«Είναι σαν να παίζουν μαζί μας, σαν τη γάτα με το ποντίκι». Ετσι περιγράφει υπάλληλος της YUKOS το κλίμα μέσα στην εταιρεία που υπήρξε κάποτε η υπ’ αριθμόν 1 «γάτα» της ρωσικής πετρελαϊκής βιομηχανίας, τώρα όμως αγωνίζεται να επιβιώσει μετά το «μπαράζ» νομικών προβλημάτων που αντιμετωπίζει. Πριν από μια εβδομάδα, το υπουργείο Φορολογίας άρχισε να διερευνά πιθανή φοροδιαφυγή της εταιρείας για το 2002-2003, ενώ ήδη υφίσταται διαπιστωμένη οφειλή σχεδόν 7 δισ. δολαρίων για το 2000-2001. Και προηγουμένως ο Λεονίντ Νεβζλίν, ένας από τους βασικούς μετόχους της YUKOS, που ζει σήμερα στο Ισραήλ, κατηγορήθηκε ως ηθικός αυτουργός σε δολοφονία.
Αβολα αισθάνονται και οι αναλυτές. Μετά την επίθεση κατά της YUKOS και του τότε επικεφαλής της, Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, πριν από ένα χρόνο, πολλοί υπέθεσαν πως στόχος ήταν να τιμωρηθεί ο τελευταίος για τις πολιτικές φιλοδοξίες του και πιθανόν να απομακρυνθεί από τη YUKOS, η οποία όμως θα έμενε αλώβητη και σε ιδιωτικά χέρια. Αυτό δεν θα ήταν κακό για την οικονομία ούτε θα συνιστούσε υφαρπαγή περιουσιακού στοιχείου από το Κρεμλίνο. Ωστόσο, οι πρόσφατες εξελίξεις καταδεικνύουν νέο σχέδιο: τη διάλυση της YUKOS και την πώλησή της σε τεχνητά χαμηλές τιμές, με τη βασική παραγωγική μονάδα της, Yuganskneftegaz, πιθανόν στα χέρια της κρατικής πετρελαϊκής Rosneft (της οποίας ο νέος επικεφαλής, Ιγκόρ Σετσίν, είναι ένας από τους στενότερους συνεργάτες του προέδρου Πούτιν). Αν συμβεί αυτό, εκτιμάται, «θα είναι δύσκολο να μη συμπεράνουμε πως βασικά κίνητρα του Κρεμλίνου είναι η προσωπική εξουσία και ο πλουτισμός». Ομως, το τέλος δεν έχει ακόμα έλθει για τη YUKOS. H εταιρεία έλαβε πρόσφατα προθεσμία ενός μηνός για την πληρωμή οφειλόμενων για το 2000 φόρων 3,4 δισ. δολαρίων. Το πρόβλημα δεν λύθηκε, όμως η κίνηση δίνει περιθώριο διαπραγματεύσεων. Αν μη τι άλλο, αυτές θα αποφασίσουν αν θα έχουν κάποιο κέρδος οι ιδιοκτήτες της YUKOS από την πώληση της εταιρείας και πόσο καιρό θα παραμείνουν στη φυλακή ο κ. Χοντορκόφσκι και ο εταίρος του, Πλάτον Λεμπέντεφ, κατηγορούμενοι για απάτη και φοροδιαφυγή. H καθυστέρηση, μάλιστα, θα επιτρέψει να γίνει κάτι σημαντικότερο: νέες διαπραγματεύσεις στο Κρεμλίνο για τη «μοιρασιά».
Σύμφωνα με τους αναλυτές, υπήρχαν ενδείξεις επί σειρά μηνών ότι το κράτος επιθυμεί μεγαλύτερο ρόλο στον πετρελαϊκό κλάδο. H Ρωσία είναι η μεγαλύτερη πετρελαιοπαραγωγός χώρα του κόσμου και η δεύτερη εξαγωγός, μετά τη Σαουδική Αραβία. Μόνο η YUKOS αντλεί το 2% της παγκόσμιας παραγωγής, ποσότητα μεγαλύτερη της παραγωγής της Λιβύης. Οταν, πρόσφατα, απείλησε με διακοπή της παραγωγής, ισχυριζόμενη πως έλαβε δικαστική εντολή, ώθησε τις τιμές του πετρελαίου σε ιστορικά ύψη. H εθνικοποίηση της YUKOS θα έδινε στη Ρωσία το στρατηγικό κύρος στο πετρέλαιο που απολαμβάνει στο φυσικό αέριο, μέσω της Gazprom.
Επίκεντρο της εσωτερικής έριδας του Κρεμλίνου ίσως είναι αν τα περιουσιακά στοιχεία της YUKOS θα διοχετευθούν στη Rosneft, μια φιλική του Κρεμλίνου ιδιωτική εταιρεία όπως η Surgutneftegaz ή μια προτεινόμενη νέα πετρελαϊκή θυγατρική της Gazprom. H Rosneft ήδη κάνει επίδειξη ισχύος, σε συνεργασία με ξένες εταιρείες, ερευνώντας για αποθέματα στην άπω ανατολή της χώρας. Ωστόσο, οι ιδιωτικές εταιρείες μπορεί επίσης να ενθαρρυνθούν από το Κρεμλίνο να αναλάβουν το βάρος, ενώ και εταιρείες άλλων κλάδων μπορεί να ανταποκριθούν στο κάλεσμα. Ομως, ο κ. Πούτιν δεν επιχειρεί την εξόντωση των παλαιών ολιγαρχών για να δημιουργήσει νέους. Υπάρχουν «υποψήφιοι» για τον χαρακτηρισμό αυτό, όμως σύμφωνα με τους αναλυτές δεν πρόκειται για ολιγάρχες, αλλά για «επόπτες»: άνθρωποι όπως ο κ. Σέχιν της Rosneft, ο προϊστάμενός του στο Κρεμλίνο, Ντμίτρι Μεντβέντεφ (στο διοικητικό συμβούλιο της Gazprom) και άλλοι σύμβουλοι του Ρώσου προέδρου, που ελέγχουν κρατικές εταιρείες. Το πρόβλημα εντοπίζεται όχι στον έλεγχο που επιχειρεί να ανακτήσει το κράτος, αλλά στο γεγονός ότι στον έλεγχο θα κυριαρχήσει η φιλοσοφία του «καπιταλισμού των φίλων», ήτοι «ανθρώπων που πιστεύουν ότι καθήκον τους είναι η υπεράσπιση των συμφερόντων του κράτους και πως οι επιχειρηματίες είναι όλοι κλέφτες».
