Ο 20ός αιώνας έχει χαρακτηριστεί ως ο «αιώνας του πετρελαίου», καθώς ο «μαύρος χρυσός» μετατράπηκε στην κυριότερη πηγή ενέργειας του πλανήτη, αναδιαμορφώνοντας την παγκόσμια γεωπολιτική, την οικονομία αλλά και την καθημερινότητα των ανθρώπων. Επί δεκαετίες, ο παγκόσμιος οικονομικός χάρτης σχεδιαζόταν με βάση τις διαδρομές των δεξαμενόπλοιων και τον έλεγχο των κοιτασμάτων «μαύρου χρυσού».
Σήμερα ωστόσο, καθώς η ανθρωπότητα προσπαθεί να μειώσει τη χρήση του πετρελαίου και μεταβαίνει με ταχείς ρυθμούς στην εποχή της πράσινης ενέργειας και της τεχνητής νοημοσύνης, ο ορισμός των στρατηγικών πόρων αλλάζει.
Μετά τα ορυκτά καύσιμα, οι επενδυτές στρέφουν πλέον το βλέμμα τους σε υλικά καθημερινά, κοινότοπα, που θα μπορούσαν να κρύβουν όμως το κλειδί για την παγκόσμια κυριαρχία.
Χαρακτηριστική είναι η πρόσφατη έκθεση της Morgan Stanley που χαρακτήρισε το κοινό αλάτι ως το «πετρέλαιο της νέας εποχής», καθώς τροφοδοτεί μια επερχόμενη έκρηξη στις μπαταρίες ιόντων νατρίου. Οι αναλυτές της τράπεζας προβλέπουν ότι οι συγκεκριμένες μπαταρίες νέας γενιάς –οι οποίες στην πράξη εκτελούν την ίδια «δουλειά» με τις ακριβότερες μπαταρίες λιθίου, αλλά με διαφορετική χημεία με βάση το αλάτι– θα κατακτήσουν το 20% της παγκόσμιας αγοράς έως το 2030 και το 37% έως το 2035, από μόλις 2% που είναι η εκτίμηση για το επόμενο έτος. Η στροφή προς το νάτριο θεωρείται για κάποιους επιβεβλημένη, καθώς είναι έως και 1.000 φορές πιο άφθονο στη Γη και δημιουργεί ασφαλέστερες μπαταρίες που δεν υπερθερμαίνονται εύκολα. Οι μπαταρίες αυτές είναι κατά 30% έως 40% φθηνότερες από τις μπαταρίες λιθίου και έχουν μεγάλη αντοχή σε χαμηλές θερμοκρασίες.
Η αγορά μπαταριών ιόντων νατρίου εξελίσσεται ραγδαία και αναμένεται να αγγίξει τις 830 γιγαβατώρες ετησίως έως το 2030, με τον αναλυτή της Morgan Stanley, Τζακ Λου, να προβλέπει εκτόξευση στις 2,4 τεραβατώρες έως το 2035. Η επέκταση αυτή αναμένεται να προσελκύσει επενδύσεις ύψους 800 δισ. δολαρίων και ήδη κολοσσοί όπως η General Motors τοποθετούνται στρατηγικά, συνεργαζόμενοι με την Peak Energy για μπαταρίες επόμενης γενιάς, με στόχο την ανεξαρτησία από παραδοσιακές εφοδιαστικές αλυσίδες.
Η διαχείριση του γλυκού νερού εξελίσσεται επίσης σε ένα από τα μεγαλύτερα γεωπολιτικά και οικονομικά ζητήματα του αιώνα, καθώς η ζήτηση από τη βαριά βιομηχανία, τις κατασκευές και την τεχνολογία ξεπερνάει κατά πολύ τη διαθέσιμη προσφορά του 0,007%. Για να χρησιμοποιηθεί λόγου χάρη η θαλάσσια άμμος στις κατασκευές, πρέπει πρώτα να ξεπλυθεί σχολαστικά με γλυκό νερό, ώστε το αλάτι να μη διαβρώσει τον χάλυβα του οπλισμένου σκυροδέματος.
Η διαχείριση του γλυκού νερού εξελίσσεται σε ένα από τα μεγαλύτερα γεωπολιτικά και οικονομικά ζητήματα του αιώνα, καθώς η ζήτηση από τη βαριά βιομηχανία, τις κατασκευές και την τεχνολογία αυξάνεται.
Την ίδια στιγμή, η παραγωγή μικροτσίπ και η ψύξη των γιγαντιαίων κέντρων δεδομένων (data centers) της τεχνητής νοημοσύνης απαιτούν δισεκατομμύρια λίτρα καθαρού νερού καθημερινά. Σε περιοχές που πλήττονται από ξηρασία, όπως τμήματα των ΗΠΑ και της Ευρώπης, οι τοπικές κοινωνίες έρχονται ήδη σε ευθεία σύγκρουση με τις εταιρείες τεχνολογίας για τη διαχείριση του υδροφόρου ορίζοντα. Τα επόμενα χρόνια, προειδοποιούν οι αναλυτές, οι κυβερνήσεις θα κληθούν να επιλέξουν αν το γλυκό νερό θα κατευθύνεται στην πρωτογενή παραγωγή τροφίμων, στη βιομηχανία κατασκευών ή στις τεχνολογικές υποδομές του μέλλοντος.
