Έτσι, στις 25 Ιανουαρίου 1831, ο Βιάρος Καποδίστριας πληροφορεί τον Μανώλη Τομπάζη για απόφαση της κυβέρνησης να επισπευσθεί η αποπληρωμή μέρους της αποζημιώσεως της κορβέτας των Τομπάζηδων που εκκρεμούσε, προκειμένου να χορηγηθεί για τη συνέχιση των σπουδών του ανιψιού του. «Γνωρίζετε, Κύριε, πόσον ἐπιθυμῶ νὰ φανῶ ὠφέλιμος πρὸς αὐτήν τὴν οἰκογένειαν, καὶ ἐνθυμεῖσθε ἀναμφιβόλως ὅτι εἰς τὰς περί τῆς πωλήσεως τῆς Κορβέτας προτάσεις σας ἐξεφράσετε πρὸς ἐμέ ῥητῶς, ὅτι τὰ ληφθησόμενα χρήματα θέλουν ἐξοδευῆ κατὰ μέγα μέρος δι’ αὐτήν τήν οἰκογένειαν».
Αποδεικνύεται λοιπόν ότι, έστω και μετά από τις προτροπές και έντονες πιέσεις του Μανώλη Τομπάζη, ο οποίος φαίνεται ότι ενδιαφερόταν πραγματικά για την αποφυγή του ενδεχόμενου διακοπής των σπουδών του ανιψιού του, η κυβέρνηση, ως όφειλε, ευαισθητοποιήθηκε και μερίμνησε γι’ αυτό. Πράγμα το οποίο δεν συνέβη, δυστυχώς, για όλα τα εναπομείναντα μέλη των οικογενειών που χάθηκαν στον Αγώνα. Ο Βιάρος Καποδίστριας γράφει αναγνωρίζοντας τις προσπάθειες που γίνονταν: «…χαίρω, βλέπων, ὅτι αἱ ἐλπίδες περί τοῦ νέου δέν ἐματαιώθησαν, καί ὅτι αἱ εἰς τάς σπουδάς του πρόοδοι θέλουν τόν ἀποκαστήσει ἐν καιρῷ ἄξιον καί ἱκανόν πολίτην».
