Ως τακτικός σχολιαστής του Διαγωνισμού Τραγουδιού της Eurovision στα διεθνή μέσα ενημέρωσης, η ερώτηση που δέχομαι πιο συχνά απ’ όλες είναι η εξής: «Είναι πολιτική η Eurovision;». Η απάντηση που δίνω είναι ότι, κάθε φορά που κάποιες χώρες διαγωνίζονται μεταξύ τους, είναι αναπόφευκτο να προκύπτουν και πολιτικές διαστάσεις. Ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Ραδιοτηλεοπτική Ενωση (ΕBU), που είναι ο φορέας διοργάνωσης της Eurovision, δεν είναι πολιτικός οργανισμός, αλλά ένας τεχνικός οργανισμός συνεργασίας. Τα μέλη της, δηλαδή οι εθνικοί δημόσιοι ραδιοτηλεοπτικοί φορείς της Ευρώπης και της Μεσογείου, υποβάλλουν τις συμμετοχές τους στον διαγωνισμό, οι οποίες εμφανίζονται υπό το όνομα της χώρας τους.
Σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας της Eurovision, η EBU επιμένει ότι πρόκειται για μια μη πολιτική διοργάνωση. Παρ’ όλα αυτά, προκειμένου να ενισχύσει το ενδιαφέρον για το σόου, η Ενωση κατέστησε συνειδητά τη Eurovision έναν διαγωνισμό μεταξύ κρατών. Το 1959, τα ονόματα των χωρών εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στον πίνακα βαθμολογίας, δίπλα στους τίτλους των τραγουδιών· από το 1967 και έπειτα, αναγράφονταν πλέον μόνο τα ονόματα των χωρών. Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, με την εισαγωγή της τηλεψηφοφορίας του κοινού σε εθνικό επίπεδο, η Eurovision μετατράπηκε στη μεγαλύτερη μη πολιτική «εκλογική διαδικασία» της Ευρώπης, με τα αποτελέσματα της ψηφοφορίας να ερμηνεύονται συχνά ως λαϊκή έκφραση των διεθνών σχέσεων.
Ενα μέσο αποστολής πολιτικών μηνυμάτων
Επίσης, συχνά με ρωτούν αν η εκάστοτε διοργάνωση είναι «η πιο πολιτική» στην ιστορία του διαγωνισμού. Ισως οι δημοσιογράφοι να έχουν την τάση να παρουσιάζουν τη σύγχρονη συγκυρία ως την πιο δραματική και συναρπαστική. Ωστόσο, ως ακαδημαϊκός ιστορικός που έχει γράψει την πρώτη επιστημονική μελέτη για την ιστορία της Eurovision, Postwar Europe and the Eurovision Song Contest, μπορώ να διαβεβαιώσω ότι ο διαγωνισμός αντανακλούσε πάντοτε τις πολιτικές συνθήκες της εποχής του.
Στο πλαίσιο της έρευνάς μου παρακολούθησα κάθε διοργάνωση της Eurovision, ανέλυσα όλες τις συμμετοχές και τις βιογραφίες των καλλιτεχνών που διαγωνίστηκαν, ενώ υπήρξα ο πρώτος ερευνητής που μελέτησε συστηματικά τα αρχεία του διαγωνισμού στα κεντρικά γραφεία της EBU. Από το 1999, όταν παρακολούθησα για πρώτη φορά τη Eurovision στην Ιερουσαλήμ, απέκτησα τη δυνατότητα να παρατηρώ από κοντά –ζωντανά– την πολιτική διάσταση που συνυπάρχει με τη γιορτινή ατμόσφαιρα του θεσμού. Σήμερα, καθώς αναρωτιέμαι σε ποιο σημείο της ιστορίας του βρίσκεται ο διαγωνισμός, στο κατώφλι της όγδοης δεκαετίας του, είναι σαφές ότι δεν είναι μόνο το θέαμα που διατηρεί ζωντανή τη διαχρονική γοητεία της Eurovision· είναι και η πολιτική.
