Στις 23 Μαΐου 1992, στις 17:58, μια μεγάλη έκρηξη σημειώνεται στον αυτοκινητόδρομο Α29 κοντά στο Κάπατσι του Παλέρμο. Τα τρία αυτοκίνητα που μεταφέρουν τον δικαστή Τζοβάνι Φαλκόνε –που ειδικεύεται στη δίωξη της Σικελικής Μαφίας–, την επίσης δικαστή σύζυγό του, Φραντσέσκα και την αστυνομική συνοδεία τους, εκτινάσσονται σε απόσταση 200 μέτρων. Ο ένας τόνος εκρηκτικών που χρησιμοποιήθηκε για την επίθεση, άνοιξε κρατήρα 50 μέτρων στο έδαφος. Το ζεύγος Φαλκόνε, καθώς και τρεις αστυνομικοί, βρήκαν ακαριαίο θάνατο. Υπαίτια για τη δολοφονική επίθεση ήταν η φατρία των Κορλεονέζι, η οποία ανήκε στη σικελική Μαφία, με επικεφαλής τον Τοτό Ριίνα.
Στον Φαλκόνε, καθώς και στον συνάδελφό του Πάολο Μπορσελίνο, είχε ανατεθεί η αποφασιστική δίωξη του οργανωμένου εγκλήματος και συγκεκριμένα της Μαφίας στην Ιταλία. Καταφέρνοντας να εισάγουν μια σειρά νομικών μεταρρυθμίσεων, όπως για παράδειγμα την αναγωγή της μαφιόζικης συνωμοσίας σε αδίκημα και τη δυνατότητα κατάσχεσης περιουσιακών στοιχείων της Κόζα Νόστρα, συμμετείχαν επίσης στη λεγόμενη Δεξαμενή Αντιμαφίας του (επίσης δολοφονηθέντα) δικαστή Ρόκο Κινίτσι. Επρόκειτο για μια ειδική ομάδα ανακριτών δικαστών στην Εισαγγελεία του Παλέρμο με σκοπό την ανταλλαγή πληροφοριών και την ανάπτυξη νέων στρατηγικών έρευνας κατά των εγκληματικών οικογενειών.
Μάλιστα, η Δεξαμενή Αντιμαφίας ήταν τόσο αποτελεσματική, ώστε το 1986 οδήγησε στο ποινικό δικαστήριο ηγετικές φυσιογνωμίες της Κόζα Νόστρα, μεταξύ των οποίων και οι Λουτσάνο Λέτζο, Πίπο Καλό και Μικέλε Γκρέκο. Ερήμην δικάστηκαν οι Τοτό Ριίνα, Μπερνάρντο Προβεντσάνο και Νίτο Σανταπάολα. H δίκη, στην οποία προέδρευαν οι Φαλκόνε και Μπορσελίνο, διήρκεσε από τις 10 Φεβρουαρίου 1986 έως τις 30 Ιανουαρίου 1992, οπότε και ανακοινώθηκαν οι ποινές. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι οι δικαστές είχαν στρατολογήσει ως πληροφοριοδότες τους τους «μεταμελημένους» (pentiti), τους ανθρώπους δηλαδή που ανήκαν στη Μαφία αλλά αποφάσισαν να συνεργαστούν με τις Αρχές, όπως ο Τομάζο Μπουσκέτα. «Ο Τζιοβάνι Φαλκόνε, υπήρξε επί 12 χρόνια ο πιο αμείλικτος εχθρός της Μαφίας. Ήταν εκείνος που διεξήγαγε τις ανακρίσεις και καταδίκασε σε ισόβια κάθειρξη πάνω από 400 μαφιόζους. “Η Κόζα Νόστα δεν ξεχνά και δεν συγχωρεί”, είχε δηλώσει μόλις λίγες μέρες πριν από τη δολοφονία του ο δικαστής Φαλκόνε», αναφέρει η «Καθημερινή», στις 26 Μαΐου.
