Η πορεία της ελληνικής οικονομίας αναμένεται να διατηρηθεί θετική στο νέο έτος, με παρόμοια χαρακτηριστικά όπως και στο προηγούμενο. Ασφαλώς υπάρχουν αβεβαιότητες, και μάλιστα μεγάλες, όμως αυτές προέρχονται περισσότερο από το εξωτερικό περιβάλλον. Κρίσεις στις αγορές χρηματοδότησης, ενέργειας και στο γεωπολιτικό πεδίο, δεν μπορούν να αποκλείονται, και αυτές θα επηρεάσουν κρίσιμα και τη δική μας οικονομία. Ομως το κεντρικό σενάριο είναι πως ο ρυθμός αύξησης του πραγματικού ΑΕΠ θα διατηρηθεί περίπου στο 2% για το έτος, σχετικά υψηλότερα από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης, ενώ ο πληθωρισμός θα μειωθεί λίγο, κυμαινόμενος στο 2,5%. Η ανεργία θα συνεχίσει να κινείται γενικά καθοδικά, προς τα επίπεδα που είχε πριν από την κρίση χρέους και η χρηματοδότηση της οικονομίας, σε διάφορα επίπεδα, θα συνεχίσει μια πορεία προς ομαλοποίηση. Στο δημόσιο ταμείο δεν αναμένονται σημαντικές πιέσεις, ακόμη και αν οι βαθμοί ελευθερίας της δημοσιονομικής πολιτικής παραμένουν περιορισμένοι.
Το βασικό σενάριο για την Ελλάδα είναι πως ο ρυθμός αύξησης του πραγματικού ΑΕΠ θα διατηρηθεί περίπου στο 2%, ενώ ο πληθωρισμός θα μειωθεί λίγο.
Αν, όμως, στη μεγάλη εικόνα δεν προκύπτουν αβεβαιότητες από τις τρέχουσες τάσεις της οικονομίας, είναι σημαντικό να εξετάσει κανείς τις επιμέρους πτυχές της. Αλλωστε, κεντρικό ερώτημα, οικονομικής αλλά και ευρύτερης κοινωνικής σημασίας, παραμένει το εάν και πώς θα μπορεί να υπάρξει ισχυρή ανάπτυξη μεσοπρόθεσμα. Αυτό θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τη γενική κατεύθυνση της οικονομικής πολιτικής, αλλά και από το πώς θα αντιμετωπίσει παλαιές αδυναμίες και νέες προκλήσεις. Η πτώχευση πριν από 15 χρόνια και η αδυναμία συνέχισης χρηματοδότησης του παλαιού παραγωγικού υποδείγματος δεν ήταν ένα ξαφνικό ατύχημα, αλλά συνέπεια επιλογών και ανισορροπιών που συσσωρεύτηκαν για χρόνια. Εχει λοιπόν κάποια σημασία να αξιολογήσει κανείς τις κύριες περιοχές ενδιαφέροντος, για τις οποίες οι επιλογές και εξελίξεις στο νέο έτος είναι ακόμη ανοιχτές. Εμφαση μπορεί να δοθεί σε περιοχές που επιδρούν πιο άμεσα στα νοικοκυριά: στις συντάξεις, στην εκπαίδευση, στη φορολογία, στα εργασιακά και στο στεγαστικό ζήτημα.
Συντάξεις
Το σύστημα συντάξεων εξελίχθηκε σε έναν από τους βασικούς λόγους χρεοκοπίας της χώρας, συμπυκνώνοντας και πολλές από τις γενικότερες παθογένειες: στρεβλά οικονομικά κίνητρα, παρεμβάσεις και πελατειακές σχέσεις, αδιαφάνεια και ασυνέπεια, και βέβαια συνεχής μετακύλιση του κόστους στις νέες γενιές. Συνεπώς, παρεμβάσεις στις συντάξεις ήταν αναγκαίες κατά τα προγράμματα προσαρμογής, πολλές από τις οποίες οδυνηρές. Η πιο πρόσφατη σημαντική εξέλιξη όσον αφορά τη δομή του συστήματος ήταν η πρόσθεση ενός κεφαλαιοποιητικού σκέλους παράλληλα με το διανεμητικό. Ακόμη και αν αυτό έγινε σε περιορισμένη έκταση, δηλαδή περίπου στο 1/5 των εισφορών και μόνο για νέους ασφαλισμένους, ήταν ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση. Η επίδραση αυτής της αλλαγής συνολικά στο ασφαλιστικό σύστημα και στην οικονομία έχει υπάρξει μικρή, κυρίως γιατί δεν έχει προχωρήσει ακόμη το σκέλος της επένδυσης των αποθεματικών ούτε έχει τεθεί ζήτημα επιλογών και περισσότερης ελευθερίας στους ασφαλισμένους και παρακολούθησης των αποδόσεων που κερδίζουν. Ενα ανοιχτό ζήτημα, λοιπόν, στη νέα χρονιά είναι αν θα υπάρξει πρόοδος σε αυτή την κατεύθυνση ή αν σταδιακά θα κυριαρχήσουν άλλες προτεραιότητες, περισσότερο μυωπικές, που θα επιστρέφουν το σύστημα συντάξεων σταδιακά στην προ κρίσης κατάσταση.
