Ας τον πούμε Ιβάν. Οταν τον συνάντησε ο «The Economist» στη διάρκεια πτήσης από τη Μόσχα στην Ουκρανία, ο Ιβάν φαίνονταν προβληματισμένος. Πριν από την «πορτοκαλί επανάσταση του 2004», μας έλεγε ο ίδιος, «γνώριζα ποιον, πότε και πως έπρεπε να δωροδοκήσω» από τη θέση του συγκύριου μικρής εταιρείας μεταλλευμάτων στην Ουκρανία. Οι τελευταίες αναφορές για την εξάρθρωση της διαφθοράς έχουν περιπλέξει, όμως, την αποπεράτωση κάθε συναλλαγής. Ο Ιβάν εργάζεται, επί το πλείστον, στη Ρωσία. Το προφίλ του συνάδει με το μοντέλο του μικρού επιχειρηματία που είναι απαραίτητος για την πρόοδο της χώρας εάν στόχος είναι η ανάπτυξη της μεσαίας τάξης και η μείωση της οικονομικής εξάρτησης στο πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Οπως συμβαίνει και με πολλούς άλλους επιτυχημένους Ρώσους επιχειρηματίες, το ακαδημαϊκό παρελθόν του Ιβάν προέρχεται από το πεδίο των θετικών επιστημών. Δεν έχει εκτεθεί, επομένως, στην κατήχηση της Σοβιετικής Ενωσης.
Απληστοι υπάλληλοι
Παρά τις εξελίξεις που έχουν συντελεστεί, τουλάχιστον θεωρητικά, στο φορολογικό σύστημα της χώρας, ο ίδιος ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν δήλωσε πέρυσι πως αξίζει μετάλλιο οποιοσδήποτε καταφέρει να ιδρύσει νέα επιχείρηση στη χώρα. Οι ασαφείς και επικαλυπτόμενοι κανόνες φαίνεται να έχουν σχεδιαστεί κατά τέτοιο τρόπο ώστε να ευδοκιμούν οι άπληστοι υπάλληλοι διαφόρων δημοσίων υπηρεσιών. Είναι συχνές οι άμεσες κατασχέσεις εταιρειών με την έφοδο αστυνομικών δυνάμεων υπό τη συνοδεία αξιωματούχων ασφάλειας ή του υπουργείου Δικαιοσύνης. Για το τελευταίο επενδυτικό εγχείρημα του Ιβάν ήταν απαραίτητη η απόκτηση δεκάδων αδειών. Κάθε άδεια απαιτούσε μια δωροδοκία. Το μεγαλύτερο πρόβλημα του Ιβάν είναι ότι οι γραφειοκράτες δεν ζητούν ευθέως την καταβολή μετρητών αλλά κωλυσιεργούν μέχρι να δοθεί… το φακελάκι.
Το «εύκολο κέρδος»
Ενα ακόμη πρόβλημα του Ιβάν είναι το εργατικό δυναμικό. Οπως υπογράμμισε ο ίδιος προ έξι μηνών στον The Economist σήμερα υπάρχουν στη Μόσχα περισσότεροι οικονομολόγοι απ’ ό,τι υποψήφιοι για θέσεις χειρωνακτικής εργασίας. Τους Ρώσους απασχολεί σήμερα το «εύκολο κέρδος», ενώ ο αλκοολισμός είναι μια βασική ανησυχία για τους εργοδότες. Η πρακτικότερη λύση είναι η εκμετάλλευση παράνομων μεταναστών με την «συναίνεση» της αστυνομίας. Ο Ιβάν έδινε στην αστυνομία 18 δολάρια ή 500 ρούβλια για κάθε παράνομο εργάτη.
Ο Ιβάν πίστευε για κάποιο καιρό πως τα πράγματα θα βελτιώνονταν στην πατρίδα του. Το σύστημα προσέφερε «εκπτώσεις» σε εκείνους που επεξέκτειναν τις δραστηριότητές τους στην ίδια περιφέρεια. Ο ίδιος ανακάλυψε πως σε τέτοιες περιπτώσεις οι δωροδοκίες ήταν χαμηλότερες, όπως δωρεές σε τοπικά σχολεία, στις οποίες έχει ήδη προβεί. Είναι και αυτή μια έμμεση μορφή εκβιασμού.
Προ ολίγων εβδομάδων, όμως, νέα πρόσωπα πήραν την κατάσταση στα χέρια τους. Δεν τον απασχολούσε το ότι βοήθησε στη δημιουργία εκατοντάδων θέσεων εργασίας, αλλά ότι με την πρόφαση υπερβολικών απαιτήσεων αυτή η νέα τάξη πραγμάτων τον απέκλειε από μελλοντικά σχέδια για να ικανοποιηθούν αιτήματα δικών τους εταιρειών. Η απογοήτευση αυτή συμβαδίζει με νέες έρευνες που υποδεικνύουν πως τα φαινόμενα διαφθοράς στη Ρωσία έχουν επιδεινωθεί.
Η παλαιά σχολή γραφειοκρατών έχει επινοήσει τρόπους για να ξεφεύγει από τους νέους κανόνες. Οι περιοδικές απολύσεις ατιμασμένων δημοσίων υπαλλήλων εκλαμβάνονται ως προεκτάσεις εσωτερικών συγκρούσεων της κυβέρνησης και όχι ως ένας ακέραιος πόλεμος κατά της διαφθοράς. Η ισχύς των υποσχέσεων του κ. Πούτιν εξαντλείται στις λέξεις, συμπεραίνει ο Ιβάν.
