Την ώρα που οι ένοπλες δυνάμεις ΗΠΑ και Ισραήλ ξεκίνησαν να εκτοξεύουν ρουκέτες για να πλήξουν το Ιράν στα τέλη Φεβρουαρίου, άρχισαν ως άλλες «ρουκέτες» την ιλιγγιώδη πορεία τους προς τα πάνω οι τιμές των καυσίμων στην Ελλάδα, συμπαρασύροντας, όμως, προς τα πάνω τις τιμές και σε σειρά άλλων αγαθών και υπηρεσιών. Η νέα πληθωριστική κρίση, βεβαίως, παρατηρείται σε παγκόσμιο επίπεδο και σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) ο πληθωρισμός τον Απρίλιο στις χώρες-μέλη του διαμορφώθηκε σε 4,4% από 4% τον Μάρτιο. Εως εδώ, θα πει κάποιος, όλα καλά. Το πρόβλημα είναι ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες όπου ο πληθωρισμός επιταχύνθηκε σε σύγκριση με τον Μάρτιο κατά μία ποσοστιαία μονάδα εντάσσοντας τη χώρα μας σε μια ομάδα με μόνο τέσσερα μέλη (Βέλγιο, Ιταλία, Χιλή και Τουρκία). Μάλιστα, η απόκλιση του πληθωρισμού στην Ελλάδα από τον μέσο πληθωρισμό στην Ευρωζώνη αυξάνεται από τον Απρίλιο και έπειτα, φτάνοντας τον Μάιο σε 1,7 ποσοστιαίες μονάδες, ισοφαρίζοντας το «ρεκόρ» του τελευταίου δωδεκαμήνου που είχε καταγραφεί τον Ιούλιο του 2025, καθώς ο εναρμονισμένος δείκτης τιμών καταναλωτή διαμορφώθηκε τον Μάιο στην Ελλάδα σε 4,9% και στην Ευρωζώνη σε 3,2%. Τον δε Απρίλιο ήταν στην Ελλάδα 4,6% και στην Ευρωζώνη 3%.
Ακόμη πιο αποκαλυπτικά είναι τα επιμέρους στοιχεία για τις ετήσιες μεταβολές των τιμών σε βασικά αγαθά και υπηρεσίες σε Ελλάδα και Ευρωζώνη. Η τιμή του κρέατος στην Ελλάδα τον Απρίλιο ήταν αυξημένη σε σύγκριση με έναν χρόνο πριν κατά 11,8%, ενώ στην Ευρωζώνη κατά 6,7%. Η τιμή του φρέσκου γάλακτος στην Ελλάδα αυξήθηκε κατά 4,4%, όταν στην Ευρωζώνη είχε υποχωρήσει το ίδιο διάστημα κατά 1,7%. Η τιμή των τυριών αυξήθηκε στην Ελλάδα κατά 3,5%, ενώ στην Ευρωζώνη υποχώρησε κατά 1%. Ακόμη κι αν δεχθεί κάποιος ότι οι αυξήσεις στο κρέας πυροδοτούνται από τις μεγάλες εισαγωγές μοσχαρίσιου κρέατος και από τις διαταραχές που έχουν επιφέρει στον εφοδιασμό της αγοράς με αιγοπρόβειο κρέας οι ζωονόσοι, ποια είναι η ερμηνεία για το γεγονός ότι οι τιμές των εσπεριδοειδών εκτοξεύτηκαν κατά 18% στην Ελλάδα, αλλά κατά 7,5% στην Ευρωζώνη, των λαχανικών κατά 7,3% στην Ελλάδα, αλλά κατά 3,2% στην Ευρωζώνη; Ή, για ποιο λόγο η τιμή της σοκολάτας αυξήθηκε κατά 7,7% στην Ελλάδα και κατά 5,7% στην Ευρωζώνη, όταν όλες οι χώρες στην Ευρώπη εισάγουν κακάο, αφού αυτό παράγεται μόνο σε χώρες της Δυτικής Αφρικής και σε κάποιες της Νότιας Αμερικής; Και ο κατάλογος, δυστυχώς, δεν περιορίζεται σε αυτά τα προϊόντα, αλλά επεκτείνεται σε αρκετά ακόμη.