Οταν απαντώ στο ερώτημα «είναι πολιτική η Eurovision;», τονίζω πάντοτε ότι η πολιτική διάσταση του διαγωνισμού ανάγεται ήδη στην πρώτη διοργάνωση του 1956, στο Λουγκάνο. Τότε, τη Δυτική Γερμανία εκπροσώπησε ο Βάλτερ Αντρέας Σβαρτς, Εβραίος και επιζών του Ολοκαυτώματος. Με αυτή την έννοια, η Eurovision χρησιμοποιήθηκε εξαρχής και ως μέσο αποστολής πολιτικών μηνυμάτων εκ μέρους των χωρών που συμμετείχαν.
Οταν παρακολούθησα τη Eurovision στη Βασιλεία το 2025, είχα την αίσθηση ότι ο διαγωνισμός είχε κλείσει έναν πλήρη ιστορικό κύκλο. Αυτό δεν οφειλόταν μόνο στο γεγονός ότι επέστρεψε στη χώρα που φιλοξένησε την πρώτη διοργάνωση. Η Eurovision του 2025 πραγματοποιήθηκε στη Βασιλεία, στον τόπο όπου γεννήθηκε το οργανωμένο πολιτικό σιωνιστικό κίνημα, μέσα σε ένα κλίμα έντονης αντιπαράθεσης, με καλέσματα για μποϊκοτάζ λόγω της συμμετοχής του Ισραήλ εν μέσω του πολέμου στη Γάζα. Η ουδέτερη Ελβετία δεν φιλοξένησε μόνο το πρώτο Σιωνιστικό Συνέδριο και τον πρώτο διαγωνισμό της Eurovision· φιλοξενεί επίσης την έδρα της EBU στη Γενεύη, μια πόλη που αποτελεί κέντρο διεθνούς διπλωματίας. Εξάλλου, ένας Ελβετός, ο Μαρσέλ Μπεζανσόν, υπήρξε ο εμπνευστής του δικτύου της Eurovision για τη συνεργασία των τηλεοπτικών οργανισμών της EBU, το οποίο ιδρύθηκε το 1954 και έδωσε τελικά το όνομά του στον ίδιο τον διαγωνισμό.
Ιταλική έμπνευση
Ωστόσο, παρά τα όσα δήλωσαν οι παρουσιάστριες της περσινής Eurovision, όταν τραγούδησαν πως ο διαγωνισμός είναι ελβετική επινόηση*, στην πραγματικότητα είναι ιταλική επινόηση. Αντλεί έμπνευση από το Φεστιβάλ Ιταλικού Τραγουδιού του Σαν Ρέμο, που ξεκίνησε το 1951· μάλιστα, η πρώτη Eurovision παρουσιάστηκε στα ιταλικά. Με έναν τρόπο ο διαγωνισμός φάνηκε να κλείνει έναν ιστορικό κύκλο το 2025, καθώς περιλάμβανε συμμετοχές που αποτελούσαν ωδή στην Ιταλία, όπως το Espresso Macchiato της Εσθονίας και το Tutta l’Italia, το θεματικό τραγούδι της διοργάνωσης του Σαν Ρέμο το 2025, που τελικά εκπροσώπησε το Σαν Μαρίνο. Η Μισέλ Χούντσικερ, μία από τις παρουσιάστριες της Eurovision εκείνης της χρονιάς, ερμήνευσε επίσης ένα μικρό απόσπασμα από την ιταλική συμμετοχή του 1958, το Volare, το μεγαλύτερο μη αγγλόφωνο παγκόσμιο σουξέ που αναδείχθηκε ποτέ από αυτόν τον διαγωνισμό.
Η Eurovision υπήρξε, λοιπόν, μια ιταλική πολιτισμική σύλληψη αλλά και ένα ευρωπαϊκό τεχνικό εγχείρημα. Οταν η EBU θέσπισε τον διαγωνισμό, τον αντιμετώπισε απλώς ως ένα τηλεοπτικό πείραμα για την αναδυόμενη τεχνολογία της τηλεόρασης, με στόχο την ανάπτυξη ζωντανών μεταδόσεων ανάμεσα σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Είναι ευρέως διαδεδομένος ο μύθος ότι οι απαρχές της Eurovision συνδέονται με την πρώιμη πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης ή με τις μεταπολεμικές προσπάθειες ειρήνευσης. Στην πραγματικότητα, ο διαγωνισμός δημιουργήθηκε για να προωθήσει τη συνεργασία στην τηλεοπτική μετάδοση και όχι για να υπηρετήσει κάποια πολιτική ατζέντα.
