Λίγες παραστάσεις καταφέρνουν να κυριαρχήσουν στη δημόσια συζήτηση πριν ακόμη ολοκληρώσουν την πορεία τους· ακόμη λιγότερες ανταποκρίνονται στις προσδοκίες που οι ίδιες δημιουργούν. Κάνοντας το πρώτο, απόλυτο sold out του φετινού Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου με πωλήσεις 10.000 θέσεων, όλοι οι συντελεστές της «Μήδειας» του Λουίτζι Κερουμπίνι στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου ήξεραν ότι αντιμετώπιζαν μια διπλή πρόκληση: έπρεπε, αφενός, να φέρουν εις πέρας μια παραγωγή όπερας στο αργολικό θέατρο ύστερα από πολλές δεκαετίες απουσίας από την ορχήστρα του και, αφετέρου, να παρουσιάσουν την ανασύνθεση μιας παράστασης-οροσήμου ηλικίας 65 ετών.
Ενθουσιασμός
Τι είδαμε λοιπόν στην Αρχαία Επίδαυρο το Σάββατο; Κατ’ αρχάς ένα θέατρο κατάμεστο από Ελληνες και ξένους θεατές, τόσο που πραγματικά δεν χωρούσε κανείς άλλος – χαρακτηριστικό είναι ότι ο χώρος στάθμευσης γέμισε και αυτοκίνητα πάρκαραν ακόμη και στους γύρω ελαιώνες. Είδαμε ένα κοινό που προχωρούσε πειθαρχημένα, αλλά πολύ ενθουσιωδώς, είδαμε καλά εκπαιδευμένους ταξιθέτες που οδήγησαν ακόμη και ανθρώπους με κινητικά προβλήματα ασφαλώς και με τάξη στις θέσεις τους.
Ο Τσαρούχης, ο Μινωτής και η Χορς δεν αντιμετώπισαν την αρχαιότητα ως διακοσμητική αναφορά. Αναζήτησαν μια σύγχρονη, για την εποχή τους, γλώσσα έκφρασης, βασισμένη στη γνώση της παράδοσης.
Τι ακούσαμε καθώς περιμέναμε περίπου 20 λεπτά μετά την προγραμματισμένη ώρα έναρξης – εύλογο διάστημα για τέτοια κοσμοσυρροή και για την παρουσία επισήμων και του πρωθυπουργού; Ελάχιστες γκρίνιες και μεγάλη αδημονία για την παράσταση «ιστορικό μνημείο της θεατρικής, εικαστικής και μουσικής ιστορίας της σύγχρονης Ελλάδας», όπως έχει πει ο σκηνοθέτης Παναγής Παγουλάτος, που ανέλαβε την ανασύνθεσή της.
Το στοίχημα ήταν η «Μήδεια» σε σκηνοθεσία Αλέξη Μινωτή, με σκηνικά και κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη, χορογραφία της Μαρίας Χορς και τη Μαρία Κάλλας στον ομώνυμο οπερατικό ρόλο να αποτινάξει τη σκόνη των χρόνων της ερχόμενη στο παρόν. Το πραγματικό ερώτημα ήταν εάν μια σκηνική πρόταση που διαμορφώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1960 μπορούσε να συνομιλήσει ουσιαστικά με ένα κοινό του 2026.
Η απάντηση ήταν καταφατική. Και αυτό ίσως αιφνιδίασε όσους θεωρούν ότι η θεατρική γλώσσα εξελίσσεται αποκλειστικά μέσα από τη ρήξη με το παρελθόν. Η ανασύνθεση ανέδειξε ότι η δύναμη μιας σκηνικής πρότασης δεν εξαρτάται τόσο από την ηλικία της όσο από την εσωτερική συνοχή της, εάν δηλαδή συγκροτεί ένα ολοκληρωμένο καλλιτεχνικό σύμπαν.