Ράλι τιμών πριν τον πόλεμο
Ας επιστρέψουμε κατ’ αρχάς στο ότι το ρεκόρ 12μήνου σε ό,τι αφορά την απόκλιση πληθωρισμού Ελλάδας και Ευρωζώνης –που ισοφαρίστηκε τον φετινό Μάιο– σημειώθηκε τον περυσινό Ιούλιο, πολλούς μήνες δηλαδή πριν από την εκδήλωση της νέας κρίσης στη Μέση Ανατολή. Αποτελεί στοιχείο προβληματισμού και πρόβλημα αυτό καθαυτό ταυτόχρονα. Κατ’ αρχάς δείχνει ότι οι τιμές που ξεκίνησαν να ανεβαίνουν από το φθινόπωρο του 2021, απόρροια της επανεκκίνησης της οικονομίας μετά την πανδημία και των δυσχερειών εφοδιασμού της λόγω των προβλημάτων στην παραγωγή της Κίνας και στη συνέχεια ως συνέπεια του πολέμου στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, δεν επανήλθαν ποτέ στα προηγούμενα επίπεδα. Μπορεί μετά το σοκ της ενεργειακής κρίσης του 2022 να υπήρξε αποκλιμάκωση των τιμών σε καύσιμα, φυσικό αέριο και ηλεκτρική ενέργεια, αλλά ποτέ ξανά στα προ του 2022 επίπεδα, ενώ σε καμία περίπτωση δεν υπήρξε αποκλιμάκωση τιμών σε τρόφιμα και υπηρεσίες.
Ο εναρμονισμένος δείκτης τιμών καταναλωτή διαμορφώθηκε τον Μάιο στην Ελλάδα σε 4,9% και στην Ευρωζώνη σε 3,2%. Τον Απρίλιο ήταν στην Ελλάδα 4,6% και στην Ευρωζώνη 3%.
Συγκεκριμένα, στα μεταποιημένα τρόφιμα και άλλα βασικά είδη νοικοκυριού, η όποια επιβράδυνση των ανατιμήσεων είναι κυρίως αποτέλεσμα τεχνητής συγκράτησής τους, μέσω μέτρων όπως είναι για παράδειγμα το πλαφόν στο περιθώριο μεικτού κέρδους. Η κατάργησή του από τον Ιούλιο του 2025 μέχρι και τα μέσα Μαρτίου του 2026, οπότε επανήλθε υπό ελαφρώς διαφορετική μορφή, οδήγησε σε ανατιμήσεις χιλιάδες κωδικούς προϊόντων, γεγονός που οδήγησε την κυβέρνηση το περασμένο φθινόπωρο να καταφύγει στην πολυδιαφημισμένη «πρωτοβουλία μείωσης τιμών». Στο πλαίσιο αυτής, οι προμηθευτές και τα σούπερ μάρκετ προχώρησαν σε μειώσεις τιμών σε κωδικούς που οι ίδιοι επέλεξαν –χωρίς απαραιτήτως αυτοί να ανήκουν όλοι σε κατηγορίες με υψηλή ζήτηση–, με την κυβέρνηση ουσιαστικά να παίζει τον ρόλο διαφημιστή προωθητικών ενεργειών. Μάλιστα, όπως προέκυψε από τους ελέγχους της Ανεξάρτητης Αρχής Ελέγχου της Αγοράς, από τις αρχές του 2026 μέχρι τις 11 Μαρτίου 2026, οπότε επιβλήθηκε εκ νέου το πλαφόν, έγιναν ανατιμήσεις σε περίπου 7.500 κωδικούς.