Υπό αυτή την έννοια, οι Ελβετίδες παρουσιάστριες της Eurovision του 2025 δεν απέδωσαν απολύτως ορθά την ιστορική προέλευση του θεσμού. Μεγάλο μέρος της ιστορίας της Eurovision παραμένει βυθισμένο σε στερεότυπα, μύθους και λιγότερο γνωστές λεπτομέρειες. Δεν είναι ευρέως γνωστό, για παράδειγμα, ότι το αρχικό λογότυπο του δικτύου Eurovision, το οποίο παρουσίαζε τον διαγωνισμό έως το 1993, αποτέλεσε το πρώτο παράδειγμα ευρωπαϊκού οργανισμού που υιοθέτησε τον κύκλο των δώδεκα αστέρων ως σύμβολο, προτού το πράξει το Συμβούλιο της Ευρώπης το 1955. Ωστόσο, στη σύνδεση αυτού του λογότυπου με τη σημαία της Ευρώπης δεν θα πρέπει να αποδίδεται πολιτική σημασία.
Η Eurovision έχει συχνά ερμηνευθεί ως πολιτικό φαινόμενο επειδή αναπτύχθηκε στο ίδιο ιστορικό περιβάλλον με τη διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης που οδήγησε στη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Η Ελβετία, όμως, που δεν υπήρξε ποτέ μέλος της Ε.Ε., ανέδειξε τα όρια τόσο της «ευρωπαϊκότητας» όσο και της πολιτικής διάστασης του διαγωνισμού, φωτίζοντας τον μη πολιτικό χαρακτήρα του. Οπως και η ίδια η Ελβετία, έτσι και η EBU κατόρθωσε –διατηρώντας την ανεξαρτησία της από τους ευρωπαϊκούς πολιτικούς οργανισμούς– να οικοδομήσει ένα δίκτυο τεχνικής συνεργασίας ανάμεσα σε περισσότερες χώρες από όσες συμμετέχουν στην Ευρωπαϊκή Ενωση.
Τα ελληνικά «πρωτεία»
Καθώς τα κριτήρια ένταξης στην EBU δεν είχαν ποτέ πολιτικό χαρακτήρα, οι εθνικοί ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί-μέλη της εκπροσώπησαν χώρες που εκτείνονταν από φιλελεύθερες δημοκρατίες έως δεξιές δικτατορίες. Η Ελλάδα θεωρείται συχνά «πολιτικά διαβόητη» στη Eurovision, λόγω της παραδοσιακής ανταλλαγής των 12 βαθμών με την Κύπρο. Ωστόσο, οι συμμαχίες στην ψηφοφορία αποτελούσαν ανέκαθεν χαρακτηριστικό του διαγωνισμού, με πρώτες διδάξασες τις γαλλόφωνες και τις σκανδιναβικές χώρες.
Η Ελλάδα υπήρξε πολιτικά ιδιαίτερη περίπτωση στην ιστορία της Eurovision, καθώς έκανε το ντεμπούτο της στον διαγωνισμό υπό ένα ακροδεξιό στρατιωτικό καθεστώς. Η δικτατορία είχε δεχθεί έντονη κριτική από κυβερνήσεις και οργανισμούς της Δυτικής Ευρώπης για την καταστολή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, γεγονός που οδήγησε την Ελλάδα να αποχωρήσει από το Συμβούλιο της Ευρώπης το 1970. Παρ’ όλα αυτά, η χώρα παρέμεινε μέλος της EBU. Η Eurovision μεταδόθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα το ίδιο έτος, ενώ το 1972 το Εθνικό Ιδρυμα Ραδιοφωνίας-Τηλεοράσεως (ΕΙΡΤ) εξέφρασε για πρώτη φορά ενδιαφέρον για συμμετοχή. Το 1973, η απόφαση της ΕΙΡΤ να κάνει το ντεμπούτο της η Ελλάδα στον διαγωνισμό του επόμενου έτους ελήφθη σε μια περίοδο κατά την οποία το καθεστώς επιχειρούσε μια ελεγχόμενη πολιτική φιλελευθεροποίηση και επιδίωκε να βελτιώσει την εικόνα του στη Δυτική Ευρώπη.
