Η επικείμενη ενσωμάτωση της οδηγίας 2023/2225 για τις συμβάσεις πίστωσης για καταναλωτές ανοίγει ή μάλλον επαναφέρει τη συζήτηση για τη θέσπιση πλαφόν στα επιτόκια καταναλωτικών δανείων και πιστωτικών καρτών. Το άρθρο 31 της οδηγίας ρητά προβλέπει τη δυνατότητα των κρατών-μελών να θεσπίζουν ανώτατα όρια στα χρεωστικά επιτόκια ή στο συνολικό κόστος της πίστωσης για τον καταναλωτή.
Στη χώρα μας το ζήτημα των ορίων των υψηλών επιτοκίων, ιδίως στις πιστωτικές κάρτες, είχε τεθεί στο παρελθόν με αφορμή τη 1219/2001 απόφαση του Αρείου Πάγου, η οποία αποδοκίμαζε ως κοινωνικοηθικά απαράδεκτα και καταχρηστικά επιτόκια που κινούνταν σε πολύ υψηλότερα επίπεδα από αυτά των εξωτραπεζικών δικαιοπρακτικών επιτοκίων. Η Τράπεζα της Ελλάδος έσπευσε τότε με την πράξη 179/2004 (ΕΤΠΘ) να αναδείξει την ιδιαιτερότητα των τραπεζικών επιτοκίων, αποθαρρύνοντας ή δυσχεραίνοντας ανάλογες προσεγγίσεις. Ετσι, η καταναλωτική πίστη στη χώρα μας, στην προ κρίσης περίοδο, έφθασε τελικά να έχει τα υψηλότερα επιτόκια και το μεγαλύτερο σε ποσοστό του ΑΕΠ μερίδιο από κάθε άλλο κράτος της Ευρωζώνης. Τα υψηλά επιτόκια εξασφάλιζαν τα απαραίτητα για τις τράπεζες ασφάλιστρα κινδύνου, ώστε να τρέφεται η επιθετική και τυφλή πιστωτική επέκταση εκείνης της εποχής.
Ωστόσο και σήμερα η χώρα μας έχει από τα υψηλότερα επιτόκια στην καταναλωτική πίστη. Το μέσο επιτόκιο των καταναλωτικών δανείων βρίσκεται στο 10,47%, το δε αντίστοιχο της Ευρωζώνης στο 7,77% (Φεβρ. 2026). Αυτό όταν το μεσοσταθμισμένο επιτόκιο καταθέσεων στην Ελλάδα ανέρχεται σε 0,30% και στην Ευρωζώνη είναι σχεδόν τετραπλάσιο.
Τα ανώτατα όρια στα επιτόκια δεν αναιρούν την προτεραιότητα του ανταγωνισμού. Ωστόσο, συχνά καταναλωτές, λόγω μη εξοικείωσης ή χαμηλής πιστοληπτικής κατάταξης, αποδεικνύονται ευάλωτοι σε υψηλά επιτόκια.
Η θέσπιση τότε ορίων, με βάση τον μέσο όρο επιτοκίων, αποτρέπει τουλάχιστον φαινόμενα ακραίας εκμετάλλευσης, προστατεύοντας κυρίως αδύναμες κοινωνικές ομάδες.
Από την άλλη, βέβαια, ένα ανώτατο όριο που προσδιορίζεται με βάση τα επιτόκια που οι τράπεζες ήδη εφαρμόζουν, ιδίως σε μια ανταγωνιστικά προβληματική αγορά, κινδυνεύει, όταν μάλιστα η προσαύξηση του περιθωρίου επί του μέσου όρου είναι μεγάλη, να απολέσει την όποια ρυθμιστική αξία του. Ζητούμενα είναι, γι’ αυτό, τέτοια ανώτατα όρια που δεν θα δυσχεραίνουν τις τράπεζες να αντλούν την εύλογη κερδοφορία τους, συγχρόνως όμως θα υπηρετούν τον σκοπό χάριν των οποίων τίθενται, βελτιώνοντας τη θέση των αδύναμων ιδίως καταναλωτών. Ουσιαστική πρόοδο στην κατεύθυνση αυτή συνιστά η εξαγωγή του μέσου επιτοκίου, με βάση τον οποίο θα τεθούν τα όρια από ένα αντικειμενικότερο πεδίο ανταγωνισμού, δηλαδή από αυτό της Ευρωζώνης.
Την ανάγκη να τεθούν περιορισμοί στο ύψος των τόκων της καταναλωτικής πίστης φαίνεται, πλέον, να αναγνωρίζει και η κυβέρνηση.
Στις προθέσεις της, όπως ανακοινώθηκε, είναι να επιβάλει ανώτατο όριο στο συνολικό ποσό αποπληρωμής, καθορίζοντας ένα ποσοστό (έως 50%) στο οποίο θα προσαυξάνεται το αρχικό κεφάλαιο για να καλυφθούν οι τόκοι και τα έξοδα. Αφήνοντας όμως εκτός ορίων το τίμημα της πίστωσης, δηλαδή το επιτόκιο, είναι αμφίβολο το όποιο αποτέλεσμα.
Το ύψος των τόκων διαμορφώνεται από το (πραγματικό) επιτόκιο και τη διάρκεια χρήσης του κεφαλαίου. Αν περιοριστεί κανείς στην εισαγωγή ενός (βολικού) ποσοστού προσαύξησης επί του κεφαλαίου, οι τράπεζες δεν εμποδίζονται, στην ανάγκη, να προσαρμόζουν τη διάρκεια αποπληρωμής, ώστε να συνεχίζουν τα υπέρογκα επιτόκια.
*Ο κ. Δημήτρης Σπυράκος είναι διδάκτωρ Νομικής, πρώην γενικός γραμματέας Καταναλωτή.