Συγκράτηση ανατιμήσεων
Στα μεταποιημένα τρόφιμα το μέτρο φαίνεται ότι επέδρασε, καθώς οι αυξήσεις σε ετήσια βάση περιορίστηκαν τον Απρίλιο του 2026 σε 0,6%, σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, έναντι 1% στην Ευρωζώνη. Πέρα από το γεγονός ότι συνολικά δεν είχαμε μειώσεις, αλλά συγκράτηση των ανατιμήσεων, μπορούν να γίνουν δύο ακόμη παρατηρήσεις: πρώτον, αυτό έγινε τεχνητά και όχι διότι λειτουργεί ο ανταγωνισμός στην αγορά, δεύτερον, η απόκλιση από την Ευρωζώνη, όπου δεν ελήφθησαν παρόμοια μέτρα, δεν είναι μεγάλη.
Γιατί δεν λειτουργεί ο ανταγωνισμός; Ο κλάδος των σούπερ μάρκετ θεωρείται ακόμη κατακερματισμένος, παρά τη συγκέντρωση που έχει επιτευχθεί τα τελευταία χρόνια. Την ίδια ώρα χαρακτηρίζεται από χαμηλή παραγωγικότητα, γεγονός στο οποίο οφείλεται σε σημαντικό βαθμό το χαμηλό διαχρονικά –και όχι μόνο λόγω πλαφόν– καθαρό περιθώριο κέρδους, κοντά στο 1,5%, όταν στην υπόλοιπη Ευρώπη βρίσκεται κατά μέσον όρο στο 4%. Πολλές αλυσίδες στην Ευρώπη συμμετέχουν στις λεγόμενες Ευρωπαϊκές Συμμαχίες Λιανικής (European Retail Alliances), όχι όμως και ελληνικές, όπου η λογική των ομίλων αγορών φθίνει αντί να ενισχύεται, όπως αποδείχθηκε και στην περίπτωση του ΕΛΟΜΑΣ.
Ιδιωτική ετικέτα
Επιπλέον το μικρό, παρά την άνοδό του τα τελευταία χρόνια, μερίδιο των προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας (κοντά στο 27% φέτος) επιδρά αρνητικά στον ανταγωνισμό με δύο τρόπους: Πρώτον, δεν ασκείται μεγάλη ανταγωνιστική πίεση στα επώνυμα προϊόντα, δεύτερον, περιορίζει τη διαπραγματευτική ισχύ των σούπερ μάρκετ έναντι των προμηθευτών, όπως είχε καταδείξει και η σχετική κλαδική έρευνα της Επιτροπής Ανταγωνισμού.
Ακόμη, βεβαίως, μεγαλύτερες είναι οι στρεβλώσεις που παρατηρούνται στην αγορά νωπών οπωροκηπευτικών. Η απουσία μεγάλων αγροτικών συνεταιρισμών με καθετοποιημένη λειτουργία –παραγωγή, συσκευασία, διανομή και εμπορία σε σούπερ μάρκετ, αλλά και μικρότερα σημεία πώλησης– διατηρεί σε πολύ ισχυρή θέση τους χονδρεμπόρους: αυτοί μεσολαβούν κυρίως μέσω των κεντρικών αγορών για την πώληση των προϊόντων στους εμπόρους των λαϊκών αγορών, προμηθεύουν τα σούπερ μάρκετ σε ποσοστά που κυμαίνονται από 45% έως 75%, αναλόγως του προϊόντος, αλλά και τα μεμονωμένα οπωροπωλεία.
Σημαντικά επιβαρυντικός παράγοντας του πληθωρισμού στην Ελλάδα είναι η αύξηση των χρεώσεων σε υπηρεσίες, ειδικά σε ό,τι σχετίζεται με τον τουρισμό –από καταλύματα και εστίαση μέχρι μετακινήσεις–, αύξηση η οποία οφείλεται όχι μόνο σε έκτακτους παράγοντες, αλλά και στην ενισχυμένη ζήτηση από ξένους επισκέπτες. Σύμφωνα, μάλιστα, με παλαιότερη μελέτη της Εθνικής Τράπεζας, οι χρεώσεις αυτές γίνονται ανεκτές από επισκέπτες που προέρχονται από χώρες με πιο υψηλές τιμές υπηρεσιών, αλλά και επισκέπτες με υψηλά εισοδήματα. Με άλλα λόγια, αφού δεν πλήττεται η ζήτηση, οι χρεώσεις παραμένουν υψηλές, ενώ φέτος υπάρχει για τους επαγγελματίες που τις παρέχουν και το επιχείρημα της αύξησης του λειτουργικού κόστους, απόρροια της κατακόρυφης αύξησης των τιμών στα καύσιμα.
