Ο τρόπος μέτρησης της ποιότητας των θεσμών στην εμπειρική βιβλιογραφία αφήνει πολλά ερωτήματα αναπάντητα. Οι δείκτες ποιότητας των θεσμών που συνήθως χρησιμοποιούνται βασίζονται σε έρευνες μεταξύ ξένων και εγχώριων επενδυτών, οι οποίοι ερωτώνται σε μία χώρα αν θεωρούν τις επενδύσεις τους ασφαλείς ή πώς αξιολογούν το «κράτος δικαίου». Οι δείκτες συλλαμβάνουν, δηλαδή, μάλλον τις αντιλήψεις των επενδυτών, παρά οποιεσδήποτε αποτυπωμένες πλευρές της συγκρότησης των θεσμών. Οπότε το μόνο που μπορούμε να συναγάγουμε είναι ότι οι οικονομικές επιδόσεις είναι καλύτερες όταν οι επενδυτές αισθάνονται ότι τα ιδιοκτησιακά τους δικαιώματα προστατεύονται (ή επικρατεί κράτος δικαίου). Τα αποτελέσματα των ερευνών σιωπούν πάνω στο τι κάνει τους επενδυτές να αισθάνονται έτσι.
Προστασία ιδιοκτησίας
Για να εκτιμήσουμε πόσο σημαντικό είναι αυτό, ας συγκρίνουμε τη Ρωσία και την Κίνα. Στη Ρωσία, ένας επενδυτής έχει κατ’ αρχήν την πλήρη προστασία από ένα καθεστώς δικαιωμάτων ιδιωτικής ιδιοκτησίας που επιβάλλεται από μιαν ανεξάρτητη δικαιοσύνη. Στην Κίνα τέτοια προστασία δεν υπάρχει, καθώς η ιδιωτική ιδιοκτησία (μέχρι πολύ πρόσφατα) δεν αναγνωριζόταν από το νόμο και το σύστημα των δικαστηρίων οπωσδήποτε δεν είναι ανεξάρτητο. Ωστόσο, από τα μέσα έως τα τέλη της δεκαετίας του 1990, οι επενδυτές έδιναν σταθερά υψηλότερους βαθμούς για το κράτος δικαίου στην Κίνα από τη Ρωσία. Αισθάνονταν προφανώς καλύτερα προστατευμένοι στην Κίνα από τη Ρωσία. Αυτό ίσως να μην εκπλήσσει όποιον παρακολούθησε την εξέλιξη του ρωσικού νομικού συστήματος την περασμένη δεκαετία. Αλλά αυτό που ενδιαφέρει εδώ είναι η διαφαινόμενη αποσύνδεση ανάμεσα στην πρόσληψη των κανόνων και στους ίδιους τους κανόνες.
Κατά συνέπειαν, το εμπειρικό εύρημα ότι τα πραγματικά ιδιοκτησιακά δικαιώματα έχουν κρίσιμη σημασία, ελάχιστα μας καθοδηγεί για το πώς μπορούν να εδραιωθούν. Οπως ωραιότατα δείχνει η σύγκριση Ρωσίας – Κίνας, δεν συνεπάγεται καν ότι ένα δικαιακό σύστημα βασιζόμενο στα δικαιώματα ιδιωτικής ιδιοκτησίας υπερτερεί ενός άλλου, όπου τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα είναι συλλογικά! Αυτό που μετράει είναι οι επενδυτές να αισθάνονται ασφαλείς, ανεξάρτητα από το πώς επιτυγχάνεται αυτή η ασφάλεια. Η εμπειρική βιβλιογραφία δεν μας λέει πώς αποκτάται αυτή η ασφάλεια, μόνον ότι παίζει μεγάλο ρόλο.
Γιατί προτιμάται η Κίνα
Πώς γίνεται, λοιπόν, οι Κινέζοι επενδυτές να αισθάνονται πιο ασφαλείς από τους Ρώσους επενδυτές, παρά την έλλειψη αποτυπωμένης νομοθεσίας για τα δικαιώματα ιδιωτικής ιδιοκτησίας στην Κίνα; Δεν το γνωρίζουμε, αλλά ιδού μια ευλογοφανής εξήγηση.
Για να είναι αποτελεσματικό, ένα αποτυπωμένο νομικό καθεστώς για την προστασία των δικαιωμάτων των επενδυτών προϋποθέτει ένα μη διεφθαρμένο σώμα δικαστών, με εξουσία να επιβάλλει τις αποφάσεις του. Ας υποθέσουμε, χωρίς να αδικούμε ιδιαίτερα την πραγματικότητα, ότι η συγκρότηση ενός τέτοιου δικαστικού σώματος είναι δύσκολη σε χαμηλά επίπεδα εισοδήματος και χρειάζεται χρόνο. Οταν, επομένως, για να ενισχύσουμε τα δικαιώματα στην ιδιοκτησία ξαναγράφουμε απλώς την εγχώρια νομοθεσία -μεταβάλλοντας τις αποτυπωμένες πλευρές του θεσμικού περιβάλλοντος- η αποτελεσματικότητα του εγχειρήματος είναι φυσικά αβέβαιη. Αυτή φαίνεται να ήταν η παγίδα στην οποία πιάστηκε η ρωσική μετάβαση για αρκετό διάστημα.