Η Ελλάδα συνδέεται και με μία ακόμη πολιτική «πρωτιά» στην ιστορία της Eurovision: το πρώτο μποϊκοτάζ λόγω στρατιωτικής σύγκρουσης (αν και το πρώτο πολιτικό μποϊκοτάζ είχε γίνει από την Αυστρία το 1969, όταν ο διαγωνισμός πραγματοποιήθηκε στη Μαδρίτη, υπό τη δικτατορία του Φρανθίσκο Φράνκο). Μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας τον Νοέμβριο του 1974, η Ελλάδα μποϊκοτάρισε τη Eurovision του 1975 εξαιτίας του ντεμπούτου της Τουρκίας, η οποία είχε εισβάλει στην Κύπρο. Παρόμοια μποϊκοτάζ θα ακολουθούσαν αργότερα σε σχέση με τις συγκρούσεις μεταξύ Ρωσίας και Γεωργίας, Ρωσίας και Ουκρανίας, καθώς και μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Αρμενίας.
Η απαγόρευση πολιτικών μηνυμάτων στον διαγωνισμό διατυπώθηκε ρητά στους κανονισμούς της Eurovision μετά τις πολιτικές αντιπαραθέσεις που σημάδεψαν τον διαγωνισμό του 2005 στο Κίεβο, στον απόηχο της Πορτοκαλί Επανάστασης στην Ουκρανία. Ωστόσο, η πρώτη επίσημη διαμαρτυρία για τέτοιο ζήτημα είχε προέλθει από την Τουρκία, όταν η ελληνική συμμετοχή του 1976, «Παναγιά μου, Παναγιά μου», αναφερόταν στην τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Καθώς η EBU έκρινε ότι το τραγούδι δεν παραβίαζε τους κανονισμούς του διαγωνισμού, η Τουρκία επέλεξε τελικά να μποϊκοτάρει τη Eurovision του 1976.
Μετά την πρώτη διοργάνωση της Eurovision το 1956, ο διαγωνισμός του 1974 αποτέλεσε το πρώτο μεγάλο σημείο καμπής στην ιστορία του. Ηταν μια χρονιά με έντονη πολιτική διάσταση, και όχι μόνο λόγω του ντεμπούτου της Ελλάδας. Η πορτογαλική συμμετοχή, το «E depois do adeus» του Πάουλου ντε Καρβάλιου, χρησιμοποιήθηκε ως σήμα για την έναρξη της Επανάστασης των Γαριφάλων κατά της δεξιάς δικτατορίας της χώρας. Το τραγούδι της Γιουγκοσλαβίας «Generacija ’42» του συγκροτήματος Korni Grupa περιείχε ιστορικά μοτίβα που προωθούσαν το κυβερνών, τότε, κομμουνιστικό κόμμα. Η ιταλική συμμετοχή «Sí» της νικήτριας του 1964, Τζιλιόλα Τσινκουέτι, λογοκρίθηκε λόγω του δημοψηφίσματος για το διαζύγιο, ενώ το ολλανδικό τραγούδι των Mouth & MacNeal, «I see a star», υπήρξε το πρώτο στην ιστορία της Eurovision που έκανε υπαινιγμό για τη χρήση ναρκωτικών.
Από πολιτιστική άποψη, η Eurovision του 1974 γέννησε τη μεγαλύτερη επιτυχία που ανέδειξε ποτέ ο διαγωνισμός: το «Waterloo» των ABBA. Το τραγούδι πήρε το όνομά του από τη μάχη των Ναπολεόντειων Πολέμων, την τελευταία φορά που η Σουηδία ενεπλάκη σε πολεμική σύγκρουση πριν ξεκινήσει μια περίοδο ουδετερότητας, που θα διαρκούσε για περισσότερο από δύο αιώνες.
