Η επιστροφή εδώ και περίπου έξι ημέρες του γενικευμένου πολέμου μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν στην περιοχή του Περσικού Κόλπου σπρώχνει εκ νέου την παγκόσμια οικονομία προς το χείλος ενός γκρεμού από τον οποίο νόμιζε ότι είχε απομακρυνθεί. Η ατελέσφορη διμερής συμφωνία εκεχειρίας τελικά κατάρρευσε όχι λόγω μονομερών ενεργειών του Ισραήλ κατά του Ιράν ή της επανέναρξης των συγκρούσεων στον Λίβανο, αλλά εξαιτίας της θεμελιώδους διαφωνίας των δύο άμεσα εμπολέμων αναφορικά με τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ. Το άρθρο 5 του Συμφωνητικού (μη) Κατανόησης, όπως αποδείχθηκε, αναγνώριζε την υποχρέωση του Ιράν να διασφαλίσει τον διάπλου μέσα από τα Στενά, απομακρύνοντας μάλιστα τις νάρκες που το ίδιο είχε τοποθετήσει.
Το βασικό οικονομικό κίνητρο για τη συμμόρφωση της Τεχεράνης ήταν η άρση του μποϊκοτάζ στις εξαγωγές ιρανικού αργού και ο τερματισμός του αποκλεισμού των λιμένων του, εξελίξεις που επέτρεψαν στο Ιράν να επιστρέψει σε επίπεδα εξαγωγών που ήταν κοντά στις ροές που εξήγαγε πριν από τον αρχικό αμερικανικό αποκλεισμό τον Απρίλιο. Το συμφωνητικό εκεχειρίας, ωστόσο, κρατούσε –και σωστά– την ουσιαστική απελευθέρωση των δεκάδων δισ. δολαρίων ιρανικών κεφαλαίων από την πώληση πετρελαίου στους συμμάχους της Τεχεράνης για το τέλος των 60 ημερών της δοκιμαστικής εφαρμογής του. Η συσχέτιση αυτή λειτούργησε ευεργετικά στην αρχή. Μεταξύ 17 και 24 Ιουνίου, σύμφωνα με στοιχεία της Kpler όπως δημοσιεύθηκαν στο Bloomberg, οι διελεύσεις των πλοίων και από τις δύο εθνικές παράκτιες σχεδόν διελεύσεις του Ιράν και του Ομάν αυξήθηκαν από 20 σε 75 πλοία ημερησίως, απελευθερώνοντας από τον Κόλπο εκατοντάδες δεξαμενόπλοια που είχαν αποκλεισθεί από τον Μάρτιο. Στις 23 Ιουνίου οι Αμερικανοί ανακοίνωσαν ότι θα επέτρεπαν την πρόσβαση του Ιράν σε ένα αρχικό ποσό 12 δισ. δολαρίων, αλλά οι διαπραγματεύσεις δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ για το τι θα μπορούσαν να κάνουν οι Ιρανοί με αυτά τα χρήματα, καθώς η Ουάσιγκτον φαίνεται να επέμενε ότι θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν μόνο για την αγορά αμερικανικών προϊόντων. Η όλη συζήτηση συνδέθηκε με τη γενικότερη απροθυμία προόδου επί του ουσιώδους πυρηνικού θέματος και μείωσε σημαντικά την επιρροή και αξιοπιστία της συμβιβαστικής πτέρυγας της ιρανικής ηγεσίας, ενισχύοντας τους σκληροπυρηνικούς, που θεωρούν τον στραγγαλισμό των Στενών το μοναδικό εχέγγυο επιβίωσης του καθεστώτος.
