Ο Νικολά Γκιγιού, ένας Γάλλος δικαστής στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, ζει «σαν να έχει μπει σε χρονομηχανή, πίσω στη δεκαετία του ’90». Εκείνος και άλλοι συνάδελφοί του βρέθηκαν αποκλεισμένοι από καθημερινές χρηματοοικονομικές δραστηριότητες. Αποκομμένοι από τη σύγχρονη τεχνολογία, αναγκάστηκαν ακόμα και να παραγγείλουν μπλοκ επιταγών για να κάνουν καθημερινές συναλλαγές.
Η περίπτωση του Γκιγιού, αποτέλεσμα των κυρώσεων που επέβαλαν εις βάρος του οι ΗΠΑ γιατί ενέκρινε ένταλμα σύλληψης για τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπέντζαμιν Νετανιάχου και τον πρώην υπουργό Αμυνας Γιοάβ Γκάλαντ, δείχνει τους πολύ πραγματικούς κινδύνους που αντιμετωπίζει η Ευρώπη εξαιτίας της εξάρτησής της από τις αμερικανικές εταιρείες που κυριαρχούν στα παγκόσμια συστήματα πληρωμών. Καθώς η Visa και η Mastercard διαχειρίζονται το μεγαλύτερο μέρος των πληρωμών με πιστωτικές και χρεωστικές κάρτες στην Ευρώπη, αυτή η εξάρτηση μπαίνει στο μικροσκόπιο, σε μια εποχή όπου η Ουάσιγκτον φαίνεται κάτι παραπάνω από διατεθειμένη να χρησιμοποιήσει τον έλεγχό της επί των χρηματοοικονομικών υποδομών σαν ένα γεωπολιτικό όπλο.
Οι Ευρωπαίοι εντείνουν τις προσπάθειές τους να δημιουργήσουν τις δικές τους εναλλακτικές λύσεις. «Δεν ζούμε πλέον σε έναν σταθερό και προβλέψιμο κόσμο», δήλωσε ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν σε πρόσφατη διάσκεψη που έγινε στο Παρίσι για τις πληρωμές, κάνοντας λόγο για «εξωτερικές αποφάσεις που μπορούν να αλλάξουν δραστικά το τοπίο». Ο έλεγχος των πληρωμών είναι απαραίτητος για την οικονομική κυριαρχία της Ευρώπης, τόνισε.
Οι σχετικές ανησυχίες συσσωρεύονται εδώ και χρόνια. Οταν η κυβέρνηση Τραμπ απέσυρε τις ΗΠΑ από τη συμφωνία για τα πυρηνικά του Ιράν το 2018 και επέβαλε εκ νέου κυρώσεις, οι ευρωπαϊκές εταιρείες αποχώρησαν από το Ιράν, επειδή κινδύνευαν να χάσουν την πρόσβαση στην αμερικανική αγορά και στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Αλλά και το 2022, η Visa και η Mastercard απέκλεισαν τη Ρωσία από τα συστήματά τους, λίγες μέρες μετά την εισβολή της στην Ουκρανία. Το ίδιο έκανε και το Swift, το δίκτυο ανταλλαγής μηνυμάτων με έδρα το Βέλγιο που υποστηρίζει τις παγκόσμιες μεταφορές, το οποίο εποπτεύεται από τις κεντρικές τράπεζες του G10.
Γάλλος δικαστής αποκλείστηκε από καθημερινές χρηματοοικονομικές συναλλαγές όταν ενέκρινε ένταλμα σύλληψης για τον Ισραηλινό πρωθυπουργό.
Η δημιουργία ανεξάρτητων συστημάτων δεν θα προστάτευε απαραίτητα την Ευρώπη από τέτοιες κυρώσεις, καθώς οι τράπεζές της παραμένουν βαθιά συνδεδεμένες με το αμερικανικό finance. Θα μπορούσε όμως να μειώσει τα τρωτά σημεία στις καθημερινές συναλλαγές και να δώσει στην περιοχή μεγαλύτερο έλεγχο επί ευαίσθητων δεδομένων. «Οσο περισσότερο συγκεντρώνουμε τις συναλλαγές μας στα συστήματα πληρωμών τους, τόσο περισσότερο θα είναι σε θέση να ελέγχουν την παγκόσμια οικονομία», δήλωσε μιλώντας στο Bloomberg η Σεσίλια Ρίκαπ, αναπληρώτρια καθηγήτρια Οικονομικών στο University College London. «Αυτό μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί ως όπλο».
