Ακούγονται φράσεις όπως «μέρα του μήνα έγινε η ημέρα της σφαγής» και «δεν θα ανασύρεις τον πατέρα σου από τη στέρνα του Αδη». Αντί όμως οι λέξεις να προφέρονται από τους ηθοποιούς με στόμφο, υπάρχει κάτι το γήινο, το ακόμα πιο ανθρώπινο. Λείπει, βλέπετε, η ανοιχτωσιά του υπαίθριου θεάτρου, που θα επέβαλε άλλες εντάσεις και πιο ευδιάκριτες κινήσεις. Το σκηνικό, επίσης, δεν διαθέτει ογκώδεις κατασκευές· μόνο μια ατμόσφαιρα από καμπαρέ του μεσοπολέμου, ένα πιάνο, κάποιες ξύλινες καρέκλες και, στο πάτωμα, διάσπαρτα ποτήρια, σαν μόλις να τελείωσε στο παλάτι των Ατρειδών ένα πάρτι. Ο Χορός, οι δύο ηθοποιοί που τον απαρτίζουν, πρέπει να συγυρίσουν και να νουθετήσουν την πρωταγωνίστρια, την Ηλέκτρα, που διαμαρτύρεται βυθισμένη σε μια «μπεκετικής» έμπνευσης καταπακτή. «Να είστε πιο ύπουλα φροντιστικές απέναντί της», λέει ο σκηνοθέτης. Και απευθυνόμενος σε όλους, δίνει μια οδηγία που διατηρεί τη μεγάλη κλίμακα, αλλά όχι τις υπερβολές: «Μην αφήνετε την καλλιέπεια του κειμένου να καθορίζει τη συμπεριφορά σας».
Βρισκόμαστε στο κλειστό, χειμερινό θέατρο Πορεία, όπου απόψε έχει πρεμιέρα η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Τάρλοου. Δεν είναι ακριβώς η ίδια παράσταση που ο καλλιτεχνικός διευθυντής του αθηναϊκού θεάτρου παρουσίασε το καλοκαίρι στο Φεστιβάλ Επιδαύρου, εξ ου και ο τίτλος είναι πλέον «Ηλέκτρα εντός». Ούτε όμως θεωρεί ο Τάρλοου ότι σκηνοθετώντας αρχαίο δράμα χωρίς ορχήστρα ή θυμέλη, καλύπτει κάποιο κενό. Υπενθυμίζει τις «Τρωάδες» που είχε ανεβάσει ο Γιάννης Τσαρούχης σε ένα πάρκινγκ της οδού Σίνα και την «Αντιγόνη» του Λευτέρη Βογιατζή στο θέατρο της Οδού Κυκλάδων. «Δεν είμαι βέβαιος ότι εκείνοι αναπλήρωναν κάποιο κενό και, επιχειρηματικά μιλώντας, μπορεί να είναι απονενοημένο αυτό που κάνω», λέει ο σκηνοθέτης σε ένα διάλειμμα της πρόβας. «Δεν είναι προτεραιότητα του κοινού να παρακολουθήσει αρχαία τραγωδία κλειστού χώρου χειμωνιάτικα. Ωστόσο, θα το υποστηρίξω μέχρι τέλους και εάν το εγχείρημα δημιουργεί μια παράδοξη σύνδεση με τον τραγικό πυρήνα του έργου, θα είμαι ευχαριστημένος».
Ο οποίος πυρήνας δεν αλλάζει. «Το έργο, ως ζωντανός οργανισμός, δεν έχει αλλοιωθεί», εξηγεί η Αγλαΐα Παππά, που έχει αναλάβει τον ρόλο της Κλυταιμνήστρας. «Οταν ο ηθοποιός διατηρεί την πυκνότητά του και κυρίως τη γραμμή του εσωτερικού του χρόνου, όταν υπό τις σκηνοθετικές οδηγίες δεν φεύγει από τον δείκτη του απόλυτου, δεν έχει να φοβάται τίποτα», συνεχίζει η ηθοποιός. Η Γρηγορία Μεθενίτη, η Χρυσόθεμις, η υπάκουη αδελφή της Ηλέκτρας, προσθέτει ότι στα ανοιχτά θέατρα, με τους θεατές σε απόσταση, ο λόγος, οι κινήσεις του ηθοποιού έχουν μεγαλύτερα μεγέθη, που σε κλειστό χώρο θα φανούν υπερβολικά. «Αρα, μέσα μας χρειάζεται συμπύκνωση, αντίσταση, συγκέντρωση», λέει και συμπληρώνει: «Στο νόημα δεν αλλάζει κάτι, τα ίδια ερωτήματα σκαλίζουμε, την ίδια ιστορία ανακαλύπτουμε, με άλλον τρόπο. Η τραγωδία δεν μπορεί να κρύψει τη μεγαλειότητά της, τη βία της, τη διαπραγμάτευση της δικαιοσύνης, επειδή υπάρχει ταβάνι».
