«Ο 19ος αιώνας των Ρώσων συγγραφέων είναι στην πραγματικότητα ο 19ος αιώνας του πλανήτη. Είναι μια εποχή όπου η γλώσσα εκρήγνυται, με τους δημιουργούς να αντλούν τα θέματά τους από κοινές ρίζες. Εκεί υπάρχει ο Πούσκιν. Είναι ο πρώτος που ανοίγει μεγάλες υπαρξιακές θεματικές, με τις οποίες καταπιάνεται μια ολόκληρη γενιά συγγραφέων», λέει στην «Κ», ο Στάθης Λιβαθινός για τον Ρώσο συγγραφέα Αλεξάντερ Πούσκιν.
Ο καταξιωμένος Ελληνας σκηνοθέτης, βαθιά συνδεδεμένος με τη ρωσική λογοτεχνία, μεταφέρει στη σκηνή του Θεάτρου της Οδού Κεφαλληνίας τη νουβέλα του 1834, του Πούσκιν, «Ντάμα πίκα». Με το έργο του συγγραφέα ο κ. Λιβαθινός καταπιάστηκε πρώτη φορά πριν από τρεις δεκαετίες, όταν είχε ανεβάσει τις «Μικρές τραγωδίες» στο ιστορικό θέατρο Αμόρε. Η «Ντάμα πίκα», γνωστή και από την ομώνυμη όπερα του Τσαϊκόφσκι, επηρέασε, μεταξύ άλλων, τον Ντοστογιέφσκι, από την οποία εμπνεύστηκε για να γράψει το «Εγκλημα και τιμωρία» και τον «Παίκτη».
«Σε τέτοιου είδους κείμενα ο ήρωας έχει πάντοτε μια αλληγορική δυναμική· δεν είναι απλώς μια περίπτωση χαρακτήρα (…) οφείλεις να αναζητήσεις κάτι παραπάνω», λέει ο σκηνοθέτης.
«Με ενδιέφερε η συνάντηση του κοινού με ένα τέτοιο κείμενο και περισσότερο με τον χαρακτήρα του Χέρμαν. Εναν άνθρωπο που προσπαθεί όχι μόνο να επιβιώσει, αλλά και να πετύχει, χωρίς να προσπαθήσει. Αντιθέτως, επιχειρεί να ελέγξει τη μοίρα και την τύχη», υπογραμμίζει ο κ. Λιβαθινός για έναν από τους κεντρικούς ήρωες του έργου, το οποίο ανεβαίνει για πρώτη φορά σε ελληνική σκηνή.
Κάθε νύχτα ο Χέρμαν πηγαίνει στο μέρος όπου συγκεντρώνονται οι αριστοκράτες της εποχής για να παίξουν χαρτιά. Εκείνος δεν συμμετέχει ποτέ, παρακολουθεί μόνο, γοητευμένος από την ιδέα του γρήγορου πλουτισμού χωρίς κόπο. Ενα βράδυ, κάποιος από τους παρευρισκομένους αφηγείται την ιστορία της γριάς κόμησσας Αννας Φεντότοβνα, που υποδύεται η Μπέτυ Αρβανίτη, η οποία –λένε– γνωρίζει ένα μυστικό με τρεις «σίγουρες» χαρτοπαικτικές κινήσεις. Από τη στιγμή που ο Χέρμαν ακούει αυτή την ιστορία, η επιθυμία του να αποκτήσει το μυστικό γίνεται εμμονή. «Είναι σαν ένα κοινωνικό φαινόμενο. Σε τέτοιου είδους κείμενα ο ήρωας έχει πάντοτε μια αλληγορική δυναμική· δεν είναι απλώς μια περίπτωση χαρακτήρα. Διαφορετικά, θα μιλούσαμε για ένα σύγχρονο, καθημερινό, ρεαλιστικό έργο – και θα ήταν μια χαρά. Αλλά όταν αναφέρεσαι σε τέτοιους συγγραφείς, οφείλεις να αναζητήσεις κάτι παραπάνω, αυτό που τους συνδέει με ένα ευρύτερο υπαρξιακό πεδίο», συμπληρώνει ο σκηνοθέτης.
«Θα μπορούσαμε να τον συναντήσουμε και σήμερα, παρόλο που “γεννήθηκε” τον 19ο αιώνα. Αρκεί να σκεφτούμε ότι ζούμε σε μια κοινωνία που μιλάει συνεχώς για το πώς “θα πιάσει την καλή”. Συχνά πέφτουμε πάνω σε βίντεο, στο Διαδίκτυο, με τίτλους όπως “πώς να γίνεις εκατομμυριούχος σε μία μέρα”», σημειώνει ο Γιάννης Σύριος, που υποδύεται τον Χέρμαν.
Αν και ο ήρωας του Πούσκιν επιστρατεύει κάθε δυνατό μέσο για να φτάσει στο μυστικό της κόμησσας, στο τέλος είναι ο ίδιος που ανατρέπει όσα με τόσο πάθος επιδίωξε. Η γριά κόμησσα του αποκαλύπτει τα φύλλα – 3, 7 και τον άσο. Αν και στις δύο πρώτες παρτίδες κερδίζει ακολουθώντας πιστά τις οδηγίες, τη νύχτα της κρίσης ρίχνει, αντί για τον άσο, μια ντάμα και χάνει τα πάντα. «Το κείμενο δεν είναι σε καμία περίπτωση διδακτικό. Αν και ο Χέρμαν, όπως και εμείς, στην αρχή πιστεύει ότι η γριά τον καταράστηκε, στη συνέχεια γίνεται φανερό ότι το λάθος είναι καθαρά δικό του. Δεν παίρνει ένα μάθημα από τη ζωή ή από έναν εξωτερικό παράγοντα, απλώς πληρώνει το κόστος της επιλογής του», επισημαίνει ο κ. Σύριος.
Μεταφυσική διάσταση
Το κείμενο διατρέχει μια έντονη μεταφυσική αύρα, μια αίσθηση πως κάτι αόρατο κινείται κάτω από την επιφάνεια των γεγονότων, δίνοντας το έναυσμα στον κ. Λιβαθινό να επινοήσει έναν επιπλέον ρόλο, που δεν υπάρχει στον Πούσκιν. «Η “Κρυφή Μοχθηρία”, κάτι σαν μότο του έργου, είναι ένα πνεύμα, μια σκοτεινή ενέργεια που συνοδεύει τους ήρωες. Υπάρχει πάντα και παντού, και ωθεί την αφήγηση προς τα εμπρός. Το ζωντανέψαμε και του δώσαμε σκηνική υπόσταση», εξηγεί ο σκηνοθέτης για τον ρόλο τον οποίο ενσαρκώνει η Δήμητρα Χατούπη. «Ηταν σχεδόν αναγκαίο, καθώς χρειάζεται να βρει κανείς ένα δρόμο ώστε να μετατρέψει το κείμενο του αναγνώστη σε κείμενο του θεατή. Με ενδιαφέρει η μετατροπή ενός λογοτεχνικού κειμένου σε θεατρικό, χωρίς να προδώσω όσο γίνεται ούτε το ένα ούτε το άλλο. Είναι πάντοτε με κάποιο τρόπο ένα είδος πειράματος», καταλήγει.
«Ντάμα πίκα», Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας, έως την 1η Μαρτίου.
