«Διακυβέρνηση είναι ένας ευρύτατος όρος που μπορεί να περικλείει πολλές πλευρές της διαχείρισης μιας επιχείρησης. Με λίγα λόγια, προσδιορίζει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των διαφόρων συμμετοχών της, προσδιορίζει επίσης το πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις, ενώ καθιερώνει ελέγχους και προωθεί ισορροπίες. Κεντρικό στοιχείο στην εταιρική διακυβέρνηση είναι, ασφαλώς, ο ρόλος που διαδραματίζει το διοικητικό συμβούλιο». Αυτός είναι ένας σύντομος αλλά σαφής ορισμός, όπως τον έχει εκφράσει ο Κριστόφ Μπερνάρντ, Global Head of Family Business της KPMG, ο οποίος ήταν μεταξύ των κεντρικών ομιλητών του 1ου Φόρουμ Οικογενειακών Επιχειρήσεων της ΚPMG – του πρώτου συνεδρίου στην Ελλάδα που διοργάνωσε αποκλειστικά για τα θέματα οικογενειακών επιχειρήσεων και τα οποία οι Ελληνες και ξένοι ομιλητές ανέλυσαν μέσα από τρεις θεματικούς άξονες: τη Διακυβέρνηση, τη Διαδοχή και την Ανάπτυξη.
Βασικά προβλήματα
Μέσα από μια διαδραστική διαδικασία, παρουσίασαν επίσης ποιες τάσεις επικρατούν στην Ευρώπη –«όπου οι οικογενειακές επιχειρήσεις έχουν το 70% του ΑΕΠ»- αλλά και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν. Στα βασικά προβλήματα αναφέρθηκε το ότι δεν υπάρχει ένας ενιαίος ορισμός για τις οικογενειακές επιχειρήσεις ούτε και στατιστικά στοιχεία που να μπορούν να αξιοποιηθούν. Σημαντικό συμπέρασμα του συγκεκριμένου συνεδρίου είναι επίσης και η σχεδόν ομόφωνη (97%) άποψη που εξέφρασαν οι συμμετέχοντες ότι θεωρούν αναγκαία την ύπαρξη θεσμικής εκπροσώπησης των οικογενειακών επιχειρήσεων και μάλιστα μέσα από έναν νέο φορέα και όχι μέσα από τους υφιστάμενους φορείς.
Στις βασικότερες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι οικογενειακές επιχειρήσεις είναι το θέμα της διαδοχής. Ενδεικτική είναι η μείωση του ποσοστού για πιθανότητα ανάληψης των ηνίων της επιχείρησης από γενιά σε γενιά. Δηλαδή, από το 30% που είναι η πρώτη γενιά, πέφτει στο 1% όταν η «σκυτάλη» φθάνει στην τέταρτη γενιά και στις μετά από αυτήν. Στις σημαντικές δυσκολίες επίσης εμπίπτει και το θέμα της πρόσβασης στη Χρηματοδότηση, όπως και η Διακυβέρνηση της επιχείρησης. Προτάθηκε μάλιστα να υπάρξει περαιτέρω απλούστευση της νομικής και οικονομικής μεταβίβασης μιας οικογενειακής επιχείρησης, κάτι που θα στηρίξει τις οικογενειακές επιχειρήσεις προς όφελος της οικονομίας, αφού έτσι θα μπορέσουν να συμβάλουν στην απασχόληση, ιδιαιτέρως σημαντικός τομέας σε καιρούς κρίσης.
Στα σημαντικά χαρακτηριστικά των οικογενειακών επιχειρήσεων, όπως τα έχει τεκμηριώσει πρόσφατη έρευνα της KPMG, είναι το ότι έχουν ένα όραμα μακροπρόθεσμο και ότι επικεντρώνονται «σε αυτό που ξέρουν να κάνουν καλά». Εχουν επίσης αξίες και στο επίκεντρό τους έχουν τον άνθρωπο «γι’ αυτό άλλωστε επενδύουν τρεις φορές περισσότερο στην εκπαίδευση των ανθρώπων τους». Ακόμη, επειδή τις απασχολεί η βιωσιμότητά τους στο μέλλον, η χρηματοοικονομική δομή τους είναι περισσότερο «τακτοποιημένη».