Εκπαίδευση
Στον χώρο της εκπαίδευσης, η σημαντικότερη τομή πρόσφατα ήταν η θεσμοθέτηση της λειτουργίας ιδιωτικών πανεπιστημίων, παραρτημάτων της αλλοδαπής. Αυτή κρίνεται ως θετική εξέλιξη, επιλύοντας στην πράξη μια εκκρεμότητα που υπήρχε από την απαγόρευση τέτοιων δραστηριοτήτων, μάλλον ως κατάλοιπο οπτικών παλαιότερων εποχών. Οσο όμως παράλογη μπορεί να είναι η απαγόρευση κάποιας εκπαιδευτικής δραστηριότητας, το συγκεκριμένο βήμα ούτε συνεπάγεται ούτε διασφαλίζει από μόνο του βελτίωση της λειτουργίας και της επίδρασης της ανώτατης εκπαίδευσης στη χώρα. Στο νέο έτος, θα είναι, λοιπόν, σημαντικό το πώς θα ξεκινήσουν τη λειτουργία τους αυτά τα νέα πανεπιστήμια, αλλά θα είναι ακόμη κρισιμότερης σημασίας το εάν θα υπάρξουν βήματα αναβάθμισης των δημόσιων πανεπιστημίων, που είναι και θα παραμείνουν ο κορμός του συστήματος ανώτατης εκπαίδευσης. Οι σχετικές παρεμβάσεις των τελευταίων ετών δεν έχουν βελτιώσει την κατάσταση στον επιθυμητό βαθμό. Πολλά περιφερειακά ιδρύματα αντιμετωπίζουν το φάσμα πληθυσμιακής ερήμωσης, άλλα ιδρύματα μπορεί να είναι ισχυρότερα, αλλά βλέπουν την απόσταση που τα χωρίζει από το εξωτερικό να μεγαλώνει. Η προσέλκυση επιστημόνων υψηλής στάθμης παραμένει δυσχερής και η εξωστρέφεια του συστήματος είναι στόχος που δεν έχει επιτευχθεί. Το στίγμα των παρεμβάσεων στο αμέσως επόμενο διάστημα θα είναι κρίσιμο για το αν θα υποστηριχθεί η ουσιαστική αναβάθμιση των ιδρυμάτων στον βαθμό που είναι απαραίτητο για την ανάπτυξη της οικονομίας και της χώρας.
Πρέπει να αξιολογηθούν θέματα όπως οι συντάξεις, η εκπαίδευση, η φορολογία, τα εργασιακά και το στεγαστικό, τα οποία επιδρούν άμεσα στα νοικοκυριά.
Στα φορολογικά, η κεντρική παρέμβαση ήταν η πρόσφατη νομοθέτηση των μέτρων πολιτικής που ανακοινώθηκαν στη ΔΕΘ, με μείωση συντελεστών στη φορολογία εισοδήματος των εργαζομένων και των συνταξιούχων, και με επιπλέον μείωση σε νοικοκυριά με παιδιά. Αυτή αναμένεται να επιδράσει θετικά στην οικονομία. Η επιβάρυνση των εισοδημάτων, ιδίως των εργαζομένων μετά τα χαμηλά κλιμάκια, ήταν υπέρμετρη και αυξανόταν απότομα, ιδίως όταν συνυπολογιστούν οι ασφαλιστικές εισφορές. Η χώρα μας φορολογεί τα εισοδήματα εργασίας, από τα μεσαία και πάνω, σημαντικά υψηλότερα από τις περισσότερες άλλες ευρωπαϊκές, δημιουργώντας αντικίνητρα για συστηματική εργασία και τη δημιουργία αξίας. Αυτό το κομβικό πρόβλημα επιδεινώθηκε σταδιακά με τον πληθωρισμό κατά τα προηγούμενα έτη. Οι μειώσεις των φορολογικών συντελεστών με το νέο έτος αμβλύνουν ουσιωδώς το πρόβλημα. Ομως, είναι υψηλής σημασίας να υπάρξει συνέχεια σε αυτή την κατεύθυνση, ιδίως για να ανατραπούν τα στρεβλά κίνητρα που ωθούν σε χαμηλή συμμετοχή στην αγορά εργασίας. Συνολικά, το ζητούμενο για μια απλούστερη και σταθερότερη κλίμακα φορολογίας παραμένει, και βήματα προς αυτό θα ήταν συνολικά ευεργετικά.