Σε μια οικονομία όπου η ζήτηση έχει αυξηθεί σε μεγαλύτερο ποσοστό από ό,τι η συνολική παραγωγική δυνατότητα της οικονομίας, γεγονός που οδηγεί και σε υψηλή εξάρτηση από εισαγωγές, τα περιθώρια ή μάλλον η βάση αιτιολόγησης ανατιμήσεων τόσο των αγαθών και υπηρεσιών όσο και των αμοιβών των συντελεστών παραγωγής διευρύνονται συντηρώντας υψηλά τις πληθωριστικές πιέσεις.
Οι τιμές βασικών αγαθών, όπως κρέας, φρούτα, λαχανικά, γάλα, ζυμαρικά καταγράφουν στη χώρα μας έως και τέσσερις φορές υψηλότερο ρυθμό αύξησης σε σχέση με την Ευρωζώνη.
Σε αυτό το περιβάλλον, η κύρια λογική που διέπει τις ασκούμενες έως τώρα πολιτικές –είτε αυτή αφορά τις τιμές στα τρόφιμα και υπηρεσίες είτε τα ενοίκια των κατοικιών, τα οποία εξακολουθούν να αυξάνονται με υπερδιπλάσιο ρυθμό από ό,τι στην Ευρωζώνη–, είναι η χορήγηση έκτακτων επιδομάτων. Η αύξηση των τιμών αυξάνει τα φορολογικά έσοδα από ΦΠΑ, τα οποία αναδιανέμονται με τη μορφή επιδομάτων σε συγκεκριμένες εισοδηματικές κατηγορίες. Η πολιτική αυτή, πέρα από το γεγονός ότι αφήνει εκτός μέτρων σημαντική μερίδα της λεγόμενης μεσαίας τάξης και εμπεριέχει, πάντα, τον κίνδυνο «επιβράβευσης» πολιτών που φοροδιαφεύγουν και εμφανίζουν ψευδώς χαμηλά εισοδήματα, ενισχύει τη ζήτηση, οδηγώντας νομοτελειακά στη διατήρηση –αν όχι περαιτέρω αύξηση– των τιμών σε υψηλά επίπεδα. Η τελευταία ουσιαστική ρύθμιση στη λειτουργία της αγοράς ήταν αυτή που αφορούσε τη μείωση των παροχών από τους προμηθευτές στους λιανεμπόρους και τέθηκε σε εφαρμογή το 2024.
Οι απαιτούμενες παρεμβάσεις στην αγορά νωπών οπωροκηπευτικών, εντοπισμένες ήδη από το 2012 από την Επιτροπή Ανταγωνισμού, έμειναν εν πολλοίς στα χαρτιά, με συνέπεια ακόμη και οι λαϊκές αγορές να μην έχουν πλέον ανταγωνιστικές τιμές σε σύγκριση με τα άλλα κανάλια διάθεσης φρούτων και λαχανικών, όπως γινόταν στο παρελθόν.
Με την ακρίβεια να παραμένει η κυριότερη πηγή δυσαρέσκειας των πολιτών και με το μυαλό στραμμένο στις εκλογές η κυβέρνηση αναμένεται να παρατείνει το πλαφόν στο περιθώριο μεικτού κέρδους για δύο τουλάχιστον μήνες ακόμη –ή μέχρι τις εκλογές, όπως υποστηρίζουν παράγοντες της αγοράς– και προωθεί μια ακόμη «συμφωνία κυρίων» για μείωση τιμών, μέτρα δηλαδή με πρόσκαιρο χαρακτήρα και βραχυπρόθεσμο αποτέλεσμα. Για να επιβεβαιωθεί το άλλο μισό της θεωρίας «rockets and feathers», της πτώσης (ίσως και όχι) των τιμών αργά σαν φτερά.