Σκληρή μάχη για άμμο και ήλιο
Η ταπεινή άμμος, το κύριο συστατικό του σκυροδέματος, αποτελεί ένα ακόμη εξίσου υποτιμημένο «χρυσάφι» της παγκόσμιας οικονομίας. Είναι η δεύτερη πιο περιζήτητη πρώτη ύλη στον κόσμο μετά το νερό, με ετήσια κατανάλωση που αγγίζει τα 50 δισ. τόνους και η αγορά της αποτιμάται σε δισ. δολάρια. Παρά την ψευδαίσθηση όμως ότι είναι άφθονη, η άμμος που είναι κατάλληλη για τις κατασκευές και τη βιομηχανία σπανίζει.
Η άμμος της ερήμου, αν και άφθονη, δεν είναι χρήσιμη στις κατασκευές. Οι κόκκοι της είναι πολύ λείοι από τον αέρα και δεν «κλειδώνουν» μεταξύ τους για να δημιουργήσουν ισχυρό μπετόν. Ετσι, η ζήτηση για ποτάμια, θαλάσσια και αργιλική άμμο είναι τεράστια, οδηγώντας πολλές φορές σε ελλείψεις και στην άνοδο της τιμής της. Χωρίς άμμο, δεν μπορούν να κατασκευαστούν κτίρια, δρόμοι, γέφυρες ή αεροδρόμια, ενώ κάθε τόνος τσιμέντου χρειάζεται περίπου 6 έως 7 τόνους άμμου και χαλικιού.
Η ζήτηση για ποτάμια, θαλάσσια και αργιλική άμμο είναι τεράστια, οδηγώντας πολλές φορές σε ελλείψεις και στην άνοδο της τιμής της.
Η παγκόσμια ζήτηση, ιδίως από την Κίνα τις τελευταίες δεκαετίες, έχει γεννήσει μάλιστα αδίστακτες «μαφίες άμμου» στην Ινδία και στη ΝΑ Ασία, οδηγώντας σε οικολογικές καταστροφές, εξαφανίσεις ολόκληρων νησιών και γεωπολιτικές εντάσεις. Πέρα από το γλυκό νερό και την άμμο, ένας ακόμα αφανής αλλά εξαιρετικά κρίσιμος πόρος αποτελεί πεδίο σκληρού οικονομικού και γεωπολιτικού ανταγωνισμού. Το ήλιο, ένα στοιχείο που για την κοινή γνώμη συνδέεται με τα… ψυχαγωγικά μπαλόνια, αποτελεί αναντικατάστατο υλικό της σύγχρονης τεχνολογίας και της προηγμένης ιατρικής.
Λόγω των μοναδικών φυσικών και χημικών ιδιοτήτων του, είναι το μόνο στοιχείο στον πλανήτη που μπορεί να επιτύχει τις ακραία χαμηλές θερμοκρασίες που απαιτούνται για την ψύξη των υπεραγώγιμων μαγνητών στους μαγνητικούς τομογράφους (MRI). Την ίδια στιγμή, η βιομηχανία της τεχνολογίας εξαρτάται απολύτως από το ήλιο για τη λειτουργία των εξαιρετικά ευαίσθητων μηχανημάτων που κατασκευάζουν τους ημιαγωγούς και τα μικροτσίπ του μέλλοντος. Τη μερίδα του λέοντος των παγκόσμιων αποθεμάτων ελέγχουν το Κατάρ, οι ΗΠΑ και η Ρωσία.
Η βιομηχανία της τεχνολογίας εξαρτάται απολύτως από το ήλιο για τη λειτουργία των εξαιρετικά ευαίσθητων μηχανημάτων που κατασκευάζουν τους ημιαγωγούς και τα μικροτσίπ του μέλλοντος.
Ο φώσφορος, τέλος, το βασικότερο συστατικό των συνθετικών λιπασμάτων, αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της παγκόσμιας γεωργίας. Χωρίς αυτόν, η σύγχρονη εντατική καλλιέργεια είναι πρακτικά αδύνατη. Η εξόρυξή του όμως είναι περιορισμένη.
Τα εμπορικά εκμεταλλεύσιμα κοιτάσματα φωσφορικών πετρωμάτων είναι εξαιρετικά συγκεντρωμένα, με το Μαρόκο να ελέγχει πάνω από το 70% των παγκόσμιων αποθεμάτων. Αυτή η ασύμμετρη συγκέντρωση μετατρέπει το Ραμπάτ σε ρυθμιστή της παγκόσμιας διατροφικής αλυσίδας δίνοντάς του ένα διπλωματικό όπλο μεγάλης αξίας. Η Ε.Ε., η οποία εξαρτάται σχεδόν ολοκληρωτικά από τις εισαγωγές φωσφόρου, έχει ήδη συμπεριλάβει το στοιχείο αυτό στη λίστα των κρίσιμων πρώτων υλών, αναγνωρίζοντας τον κίνδυνο μιας ξαφνικής γεωπολιτικής εμπλοκής. Η εμπειρία των τελευταίων ετών με τις απότομες διακυμάνσεις στις τιμές των λιπασμάτων έδειξε ότι οποιαδήποτε αναταραχή στην εφοδιαστική αλυσίδα του φωσφόρου μεταφράζεται αμέσως σε εκτόξευση του κόστους παραγωγής για τους αγρότες και, τελικά, σε πληθωρισμό των τροφίμων στα ράφια των σούπερ μάρκετ.