Ο Τσαρούχης, ο Μινωτής και η Χορς δεν αντιμετώπισαν την αρχαιότητα ως διακοσμητική αναφορά. Αναζήτησαν μια σύγχρονη, για την εποχή τους, γλώσσα έκφρασης, βασισμένη στη γνώση της παράδοσης. Αλλωστε ο Αλέξης Μινωτής ήταν θεατρικός σκηνοθέτης που ασχολήθηκε κατεξοχήν με την αρχαία τραγωδία, ενώ ο Τσαρούχης πριν σχεδιάσει είχε μελετήσει την αρχαία ελληνική ζωγραφική, που συνδύασε με το ζωγραφικό του ιδίωμα. Γι’ αυτό και τα κοστούμια δεν μοιάζουν παρωχημένα, η σκηνοθεσία δεν φαίνεται ακαδημαϊκή και η κίνηση του Χορού δεν καταλήγει σε μουσειακή αναπαράσταση. Αντιθέτως, η καθαρότητα των γραμμών και η αυστηρότητα της σύνθεσης διατηρούν μια απροσδόκητη φρεσκάδα.
Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι όλα λειτούργησαν με την ίδια αμεσότητα για τον σημερινό θεατή. Ορισμένες συμβάσεις μιας άλλης θεατρικής εποχής αναπόφευκτα δημιουργούν μια αίσθηση απόστασης. Κάποιες στατικότητες στη σκηνική δράση, ορισμένες χειρονομίες και η ίδια η μετωπικότητα της αφήγησης απαιτούν μια διαφορετικού τύπου συγκέντρωση από τον θεατή. Ωστόσο, οι στιγμές αυτές δεν υπονόμευσαν το αποτέλεσμα. Ισως γι’ αυτό η μεγαλύτερη επιτυχία της ανασύνθεσης να ήταν ότι απέφυγε τον πειρασμό του εκσυγχρονισμού, αναδεικνύοντας παράλληλα τους λόγους για τους οποίους η συγκεκριμένη παράσταση κατέκτησε τη θέση της στην ιστορία του ελληνικού θεάτρου.
Λιτότητα και καθαρότητα
Η κίνηση του Χορού, που ξένισε ορισμένους θεατές συνηθισμένους σε πιο εξωστρεφείς ή αφαιρετικές σύγχρονες προσεγγίσεις, επιβεβαίωσε ακριβώς αυτή τη διαπίστωση. Η λιτή χορογραφία της Μαρίας Χορς παραμένει εντυπωσιακά σύγχρονη. Το ίδιο ισχύει και για τα σκηνικά του Τσαρούχη. Στη σημερινή εποχή των εντυπωσιακών ψηφιακών προβολών και των σύνθετων σκηνικών μηχανισμών, η καθαρότητα της εικαστικής του πρότασης αποκτά σχεδόν ανατρεπτικό χαρακτήρα. Καθοριστική υπήρξε επίσης η άψογη μεταφορά του αρχικού φωτιστικού σχεδιασμού. Οι φωτισμοί λειτούργησαν υποδειγματικά καθ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης, όχι μόνον υπηρετώντας τη δράση αλλά και αναδεικνύοντας την ποιότητα του σκηνικού χώρου. Οι όγκοι, οι υφές και τα χρώματα των κοστουμιών αποκτούσαν διαρκώς νέες διαστάσεις, καθώς το φυσικό φως της Επιδαύρου υποχωρούσε και η νύχτα κατέκλυζε το θέατρο.
Στο μουσικό σκέλος, ο Ζακ Λακόμπ οδήγησε την Ορχήστρα και τη Χορωδία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής με σταθερότητα και αίσθηση του δραματικού ρυθμού μέσα σε αυτόν τον φορτισμένο θεατρικό χώρο. Οσο για τις ερμηνείες, η Αννα Πιρότσι – Μήδεια σήκωσε το βάρος του εμβληματικού ρόλου με αξιοθαύμαστη αντοχή και δραματική συνέπεια, ενώ η Αλίσα Κολοσόβα – Νέρις αποτέλεσε μία από τις ωραιότερες εκπλήξεις της βραδιάς, με παρουσία που διέθετε νεύρο, θεατρικότητα και σκηνική αυτοπεποίθηση.
