Μήπως οι οίκοι πιστοληπτικής αξιολόγησης έχουν καθυστερήσει στην αναγνώριση των θετικών εξελίξεων που έχουν σημειωθεί στις οικονομίες της Ευρωζώνης; Μετά την τριετή κρίση χρέους στην Ευρωζώνη έχει υπάρξει, κατά κοινή ομολογία, σημαντική πρόοδος στη δημοσιονομική προσαρμογή κρατών-μελών στην περιφέρεια αλλά και τον πυρήνα της Ζώνης του Ευρώ. Ομως, αν και έχει υπάρξει αναβάθμιση της οικονομικής προοπτικής των χωρών-μελών που χτυπήθηκαν από την κρίση προ τριετίας, δεν έχει ακολουθήσει καμία μεταβολή στη βαθμολογία της πιστοληπτικής ικανότητάς τους. Πώς δικαιολογείται αυτή η στάση αναμονής εκ μέρους των οίκων πιστοληπτικής αξιολόγησης; Ιδιαίτερα όταν οι αγορές έχουν αντιδράσει θετικά, οδηγώντας σε μεγάλη πτώση τις αποδόσεις των κρατικών ομολόγων αυτών των χωρών.
Οπως παρατηρεί ο Κρίστιαν Σουλτς, οικονομολόγος στη γερμανική τράπεζα Berenberg Bank, η Πορτογαλία είναι μια χώρα με πολιτική σταθερότητα που έχει προωθήσει μεταρρυθμίσεις σε τάχιστους ρυθμούς. Ωστόσο, βρίσκεται τρεις βαθμολογικές βαθμίδες χαμηλότερα από την πολιτικά και οικονομικά ασταθή Τουρκία, την Ινδία και την Ινδονησία. Εντοπίζεται, παράλληλα, πέντε βαθμολογικές βαθμίδες πιο κάτω από τη Ρωσία, την Ταϊλάνδη και τη Νότιο Αφρική.
Με ποια κριτήρια, λοιπόν, προσδιορίζεται η πιστοληπτική αξιολόγηση μιας οικονομίας; Σε έκθεση της Standard & Poor’s, που δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2013, αναφέρεται ότι τα νέα, προσαρμοσμένα κριτήρια για την πιστοληπτική αξιολόγηση μιας χώρας είναι τα εξής: η αποτελεσματικότητα του συστήματος διακυβέρνησης, η αναπτυξιακή προοπτική και οι δομές μιας οικονομίας, η εξωτερική ρευστότητα και η θέση της οικονομίας στον διεθνή επενδυτικό χάρτη, η δημοσιονομική απόδοση και η ευελιξία ενός κράτους, συμπεριλαμβανομένου του δημόσιου χρέους, και η νομισματική ευελιξία.
Ο κ. Σουλτς επισημαίνει πως τα κράτη-μέλη της Ευρωζώνης που επλήγησαν από την κρίση χρέους έχουν σήμερα εξοντώσει τα ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών και έχουν περιορίσει τις δημοσιονομικές ανισορροπίες τους. Ταυτόχρονα έχουν προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις που έχουν διευκολύνει την προσαρμογή των τιμών και των μισθών σε χαμηλότερα επίπεδα, ώστε οι οικονομίες αυτές να έχουν καλύτερη αναπτυξιακή προοπτική σε σχέση με τις συνθήκες που ίσχυαν πριν από το ξέσπασμα της κρίσης. Οι αγορές φαίνεται να αναγνωρίζουν αυτή τη σκληρή δημοσιονομική προσαρμογή. Το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους στην Ιρλανδία, την Πορτογαλία, την Ελλάδα και την Κύπρο έχει υποχωρήσει αισθητά, αντανακλώντας την επιβράβευση των κρατών-μελών για τη βελτίωση των οικονομικών μεγεθών τους. Και η διορατικότητα των αγορών επαληθεύτηκε από την επιτυχή έξοδο της Ιρλανδίας από το Μνημόνιο και την επιστροφή της στις αγορές χωρίς καν προληπτική γραμμή πίστωσης. Ανάλογη πορεία προεξοφλείται να ακολουθήσει και η Πορτογαλία, όταν θα λήξει το δανειοδοτικό της πρόγραμμα τον Μάιο, προετοιμάζοντας το έδαφος τον Ιανουάριο, με την έκδοση πενταετούς ομολόγου που υπερκαλύφθηκε από τις προσφορές των επενδυτών.
Πέραν τούτου, αν και ο δρόμος της ανάκαμψης παραμένει δύσβατος για την Ευρωζώνη, ο κ. Σουλτς επισημαίνει πως έχουν υπάρξει θεμελιώδεις αλλαγές και σε θεσμικό επίπεδο. Η δημιουργία του Μόνιμου Μηχανισμού Στήριξης (EFSM) με κεφάλαια 500 δισ. ευρώ, η επικείμενη δημιουργία μιας τραπεζικής ένωσης με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα στον ρόλο της ανώτατης εποπτικής αρχής και η χάραξη ενός δημοσιονομικού συμφώνου με τους αυστηρότερους κανόνες στον κόσμο είναι τεκτονικές μεταβολές στη λειτουργία της Ευρωζώνης. Η μεγαλύτερη, ίσως, αλλαγή στην τάξη πραγμάτων της Ευρωζώνης είναι η δέσμευση της ΕΚΤ, τον Ιούλιο του 2012, ότι θα κάνει τα πάντα για να σώσει το ευρώ και η ανακοίνωση του προγράμματος αγοράς ομολόγων (ΟΜΤ) τον Σεπτέμβριο του ιδίου έτους. Το τελευταίο διάστημα έχει αναπτυχθεί και μια ρητορική στον διεθνή Τύπο, που θέλει την ΕΚΤ να ακολουθεί έμπρακτα τα βήματα της ομοσπονδιακής τράπεζας των ΗΠΑ (Fed), της Τράπεζας της Αγγλίας και της Τράπεζας της Ιαπωνίας, θέτοντας σε εφαρμογή το περιβόητο ΟΜΤ. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι οίκοι πιστοληπτικής αξιολόγησης, οι οποίοι διαδραμάτισαν αμφιλεγόμενους ρόλους στη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 και στη συνακόλουθη κρίση χρέους στην Ευρωζώνη, ίσως θα πρέπει να προλάβουν τις εξελίξεις αυτή τη φορά.
Αναβαθμίζουν μόνο την προοπτική
Οι οίκοι πιστολητπικής αξιολόγησης περιορίζονται στην αναβάθμιση της προοπτικής των οικονομιών της Ευρωζώνης χωρίς να «αγγίζουν» τις χαμηλές βαθμολογίες στο χρέος τους. Μέσα στην εβδομάδα, η Moody’s αναβάθμισε την προοπτική της ιταλικής οικονομίας από «αρνητική» σε «σταθερή», διατηρώντας αμετάβλητη τη βαθμολογία του χρέους στην κλίμακα Βaa2 σαν τη Βουλγαρία. Σε ανάλογη αναβάθμιση προοπτικής με την Ιταλία προχώρησε η Moody’s για την Ισπανία τον Νοέμβριο του 2013, αλλά η βαθμολογία του χρέους παρέμεινε στην κατηγορία Baa3 σαν την Κολομβία. Οι υποβαθμίσεις των χρέους ακόμη και των μεγάλων οικονομίων της Ζώνης του Ευρώ επιδείνωσαν την κρίση χρέους, αναγκάζοντας θεσμικούς επενδυτές να ρευστοποιήσουν μαζικά τις θέσεις τους λόγω των αυστηρών προδιαγραφών στα χαρτοφυλάκιά τους.
