«Δεν μιλάμε για πολιτικά μανιφέστα. Μιλάμε για ποιήματα πάνω στη μνήμη και στη λήθη», λέει ο σκηνοθέτης Τιάγκο Ροντρίγκες και χαμογελά πλατιά. Ενα οικείο πρόσωπο πλέον της Ελλάδας, αφού όχι μόνο μας έχει επισκεφθεί επανειλημμένως με τα έργα του, αλλά επίσης έχει συνεργαστεί με Ελληνες ηθοποιούς στον επιτυχημένο «Χορό των εραστών».
Η παραπάνω φράση τοποθετεί τον άξονα πάνω στον οποίο κινείται το φετινό πρόγραμμα που η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση αφιερώνει τις επόμενες μέρες στον Πορτογάλο δημιουργό, έναν από τους σημαντικότερους αφηγητές του σύγχρονου ευρωπαϊκού θεάτρου και πρώην καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ της Αβινιόν. Ενα δημιουργό που επιστρέφει διαρκώς στο ίδιο ερώτημα: πώς θυμόμαστε, πώς ξεχνάμε και πώς το παρελθόν μεταμορφώνεται κάθε φορά που το αφηγούμαστε ξανά.
Στο επίκεντρο αυτής της θεματικής βρίσκονται δύο έργα που λειτουργούν σαν καθρέφτης το ένα του άλλου και ταυτόχρονα σαν αντίστιξη: «Η απόσταση» (7-10/5), η πρεμιέρα της οποίας έγινε στο περυσινό Φεστιβάλ της Αβινιόν, και το «By Heart» (11-12/5), μια από τις πρώτες δουλειές του σκηνοθέτη. Και στα δύο, η μνήμη δεν αποτελεί ένα παγιωμένο αρχείο γεγονότων, αλλά μια ζωντανή, εύθραυστη και διαρκώς μεταβαλλόμενη διαδικασία.
Στην «Απόσταση» ο Ροντρίγκες μάς μεταφέρει σε ένα δυστοπικό μέλλον, στο οποίο η Γη βρίσκεται σε κρίση και μέρος της ανθρωπότητας έχει ήδη εγκατασταθεί στον πλανήτη Αρη. Εκεί, μέσα από την ιστορία ενός πατέρα που παραμένει στη Γη και μιας κόρης που ζει πλέον στον Κόκκινο Πλανήτη, η αφήγηση αποκτά υπαρξιακή και συναισθηματική πυκνότητα. Η απόσταση των 225 εκατ. χιλιομέτρων δεν είναι απλώς αστρονομική. Είναι η θεατρική μεταφορά μιας ρωγμής που χωρίζει το παρελθόν από το μέλλον, την ανάγκη για συνέχεια από την ανάγκη για επανεκκίνηση.
«Οταν παράγεις μνήμη, κινείσαι πάντα ανάμεσα σε αυτό που ξέρεις και σε αυτό που αγνοείς, σε αυτό που θυμάσαι και σε αυτό που ξεχνάς», σχολιάζει ο ίδιος στη διαδικτυακή συζήτησή μας, στην οποία έρχεται πρόθυμος όπως πάντα να εξηγήσει τη φιλοσοφία του. «Σε αυτή τη ρευστή περιοχή, η μνήμη δεν είναι ποτέ ολοκληρωμένη· είναι πάντα υπό διαμόρφωση, μια διαδικασία συνεχούς επανανοηματοδότησης του παρελθόντος μέσα από το παρόν».
Ο πρώην καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ της Αβινιόν γυρνά διαρκώς στο ίδιο ερώτημα: πώς θυμόμαστε, πώς ξεχνάμε και πώς το παρελθόν μεταμορφώνεται κάθε φορά που το αφηγούμαστε ξανά.