Αυτή η λογική βρίσκεται εν μέρει πίσω από την προσπάθεια της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας για τη δημιουργία του ψηφιακού ευρώ, ενός project που ξεκίνησε το 2020 με σκοπό την ενίσχυση της ανεξαρτησίας των πληρωμών. Η πρόοδος, ωστόσο, είναι αργή, καθώς η πιθανή κυκλοφορία του δεν αναμένεται πριν από το 2029.
Εν τω μεταξύ, τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα έχουν προχωρήσει με εναλλακτικές λύσεις για τον ιδιωτικό τομέα. Το European Payments Initiative, που έχει τη στήριξη 16 τραπεζών και παρόχων χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών της περιοχής, λάνσαρε το ψηφιακό πορτοφόλι Wero για συναλλαγές peer-to-peer το 2024. Εχει προσελκύσει πάνω από 53 εκατ. χρήστες σε όλη τη Γερμανία, τη Γαλλία και το Βέλγιο. Η υπηρεσία επιτρέπει άμεσες πληρωμές από λογαριασμό σε λογαριασμό μέσω αριθμού τηλεφώνου ή κωδικού QR, ουσιαστικά αποκλείοντας τα διεθνή δίκτυα καρτών και λειτουργώντας σαν ένας ευρωπαϊκός ανταγωνιστής σε πλατφόρμες όπως το PayPal. Σύντομα θα επεκταθεί στο Λουξεμβούργο και στην Ολλανδία, με τις πληρωμές εντός καταστήματος να αναμένονται στα τέλη του 2026.
Αρκετές χώρες, ιδιαίτερα στην Ασία, έχουν ήδη αναπτύξει εναλλακτικές λύσεις στα αμερικανικά δίκτυα πληρωμών, οι οποίες συχνά βασίζονται σε εγχώριες «υπερεφαρμογές» που συνδυάζουν πληρωμές με άλλες υπηρεσίες. Το Alipay της Κίνας είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα, με πληρωμές με κωδικό QR που γίνονται δεκτές παγκοσμίως. Τα δικά τους συστήματα έχουν αναπτύξει η Ινδία, η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ενώ οι χώρες BRIC κάνουν προσπάθεια να συνδέσουν τα εσωτερικά συστήματα πληρωμών τους σε ένα διασυνοριακό πλαίσιο.
Οι ευρωπαϊκές εταιρείες που επιδιώκουν μερίδια αγοράς στις πληρωμές μπορούν να συμβάλουν στην αύξηση του ανταγωνισμού και να εξοικονομήσουν χρήματα για τις επιχειρήσεις και τους καταναλωτές. Καθώς οι έμποροι δεν μπορούν να γυρίσουν την πλάτη στη Visa και τη Mastercard χωρίς να διακινδυνεύσουν να χάσουν πελάτες, αυτό δίνει στα δίκτυα τη δυνατότητα να χρεώνουν υψηλές προμήθειες.
Την ίδια στιγμή, όμως, στην Ευρώπη υπάρχει ο φόβος ότι οι ψηφιακές πληρωμές, όπως εκείνες που γίνονται με stablecoins συνδεδεμένα με το δολάριο, θα μπορούσαν να διευρύνουν την επιρροή των ΗΠΑ σε μια νέα γενιά υποδομών πληρωμών. Η Ευρωπαϊκή Ενωση προσπαθεί να περιορίσει αυτούς τους κινδύνους επιβάλλοντας αυστηρούς κανόνες στην έκδοση και χρήση stablecoins, και ορισμένες ευρωπαϊκές τράπεζες σχεδιάζουν να εκδώσουν παραλλαγές σε ευρώ.