Εργασιακά
Στην αγορά εργασίας, και με πλαίσιο τη μείωση της ανεργίας που έχει καταγραφεί, η πιο αξιοσημείωτη εξέλιξη ήταν η πρόσφατη συμφωνία των κοινωνικών εταίρων για την επέκταση και την ενίσχυση των συλλογικών συμβάσεων. Η χώρα μας αποκλίνει από τις περισσότερες ευρωπαϊκές σε σχέση με το μέρος της εργασίας που εμπίπτει σε συλλογικές συμβάσεις, οπότε βήματα προς τα εκεί είναι γενικά θετικά. Ταυτόχρονα ο τρόπος με τον οποίο εφαρμόστηκαν στην πράξη αυτές οι θεσμοθετημένες πρακτικές είχε και σημαντικές παρενέργειες στην οικονομία, οδηγώντας σε στρεβλώσεις τόσο στις αγορές εργασίας, όσο και εξ αντανακλάσεως σε πολλές αγορές προϊόντων και υπηρεσιών. Το πώς λοιπόν θα εφαρμοστούν με τη νέα χρονιά οι σχετικοί κανόνες θα είναι υψηλής σημασίας, ώστε να ενισχυθούν οι εργαζόμενοι και να αυξηθούν οι αμοιβές τους εκεί όπου υπάρχει πρόβλημα, χωρίς όμως βλάβη στην περαιτέρω μείωση της ανεργίας, στις προοπτικές απασχόλησης των νέων και στον ανταγωνισμό των επιχειρήσεων. Παράλληλα, εκκρεμούν σημαντικές παρεμβάσεις στη δομή και τη φιλοσοφία του επιδόματος ανεργίας, έτσι ώστε να υποστηρίζει την εργασία και όχι να την αποθαρρύνει, όπως σε μεγάλο βαθμό συμβαίνει σήμερα.
Στέγαση
Tέλος, παραμένει υψηλά σε σημασία το στεγαστικό πρόβλημα, η ανάγκη πρόσβασης σε ικανοποιητικές συνθήκες στέγασης με χαμηλό σχετικά κόστος για τον ευρύ πληθυσμό. Στη νέα χρονιά, αναμένεται να φανούν αποτελέσματα των μέτρων που έχουν ληφθεί κατά την τελευταία διετία και, ταυτόχρονα, να υπάρξουν και νέες παρεμβάσεις. Οι ρίζες του προβλήματος που έχει ανακύψει τα τελευταία λίγα χρόνια είναι πολλές. Μετά την κρίση και τη βαθιά ύφεση, αυξήθηκε η ζήτηση για υπηρεσίες στέγασης σε περιοχές της χώρας, χωρίς όμως να έχει κινηθεί αντίστοιχα γρήγορα η προσφορά. Αντίθετα, η παρατεταμένη ύφεση οδήγησε σε «πάγωμα» τις κατασκευές και την αγορά ακινήτων, μειώνοντας την προσφορά κατοικίας. Ταυτόχρονα, παρά τη μείωση του πληθυσμού, οι κοινωνικές τάσεις έχουν οδηγήσει σε αύξηση του αριθμού των ανεξάρτητων νοικοκυριών στην Αθήνα και σε λίγα ακόμη αστικά κέντρα. Ο αργός ρυθμός με τον οποίο αυξάνεται η πιστωτική πίστη και τα πραγματικά εισοδήματα των νοικοκυριών, ιδίως των νέων σε ηλικία, επιδεινώνει το πρόβλημα, όπως και η έλλειψη αρκετών θέσεων ικανοποιητικής εργασίας στην επαρχία. Μεγάλο μέρος του προβλήματος μπορεί να λυθεί μόνο σταδιακά, καθώς θα δημιουργούνται κίνητρα εξισορρόπησης της προσφοράς με την εξελισσόμενη ζήτηση. Αλλες παρεμβάσεις μπορούν βραχυχρόνια να αμβλύνουν το πρόβλημα για ομάδες του πληθυσμού που πιέζονται ιδιαίτερα. Κατά την νέα χρονιά, θα φανεί κατά πόσον το πλέγμα των παρεμβάσεων θα οδηγήσει σε σταδιακή βελτίωση της προσιτότητας στέγασης εκεί όπου υπάρχει πραγματικά πρόβλημα ή αν οι δυναμικές που υπάρχουν θα το οξύνουν περαιτέρω.
Στις πέντε αυτές επιμέρους πτυχές μπορούν να προστεθούν και άλλες που θα είναι σημαντικές για την κατεύθυνση που συνολικά θα πάρει η οικονομία τη νέα χρονιά: η υποστήριξη επενδύσεων και εξαγωγών, η ανάπτυξη ενός συστήματος βρεφονηπιακής φροντίδας και προσχολικής αγωγής, η διείσδυση νέων τεχνολογιών, η ενίσχυση της τεχνικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, όπως και ο ανταγωνισμός στις αγορές. Ακόμη και αν στη μεγάλη εικόνα, μακροοικονομικά και δημοσιονομικά, οι τάσεις είναι σχεδόν προδιαγεγραμμένες και μπορεί να ανατραπούν μόνο λόγω εξωτερικών διαταραχών, η ουσία μιας οικονομίας βρίσκεται στη δομή της και στα κίνητρα που δημιουργεί. Εκεί, ίσως, θα είναι χρήσιμο να εστιαστεί η προσοχή μας κατά τη νέα χρονιά.
*Ο κ. Νίκος Βέττας είναι γενικός διευθυντής του ΙΟΒΕ και καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