Αν «Η απόσταση» μιλάει για την ανάγκη να αποκοπούμε, ακόμη και να διαγράψουμε το παρελθόν, το «By Heart» κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση: τη διατήρηση, τη μετάδοση, τη συσσώρευση μνήμης ως πράξη πολιτισμού και αντίστασης. Δέκα χρόνια μετά την πρώτη του παρουσίαση στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, το έργο επιστρέφει με τον ίδιο τον Ροντρίγκες επί σκηνής, όχι ως σκηνοθέτη, αλλά ως αφηγητή και δάσκαλο. Στην παράσταση συνδέει προσωπικές ιστορίες με το συλλογικό ιστορικό αποτύπωμα του 20ού αιώνα, ενώ ζητάει από το κοινό να απομνημονεύσει ένα σονέτο του Σαίξπηρ. Η πράξη της απομνημόνευσης γίνεται έτσι μια τελετουργία συμμετοχής, υπενθύμιση ότι η μνήμη δεν είναι ατομική υπόθεση, αλλά συλλογική διαδικασία.
Στο κέντρο του έργου βρίσκεται η γιαγιά του Ροντρίγκες, η απώλεια της όρασής της και η ανάγκη να κρατηθούν λέξεις και κείμενα ζωντανά καθώς μεταδίδονται στόμα με στόμα. Η μνήμη εδώ γίνεται καταφύγιο, αλλά και χώρος ελευθερίας· ένας εσωτερικός τόπος όπου η ταυτότητα δεν εξαφανίζεται, αλλά επανακαθορίζεται.
Ωστόσο, σήμερα ζούμε σε έναν κόσμο ομογενοποιημένο χάρη στην τεχνολογία, όπου τα κοινωνικά δίκτυα μετατρέπουν την εμπειρία σε άμεση καταγραφή. Αραγε αντιλαμβανόμαστε ακόμη τι είναι σημαντικό να θυμόμαστε ή τι πρέπει να ξεχνάμε ώστε να μη μετατραπούμε σε μηχανικούς υπερμνήμονες; «Αυτή η νέα συνθήκη είναι κατά τη γνώμη μου βαθιά ανθρώπινη», σχολιάζει ο Πορτογάλος δημιουργός. «Βλέπουμε κάτι τη στιγμή που συμβαίνει και αμέσως επιθυμούμε να το μετατρέψουμε σε ενεργή μνήμη αναπαράγοντάς το. Το ζήτημα δεν είναι η ύπαρξη των νέων εργαλείων, αλλά ενδεχομένως η σύγχυση ανάμεσα στη μνήμη και στην καταγραφή – μηχανική, ψηφιακή, αλλά πάντα ερμηνευμένη», εξηγεί. «Ακόμη και η Ιστορία δεν είναι ουδέτερη. Συχνά γράφεται από τους νικητές και ξαναγράφεται από τους επόμενους. Αυτό που βλέπουμε σήμερα σε πολλές χώρες είναι ότι η παραγόμενη μνήμη διαμορφώνει και το παρόν, πάνω σε μια διαφορετική εκδοχή του παρελθόντος», τονίζει.
Στα έργα του, αυτή η ένταση αποκτά ποιητική μορφή. Το «By Heart» μιλάει για τη μνήμη που μεταδίδεται – από γενιά σε γενιά, από γιαγιά σε εγγονό, από στόμα σε στόμα. Είναι η μνήμη ως επιβίωση, ως πολιτιστική συνέχεια, ως πράξη εσωτερικής ελευθερίας. «Η απόσταση», αντιθέτως, μιλάει για όσα πρέπει να χαθούν, για όσα πρέπει να εγκαταλειφθούν ώστε να υπάρξει επανεκκίνηση. Δεν είναι αντίθετα έργα· είναι δύο κινήσεις της ίδιας σκέψης.
Ο Ροντρίγκες επιστρέφει συχνά σε ιστορίες επιβίωσης με βοηθό την ανάμνηση: άνθρωποι σε στρατόπεδα συγκέντρωσης που αναπαράγουν από μνήμης έργα τέχνης, δημιουργώντας ένα φανταστικό μουσείο μέσα στο μυαλό τους· ηθοποιοί που ανεβάζουν Μολιέρο βασισμένοι αποκλειστικά σε όσα θυμούνται. Σε αυτές τις αφηγήσεις, η μνήμη δεν είναι απλώς γνώση, αλλά αντίσταση. «Υπάρχουν πράγματα που κανείς δεν μπορεί να μας αφαιρέσει όσο ζούμε», λέει, «κι αυτά δεν είναι μόνον όσα θυμόμαστε, αλλά κι όσα έχουμε ξεχάσει».