Πού βρίσκεται σήμερα η Eurovision;
Βρίσκεται, άραγε, σήμερα ο διαγωνισμός, το 2026, σε ένα νέο ιστορικό σημείο καμπής, και μάλιστα πολιτικό; Η «ουδετερότητα» αναδείχθηκε σε λέξη-κλειδί της Eurovision του 2025, στην Ελβετία. Αν και δεν έχει ακόμη ενσωματωθεί στους επίσημους κανονισμούς, εμφανίστηκε σε έναν νέο κώδικα δεοντολογίας, την πιο πρόσφατη προσπάθεια της EBU να διασφαλίσει ότι ο διαγωνισμός θα παραμείνει «μη πολιτικός».
Ο χαρακτηρισμός της Eurovision ως «μη πολιτικού» γεγονότος προκαλεί εδώ και καιρό μια απορία: πώς είναι δυνατόν η EBU να παρουσιάζει πειστικά τον διαγωνισμό ως τέτοιο, όταν η πολιτική φαίνεται να είναι πάντοτε παρούσα; Η απάντηση βρίσκεται στην ίδια την ιστορία και την προέλευση της Ενωσης. Ποτέ δεν υπήρξε επίσημη πολιτική ατζέντα πίσω από τον διαγωνισμό, ακόμη και αν κατά καιρούς έχει ερμηνευθεί είτε ως εργαλείο ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είτε ως μέσο εξωραϊσμού αυταρχικών καθεστώτων.
Σήμερα, η Eurovision αντιμετωπίζει το μεγαλύτερο πολιτικό μποϊκοτάζ στην ιστορία της από τους δημόσιους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς πέντε χωρών –της Ισλανδίας, της Ιρλανδίας, της Ολλανδίας, της Σλοβενίας και της Ισπανίας– οι οποίοι κατηγορούν το Ισραήλ για πολιτικοποίηση του διαγωνισμού, που συνδέεται με τον πόλεμο στη Γάζα. Παρ’ όλα αυτά, η μακροβιότητα της Eurovision (εβδομήντα χρόνια) οφείλεται εν μέρει και στον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκε την πολιτική διάσταση. Οι πολιτικές συμμαχίες δεν υπήρξαν ποτέ καθοριστικές για την ανάδειξη των νικητών. Οι κανονισμοί του διαγωνισμού τροποποιήθηκαν επανειλημμένα, ώστε να κατευναστούν ανησυχίες για υπερβολική πολιτικοποίηση. Ταυτόχρονα, μια ορισμένη δόση πολιτικής ανοχής θεωρήθηκε αναγκαία για να παραμείνει το θέαμα ζωντανό και ενδιαφέρον.
Ξεκινώντας ως ένα τεχνολογικό πείραμα τηλεοπτικού προγραμματισμού και εξελισσόμενος σε πολιτικό βαρόμετρο, ο Διαγωνισμός Τραγουδιού της Eurovision επιβίωσε ως το εμβληματικό πολιτιστικό γεγονός της Ευρώπης και ως το μεγαλύτερο τηλεοπτικό της θέαμα. Οχι μόνο επειδή αποτελεί το μεγαλύτερο πάρτι της ηπείρου, αλλά και επειδή είναι, κατά μία έννοια, η μεγαλύτερη «εκλογική διαδικασία» της.
* Αναφέρεται στο interval act του Α΄ Ημιτελικού της Eurovision του 2025, στον οποίο οι παρουσιάστριες Χέιζελ Μπρούγκερ και Σάντρα Στρούντερ ερμήνευσαν το «Made In Switzerland», ένα χιουμοριστικό τραγούδι-ύμνο για όσα έχει προσφέρει η Ελβετία στον κόσμο.
Ο δρ Ντιν Βούλετιτς είναι ιστορικός της σύγχρονης Ευρώπης με ειδίκευση στη Eurovision, δρ Σύγχρονης Ευρωπαϊκής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κολούμπια, συγγραφέας του βιβλίου «Postwar Europe and the Eurovision Song Contest» και
σχολιαστής.