Από το σημείο αυτό και μετά, οι ημερήσιες διελεύσεις πλοίων περιορίστηκαν σε 30-50, πολύ πιο κάτω από το προπολεμικό «κανονικό» των 135 πλοίων, ενώ περί τα τέλη Ιουνίου οι Φρουροί της Επανάστασης άρχισαν να στοχοποιούν δεξαμενόπλοια που χρησιμοποιούσαν την παράκτια ομανική δίοδο. Κάθε ιρανικό πλήγμα απαντάτο με μαζικά αμερικανικά αντίποινα κατά ιρανικών παράκτιων στρατιωτικών στόχων, αλλά αυτό δεν οδηγούσε σε αύξηση των ροών μέσα από την ομανική και αμερικανικά ελεγχόμενη δίοδο. Το αντίθετο, οι διελεύσεις μειώνονταν συνολικά. Εδώ και εξι ημέρες όταν οι αμερικανικές δυνάμεις απασφάλισαν χτυπώντας εκατοντάδες –ίσως και πάνω από 450– στρατιωτικούς στόχους στο Ιράν, οι ροές έπεσαν σε αριθμούς κάτω των 15 και από την περασμένη Δευτέρα είναι πλέον μονοψήφιες μετά τις επιτυχημένες επιθέσεις των Ιρανών κατά δύο εμιρατινών δεξαμενοπλοίων, αλλά και κατά πλοίων που ναυλοχούσαν σε λιμάνια του Ομάν.
Την περασμένη Τετάρτη ο επικεφαλής του ΙΜΟ με κάθε επισημότητα διαβεβαίωσε ότι τα Στενά του Ορμούζ, της αμερικανικής διόδου συμπεριλαμβανομένης, πρέπει να αποφεύγονται ως εξαιρετικά επικίνδυνα. Ο Αμερικανός πρόεδρος θεώρησε ότι μπορεί να πείσει τη διεθνή ναυσιπλοΐα ότι η κατάσταση είναι διαφορετική, την ώρα που ούτε καν οι κρατικά ελεγχόμενοι στόλοι δεξαμενοπλοίων των συμμαχικών προς τις ΗΠΑ πετρελαιοεξαγωγών κρατών σωφρόνως δεν τολμούν να χρησιμοποιήσουν την ομανική δίοδο σε μαζικούς αριθμούς. Οι Αμερικανοί δεν φαίνεται να καταλαβαίνουν ότι το Ιράν δεν χρειάζεται να πετύχει όλα τα δεξαμενόπλοια που προσπαθούν εκείνοι να προστατεύσουν χωρίς να έχουν επάρκεια δυνάμεων για κάτι τέτοιο. Ακόμη και εάν βυθίσει ή θέσει εκτός λειτουργίας το 10% με 20% αυτών των δεξαμενοπλοίων, το αποτρεπτικό μήνυμα θα περάσει παντού.
Εάν ο στραγγαλισμός αυτός συνεχισθεί, μέσα σε μερικές εβδομάδες οι τιμές θα επιστρέψουν σε τριψήφια επίπεδα.
Οι Αμερικανοί, που πλέον στοχεύουν και ιρανικά δεξαμενόπλοια ως αντίποινα στα ιρανικά πλήγματα, αφαίρεσαν το σύνολο των οικονομικών κινήτρων που το συμφωνητικό έδινε στην Τεχεράνη, επαναφέροντας τον αποκλεισμό και την απαγόρευση εξαγωγής αργού, αλλά δεν έχουν ανέβει το τελευταίο σκαλοπάτι κλιμάκωσης που θα συμπεριελάμβανε πλήγματα κατά των κρίσιμων υποδομών του Ιράν ή τη διεξαγωγή αποβατικών επιχειρήσεων σε ιρανικά νησιά. Και η Τεχεράνη, παρά την παρ’ ολίγον εμπλοκή των Χούθι στον πόλεμο, έως τώρα απέχει από πλήγματα κατά των κρίσιμων ενεργειακών υποδομών των αραβικών κρατών του Κόλπου, κάτι που αφήνει ανοικτό τον δρόμο για την επιστροφή στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Ενα, πάντως, είναι βέβαιον. Εάν ο στραγγαλισμός αυτός συνεχισθεί, μέσα σε μερικές εβδομάδες οι τιμές θα επιστρέψουν σε τριψήφια επίπεδα, με τα παγκόσμια στρατηγικά και εμπορικά αποθέματα να έχουν ήδη μειωθεί ουσιαστικά. Κανείς στη Δύση δεν θέλει να ξεκινήσει το φθινόπωρο με τα Στενά κλειστά ή ημίκλειστα και αυτό η Τεχεράνη το γνωρίζει καλά…
*Ο κ. Θεόδωρος Τσακίρης είναι καθηγητής Γεωπολιτικής και Ενεργειακής Πολιτικής Παν. Λευκωσίας, διευθυντής Διεθνών Σχέσεων Ομίλου ΑΔΜΗΕ.