Η δολοφονία του Φαλκόνε δεν εξέπληξε τους Ιταλούς. Οι τρομοκρατικές επιθέσεις και οι δολοφονίες που είχαν χαρακτηρίσει τα προηγούμενα χρόνια, γνωστά και ως τα «Μολυβένια Χρόνια», καθώς και οι αλλεπάλληλες δολοφονίες δικαστών της Αντιμαφίας ήταν συνήθη φαινόμενα που όμως είχαν κάνει τους Ιταλούς να στρέφονται εναντίον των πολιτικών που δεν λάμβαναν αρκετά μέτρα για την προστασία των εκάστοτε στόχων, αλλά και που δεν επέβαλαν τις αναγκαίες θεσμικές μεταρρυθμίσεις εις βάρος του οργανωμένου εγκλήματος. «Κατά τη διάρκεια της κηδείας του [Φαλκόνε] χθες στο Παλέρμο, πλήθος κόσμου διαδήλωσε εναντίον των πολιτικών, φωνάζοντας: “Ντροπή”», γράφει ο ανταποκριτής της «Κ» στη Ρώμη.
Όσο ο Τοτό Ριίνα, σύμφωνα με μαρτυρίες, άνοιγε σαμπάνιες για να γιορτάσει τον θάνατο του Φαλκόνε, ένα ερώτημα παρέμενε αναπάντητο: «Γιατί; Ήταν μόνο η Μαφία που ήθελε τον θάνατο του Φαλκόνε; Την τελευταία εικοσαετία σημαντικοί άνθρωποι στην Ιταλία βρίσκουν το θάνατο, σε στιγμές μάλιστα κρίσιμες για τους θεσμούς. Η απαγωγή του Άλντο Μόρο, όταν το Κομμουνιστικό Κόμμα επρόκειτο να μετάσχει στον κυβερνητικό συνασπισμό. Οι βόμβες σε τρένα, όταν ήταν έντονη η κοινωνική διαμαρτυρία. Η δολοφονία του Σάλβο Λίμα, πάντα στο Παλέρμο, πριν από τις εκλογές της 5ης Απριλίου. Το περασμένο Σάββατο ο Φαλκόνε, τη στιγμή κατά την οποία το Κοινοβούλιο επιχειρεί να εκλέξει τον πρόεδρο της Δημοκρατίας», συνεχίζει διερωτώμενη η εφημερίδα.
Η θέση της Μαφίας ως κράτους εν κράτει στην Ιταλία δημιουργούσε και άλλα ζητήματα. Όπως σχολίαζε στις 27 Μαΐου η γαλλική Le Monde, «η ισχυροποίηση της Μαφίας είναι ιδιαίτερα ανησυχητική, καθώς δρα σε μια σημαντική χώρα της [Ευρωπαϊκής] Κοινότητας με δυναμική οικονομία. Την ώρα του Μάαστριχτ και της μεγάλης αγοράς οι πρακτικές του Παλέρμο φαίνονται ιδιαίτερα “ρετρό”. Το πρόβλημα φυσικά είναι καθαρά πολιτικό, αφού αναδεικνύει την αδυναμία των θεσμών του ιταλικού κράτους να πλήξουν τη Μαφία. Ο δικαστής Φαλκόνε έλεγε άλλωστε ότι το κεφάλι της βρίσκεται στη Ρώμη».
Πενήντα επτά ημέρες μετά τη δολοφονία του Τζοβάνι Φαλκόνε, το αυτοκίνητο του κοντινού του συνεργάτη και παιδικού φίλου, δικαστή Πάολο Μπορσελίνο, ανατινάσσεται στην οδό ντ’ Αμέλιο του Παλέρμο, κοντά στο σπίτι της μητέρας του. Μαζί του πεθαίνουν και 5 μέλη της συνοδείας του. Ο Τοτό Ριίνα συνελήφθη το 1993 και καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη, μεταξύ άλλων, και για την εντολή δολοφονίας των Φαλκόνε και Μπορσελίνο. Σήμερα, οι δύο δικαστές θεωρούνται κορυφαία σύμβολα του αγώνα του ιταλικού κράτους εναντίον της Μαφίας και τιμώνται ως ήρωες.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Θανάσης Συροπλάκης