Επανερχόμενος στον ορισμό και στο περιεχόμενο της Διακυβέρνησης ο Κριστόφ Μπερνάρντ αναφέρει ότι «μπορεί μεν οι μεγάλες οικογενειακές επιχειρήσεις να έχουν επιτύχει χάρη στη στρατηγική, στο όραμα, στις αξίες και στη σωστή εφαρμογή όλων αυτών, ωστόσο, εκείνες οι οικογενειακές επιχειρήσεις που περνούν από γενιά σε γενιά διαθέτουν κάτι περισσότερο: τη Διακυβέρνηση». Εξηγεί επίσης ότι μέσα στο πλαίσιο της εταιρικής διακυβέρνησης πρέπει να διασφαλίζονται τα εξής: να υπάρχει στρατηγική καθοδήγηση για την εταιρεία, το διοικητικό συμβούλιο να παρακολουθεί αποτελεσματικά το μάνατζμεντ, ενώ και το διοικητικό συμβούλιο πρέπει να είναι υπόλογο απέναντι στην εταιρεία και στους συμμέτοχους της. Υπάρχουν, ασφαλώς και οικογενειακές επιχειρήσεις που χωρίς να διαθέτουν διοικητικά συμβούλια είτε ανεξάρτητους διευθυντές, όχι μόνο επιβιώνουν αλλά και αναπτύσσονται από τη μια γενιά στην επόμενη γενιά. Αυτές όμως ανήκουν στις εξαιρέσεις και δεν είναι αυτός ο κανόνας.
Η ιδιοκτησιακή δομή
«Αντίθετα μάλιστα με αυτό που έλεγε ο Τολστόι -ότι δηλαδή «όλες οι ευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους»- οι οικογενειακές επιχειρήσεις, τόσο εκείνες που ανήκουν στις ευημερούσες, όσο και εκείνες που αγωνίζονται για να επιβιώσουν, αντιμετωπίζουν διαφορετικές προκλήσεις. Ετσι και η σύνθεση των συμβουλίων τους διέπεται από διαφορετικούς παράγοντες. Που μπορεί να είναι οι νομοθετικές υποχρεώσεις και οι κανονισμοί –ανάλογα με τη χώρα που ανήκουν και εφόσον υφίστανται– αλλά και η ιδιοκτησιακή δομή της επιχείρησης, που μπορεί μεν να την αποτελούν λιγοστά μέλη της οικογένειας που επικοινωνούν μεταξύ τους σε καθημερινή βάση, μπορεί όμως να πρόκειται για πολυάριθμα και γεωγραφικά διάσπαρτα μέλη της οικογένειας. Η ιδιοκτησιακή δομή μπορεί επίσης να περιλαμβάνει και άλλους επενδυτές, ιδιωτικών είτε δημόσιων συμφερόντων.
Η Ελλάδα
Για την Ελλάδα η αξία της διαδοχής έχει ιδιαίτερη σημασία με το δεδομένο ότι πολλές από τις εταιρείες που δεν έχουν σχεδιάσει το ιδιοκτησιακό καθεστώς τους, αναγκάζονται συχνά να βάλουν λουκέτο είτε πωλητήριο. Και η σημαντική αυτή παράλειψη οφείλεται συνήθως σε προβλήματα θεσμικά, φορολογικά, οικονομικά και κοινωνικά που αντιμετωπίζουν οι επιχειρήσεις για τη μεταβίβαση. Επιπλέον αναφέρεται ότι υπάρχει ελλιπής ενημέρωση για τη διαδικασία και συχνά, ασάφεια για τις ενέργειες και τα απαιτούμενα δικαιολογητικά.
Ανάγκη για κατάλληλη προετοιμασία
Στο δύσκολο θέμα της διαδοχής «που το αντιμετωπίζουν 450.000 επιχειρήσεις τον χρόνο στην Ευρώπη και από τις οποίες το 1/3 κλείνουν γιατί δεν μπορούν να βρουν συνεχιστές» αναφέρθηκε κατά την ομιλία της στο συνέδριο η κ. Λένα Παπαλεξοπούλου, ιδρυτικό μέλος και μέλος του Δ.Σ. του Οργανισμού «Δεσμός» και μέλος της ιδιοκτήτριας οικογένειας της ΤΙΤΑΝ Α.Ε. Υπογράμμισε την ανάγκη για κατάλληλη προετοιμασία αλλά και ότι είναι απαραίτητο να υπάρχουν αξιοκρατικά κριτήρια καθώς, σύμφωνα με έρευνα στην Ελλάδα, «οι εννέα στους 10 επιχειρηματίες θέλουν να δώσουν τη σκυτάλη στην επόμενη γενιά, παρά το γεγονός ότι θεωρούσαν πως τα στελέχη αυτά της οικογένειας δεν είχαν τα απαραίτητα προσόντα». Υψηλή είναι επίσης και η φορολογική επιβάρυνση όπως και τα οικονομικά προβλήματα που συνεπάγεται η διαδικασία μεταβίβασης. Ωστόσο, στο Συνέδριο της KPMG ο αρμόδιος υπουργός Οικονομίας Υποδομών, Ναυτιλίας & Τουρισμού κ. Γιώργος Σταθάκης υποστήριξε ότι η οικογενειακή επιχειρηματικότητα θα υποστηριχθεί μέσα από μια δέσμη μέτρων που κινούνται σε τρεις άξονες: στη βελτίωση των όρων χρηματοδότησης, στην ανάληψη πρωτοβουλιών για την απλοποίηση των διαδικασιών αδειοδότηση και στη δημιουργία ενός σταθερού θεσμικού και φορολογικού πλαισίου.