«Εάν το εγχείρημα (το ανέβασμα σε κλειστό θέατρο) δημιουργεί μια παράδοξη σύνδεση με τον τραγικό πυρήνα του έργου, θα είμαι ευχαριστημένος», λέει ο σκηνοθέτης Δημήτρης Τάρλοου.
Η Ηλέκτρα, Λουκία Μιχαλοπούλου, θεωρεί ότι η ιστορία της ηρωίδας που τροφοδοτείται αενάως από τον θυμό για τη δολοφονία του πατέρα της, του Αγαμέμνονα, είναι «τόσο τέλεια ειπωμένη, που αν την τσαλαπατήσεις, σε εκδικείται». Η ηθοποιός σημειώνει επίσης ότι στο θέατρο Πορεία είχε στηθεί η παράσταση που παρουσιάστηκε στην Επίδαυρο: «Είναι σαν αυτή η εκδοχή της “Ηλέκτρας” να επέστρεψε στη μήτρα της», λέει και εξηγεί ίσως εκείνο το γήινο στοιχείο που λέγαμε: «Το ταξίδι είχε ξεκινήσει εδώ», λέει, «και υπήρχαν ποιότητες που δεν θα μπορούσαν να αποτυπωθούν στον ανοιχτό χώρο». Ενα άλλο στοιχείο του ανοιχτού χώρου, προσθέτει ο Παιδαγωγός Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης: «Είναι φορτισμένος, από ένα κοινό που θεωρεί ότι είναι τσιφλίκι του η Επίδαυρος και έχει άποψη για το πώς ανεβαίνουν τα έργα», παρατηρεί. «Ομως, μεγάλα έργα ανεβαίνουν και σε κλειστούς χώρους και ίσως, μερικές φορές, να είναι προτιμότερο».
Στο σκηνοθετικό σημείωμά του ο Τάρλοου αναφέρει ότι «η τραγωδία δεν πρέπει να μετατρέπεται σε θέμα τουριστικό». Τον ρωτάμε σχετικά και απαντάει ότι το αρχαίο δράμα «πρέπει να μας απασχολήσει με έναν πιο βαθύ τρόπο». Προτείνει μάλιστα «να δημιουργηθεί μια Ακαδημία Αρχαίου Δράματος, μέσα από την οποία να αρχίσουμε να δημιουργούμε μια δική μας σχολή, ως σκηνική έκφραση». Γιατί αυτή τη στιγμή οι θερινές παραστάσεις δημιουργούνται από μια ανάγκη, «του να μη μένουν άνεργοι οι ηθοποιοί και να περιφέρονται στην επαρχία επικερδείς παραγωγές. Μη μου πείτε όμως ότι όλες αυτές οι παραγωγές περιλαμβάνουν σοβαρή έρευνα».
Ο Τάρλοου υποδύεται τον Αίγισθο, ενώ τον Ορέστη ο Κωνσταντίνος Ζωγράφος και τον Πυλάδη ο Περικλής Σιούντας. Τους καθοδηγεί άπαντες ο σκηνοθέτης, με οδηγίες όπως «χρησιμοποίησε το κείμενο με πιο ισχυρό τρόπο», ή «παύση τώρα, σου έρχονται μνήμες και μετά… ειλικρινής συγκίνηση». Και όταν το διάλειμμα ολοκληρώνεται, τους συγκεντρώνει με ένα κάλεσμα που μοιάζει να απηχεί τις πρώτες πρόβες, εδώ, στο Πορεία: «Ελάτε, παιδιά», λέει, «συνεχίζουμε από εκεί που σταματήσαμε».
