Αν κάτι δείχνει καθαρά η εμπειρία των τελευταίων τριών δεκαετιών στις συλλογικές συμβάσεις εργασίας (ΣΣΕ) στην Ελλάδα, είναι ότι το πρόβλημα δεν βρίσκεται τόσο στη «νομική δυνατότητα» υπογραφής τους όσο στη λειτουργική ικανότητα των μερών να διαπραγματεύονται ουσιαστικά στο παρόν και με προοπτική για το μέλλον. Το παρελθόν των ΣΣΕ, συχνά εξιδανικευμένο στη δημόσια συζήτηση, προσφέρει χρήσιμα αλλά και προειδοποιητικά μαθήματα για το πώς μπορεί –και κυρίως το πώς δεν μπορεί– να αυξηθεί η κάλυψη των εργαζομένων από συλλογικές ρυθμίσεις.
Σύμφωνα με τον οικονομολόγο Χρήστο Α. Ιωάννου, που έχει πολύχρονη εμπειρία ως μέλος του Σώματος Μεσολαβητών και Διαιτητών του ΟΜΕΔ, του διοικητικού συμβουλίου του Οργανισμού (2017- σήμερα), καθώς και των Δ.Σ. του Διεθνούς Γραφείου Εργασίας (ILO) και του Διεθνούς Κέντρου Εκπαίδευσης του Γραφείου (International Training Center ILO), σήμερα υπογράφονται περίπου όσες επιχειρησιακές συμβάσεις υπογράφονταν και πριν από την κρίση, περί τις 200 ετησίως. Παράλληλα, εξακολουθούν να υπογράφονται αρκετές από αυτές που ο κ. Ιωάννου χαρακτηρίζει «πραγματικά κλαδικές» ΣΣΕ, όπως στις τράπεζες, στις ασφαλιστικές, στα ξενοδοχεία, στα τσιμέντα, στα πετρελαιοειδή, στον επισιτισμό ή στο μέταλλο.
Εκεί όμως όπου η εικόνα αλλάζει δραστικά είναι στις λεγόμενες ομοιοεπαγγελματικές και στις «κλαδικές» συμβάσεις, που στην πράξη αφορούν δεκάδες ειδικότητες. Αυτές έχουν μειωθεί σημαντικά.
Το παράδειγμα της αλλαντοβιομηχανίας, όπως καταγράφεται από την εμπειρία του έμπειρου οικονομολόγου, ο οποίος είναι και σύμβουλος Διοίκησης στον ΣΕΒ, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα του χθες που δεν πρέπει να επιστρέψει. Μια επιχείρηση με 230 εργαζομένους, εκτός από τη λεγόμενη «κλαδική», όφειλε να εφαρμόζει άλλες 20 διαφορετικές ΣΣΕ, ανά ειδικότητα: από τεχνολόγους τροφίμων και χημικούς έως καθαρίστριες, οδηγούς και λογιστές. Το αποτέλεσμα ήταν ένας κατακερματισμός ρυθμίσεων που επιβάρυνε τη λειτουργία των επιχειρήσεων χωρίς να ενισχύει ουσιαστικά τον κοινωνικό διάλογο. Ετσι, σύμφωνα με τον κ. Ιωάννου, ακόμη και στο προμνημονιακό παρελθόν, οι πραγματικά κλαδικές συμβάσεις ήταν μετρημένες στα δάχτυλα.
Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις καλούνται να ενταχθούν σε έναν ευρύτερο μηχανισμό που θα συνδέει μισθούς, όρους εργασίας και ανταγωνιστικότητα.
Κι αυτή η διαπίστωση μας φέρνει στο δεύτερο κρίσιμο μάθημα από το παρελθόν. Παρότι οι διαπραγματεύσεις ουδέποτε καταργήθηκαν, η προσωρινή αναστολή της μονομερούς προσφυγής στην υποχρεωτική διαιτησία (2012-2014) παρουσιάστηκε, σύμφωνα με τον κ. Ιωάννου, ως συνολική αποδόμηση του συστήματος. Η πραγματικότητα εκτιμά ότι ήταν πιο σύνθετη: η εύκολη μονομερής προσφυγή στη διαιτησία, επί δεκαετίες, υπονόμευε την οικοδόμηση σχέσεων εμπιστοσύνης και βιώσιμων διαπραγματεύσεων. «Οπως δείχνει η διεθνής εμπειρία και η σχετική βιβλιογραφία του ILO, η εκτεταμένη υποχρεωτική διαιτησία οδηγεί σε υπανάπτυξη των συλλογικών διαπραγματεύσεων και σε ασθενή κοινωνικό διάλογο», δηλώνει στην «Κ».
Ωστόσο, η αυτοεκπληρούμενη προφητεία περί «τέλους των ΣΣΕ» είχε πραγματικές συνέπειες. Τα μέρη ξέμαθαν να διαπραγματεύονται, επισημαίνει. Για να συμπληρώσει ότι πάνω από μια δεκαετία μεγάλο μέρος του συνδικαλιστικού λόγου παρέμεινε εγκλωβισμένο στη διεκδίκηση της επιστροφής στο 2010, χωρίς προσαρμογή στο εκάστοτε «τώρα».
Αντιθέτως, οι συλλογικές συμβάσεις που επιβίωσαν ήταν εκείνες που δεν έμειναν στο παρελθόν, αλλά επαναδιαπραγματεύθηκαν όρους και περιεχόμενα με βάση τις σύγχρονες συνθήκες και τις μελλοντικές ανάγκες.
Η επιδείνωση της αντιπροσωπευτικότητας των μερών αποτελεί ένα ακόμη διαχρονικό «αγκάθι». Χωρίς σαφή εικόνα για το ποιοι εκπροσωπούν ποιους, οι διαπραγματεύσεις χάνουν νομιμοποίηση και αποτελεσματικότητα. Γι’ αυτό και εργαλεία όπως τα μητρώα οργανώσεων, η τεκμηρίωση με οικονομικά δεδομένα και η επικαιροποίηση των περιγραφών επαγγελμάτων είναι κρίσιμα για το μέλλον των ΣΣΕ.
Η νέα εθνική συμφωνία μεταξύ κοινωνικών εταίρων και υπουργείου Εργασίας μπορεί, όπως εκτιμά ο κ. Ιωάννου, να αποτελέσει αφετηρία επανεκκίνησης, εφόσον ακολουθηθεί από ουσιαστική δράση. Κι αυτό, γιατί η αύξηση των κλαδικών συμβάσεων δεν είναι αυτοσκοπός. Το πραγματικό διακύβευμα είναι η χαμηλή παραγωγικότητα της ελληνικής οικονομίας. Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις καλούνται να ενταχθούν σε ένα ευρύτερο οικοσύστημα που θα συνδέει μισθούς, όρους εργασίας και ανταγωνιστικότητα.