Πώς απέφυγε η Κίνα την παγίδα αυτή; Το μεγαλύτερο μπουμ «ιδιωτικών» επενδύσεων στην Κίνα συνέβη (τουλάχιστον ώς τα μέσα της δεκαετίας του 1990) στις Επιχειρήσεις Πόλεων και Χωριών. Επρόκειτο για εταιρείες όπου η ιδιοκτησία ανήκε τυπικά στις τοπικές κυβερνήσεις. Οι ιδιώτες επιχειρηματίες ήσαν πρακτικά εταίροι της κυβέρνησης. Σε ένα σύστημα όπου δεν μπορεί κανείς να βασιστεί στα δικαστήρια για την προστασία των ιδιοκτησιακών του δικαιωμάτων, το να αφήσει την κυβέρνηση να κατέχει μέρος των δικαιωμάτων στην επιχείρηση ίσως να ήταν ο δεύτερος καλύτερος μηχανισμός για να αποφύγει την απαλλοτρίωση. Σε τέτοιες συνθήκες, η προσδοκία μελλοντικών κερδών μπορεί να επιβάλει μεγαλύτερη πειθαρχία στη δημόσια αρχή παρά ο φόβος νομικών κυρώσεων. Οι ιδιώτες επιχειρηματίες αισθάνονταν ασφαλείς, όχι επειδή η κυβέρνηση εμποδιζόταν να τους απαλλοτριώσει, αλλά επειδή, καθώς συμμετείχε στα κέρδη, δεν είχε συμφέρον να τους απαλλοτριώσει.
Αυτό είναι ένα ειδικό παράδειγμα για μιαν ευρύτερη θέση, ότι δεν υπάρχει ένας μοναδικός, έξω από το συγκεκριμένο πλαίσιο, τρόπος για να επιτευχθούν επιθυμητά θεσμικά αποτελέσματα. Η Κίνα κατόρθωσε να προσφέρει μιαν ομοίωση πραγματικών δικαιωμάτων ιδιοκτησίας παρά την έλλειψη δικαιωμάτων ιδιοκτησίας. Η ρωσική εμπειρία υποδηλώνει ισχυρά ότι η προφανής εναλλακτική δυνατότητα μεταρρύθμισης της νομοθεσίας δεν θα ήταν διόλου εξίσου αποτελεσματική.
Μπορούμε να πολλαπλασιάσουμε τα παραδείγματα. Η Κίνα προσέφερε κίνητρα αγοράς μέσω μιας μεταρρύθμισης από δύο δρόμους, αντί με μια γενικευμένη φιλελευθεροποίηση, που θα ήταν η κλασική συμβουλή. Ετσι, η αποτελεσματικότητα των τιμών στη γεωργία και στη βιομηχανία δεν επιτεύχθηκε με την κατάργηση των ποσοστώσεων και των προγραμματισμένων κατανομών, αλλά επιτρέποντας στους παραγωγούς να εμπορεύονται σε τιμές αγοράς στο περιθώριο. Στο διεθνές εμπόριο, το άνοιγμα επιτεύχθηκε όχι με τη μείωση της προστασίας από τις εισαγωγές, αλλά με τη δημιουργία ειδικών οικονομικών ζωνών με διαφορετικούς κανόνες από εκείνους που ίσχυαν για την εγχώρια παραγωγή.
Το σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι αποτελεσματικές θεσμικές εκβάσεις δεν εντάσσονται σε ενιαία θεσμικά σχέδια. Και καθώς ενιαία χαρτογράφηση από τη λειτουργία στη μορφή δεν υπάρχει, είναι μάταιο να αναζητούμε ανεξάρτητες εμπειρικές κανονικότητες που να συνδέουν συγκεκριμένους νομικούς κανόνες με οικονομικές εκβάσεις. Το τι αποδίδει θα εξαρτάται από επί τόπου περιορισμούς και ευκαιρίες. Το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε ως αναλυτές είναι να βρίσκουμε εξαρτώμενους συσχετισμούς – θεσμικές συνταγές που θα εξαρτώνται από τα χαρακτηριστικά που επικρατούν στην τοπική οικονομία. Μέχρι στιγμής απέχουμε πολύ από το να είμαστε σε θέση να το πράξουμε οπουδήποτε πέρα από λιγοστές θεσμικές περιοχές.(*)
(*)Ενα παράδειγμα όπου έχει γίνει αρκετή εργασία αναφέρεται στην επιλογή καθεστώτος συναλλαγματικής ισοτιμίας. Η βιβλιογραφία για τις βέλτιστες νομισματικές ζώνες μπορεί να ερμηνευθεί ως αναζήτηση συνταγών ευαίσθητων στα διαρθρωτικά χαρακτηριστικά μιας οικονομίας.
Απόσπασμα άρθρου με τίτλο Getting Institutions Right, που δημοσιεύθηκε στην τριμηνιαία επιθεώρηση CESifo DICE Report 2/2004.
