Πίνουμε καφέ στο γραφείο του, που τώρα είναι πια γραφείο της. Τα πράγματά του γύρω μας μια αγκαλιά: βιβλία και φάκελοι με φωτογραφίες, cd και δίσκοι, παρτιτούρες πάνω στο πιάνο του, το μαύρο καπέλο του ακουμπισμένο σε μια στοίβα από κασέτες. Τα πρώτα χρόνια μετά τον θάνατο του Θάνου Μικρούτσικου, τον Δεκέμβριο του 2019, η σύζυγός του, συγγραφέας Μαρία Παπαγιάννη, δεν άντεχε να περάσει την πόρτα αυτού του δωματίου. Μέχρι πριν από λίγους μήνες. «Βέβαια δεν άλλαξα τίποτα, μόνο τον υπολογιστή μου μετέφερα. Ολα είναι όπως εκείνος τα άφησε. Τα είχε τακτοποιήσει μερικούς μήνες πριν διαγνωστεί με καρκίνο· λες και το ήξερε. Ακόμα και τη θέση της τεφροδόχου του στη βιβλιοθήκη επέλεξε αργότερα. Για να βλέπει από ψηλά όλο τον χώρο. “Δεν είσαι υποχρεωμένη να την κρατήσεις. Αν σε βαρύνει, απελευθερώσου”, μου έλεγε. Οχι, δεν με βαραίνει».
Μετά την απώλειά του –και για καιρό–, η επί 26 χρόνια συνοδοιπόρος του κορυφαίου συνθέτη ένιωθε κυρίως θυμό. «Ηθελα κανείς να μη μιλάει για τον Θάνο, να μην τον αγγίζει». Ο θυμός έχει πια καταλαγιάσει και έχει μείνει, μαζί με την άσβεστη αγάπη, μια αίσθηση χρέους απέναντι στο έργο του· να είναι όπως εκείνος το ήθελε: ανοιχτό στην κοινωνία. «Γι’ αυτό βαδίζω στα χνάρια του. Δεν άλλαξα συνεργάτες, τα πράγματα γίνονται όπως πιστεύουμε ότι θα τα έκανε ο ίδιος», λέει η κυρία Παπαγιάννη.
Σ’ αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η μεγάλη συναυλία με τίτλο «Πάντα γελαστοί και γελασμένοι», που θα πραγματοποιηθεί τη Δευτέρα 20 Ιουλίου στο Δημοτικό Θέατρο Λυκαβηττού. Τραγουδούν οι Ρίτα Αντωνοπούλου, Γιάννης Κότσιρας, Δημήτρης Μπάσης, Μαρία Παπαγεωργίου και Μίλτος Πασχαλίδης, ενώ τη μουσική διεύθυνση και τις ενορχηστρώσεις έχει επιμεληθεί ο στενός συνεργάτης του Θάνου Μικρούτσικου, Θύμιος Παπαδόπουλος, το alter ego του, όπως τον αποκαλούσε. «Θα είναι μια γιορτή με τραγούδια του που είναι πάντα εδώ, να μας αποκαλύπτουν τα κρυμμένα θαύματα. Τις πληγές και τους αγώνες αλλά και τα όνειρα και την υπόσχεση πως το πιο όμορφο απ’ όλα ίσως δεν το έχουμε πει ακόμα…».
– Ακόμα κι όταν η νόσος έγινε επιθετική, ο Θάνος Μικρούτσικος έδειχνε να μη φοβάται τον θάνατο. Είναι αλήθεια;
– Ναι, μας είχε εντυπωσιάσει όλους η παντελής έλλειψη φόβου του γι’ αυτό που έβλεπε να πλησιάζει γρήγορα. Ποτέ δεν είπε «Τι κρίμα που δεν θα είμαι μαζί σας». Αντιθέτως έλεγε: «Καλά ήταν όλα μέχρι εδώ, δεν πρόκειται να κλαφτώ γι’ αυτό που μου έτυχε”». Πού έβρισκε αυτή τη δύναμη; Ακόμα απορώ. Θυμάμαι ότι ο ίδιος είχε ρωτήσει κάποτε τον Νίκο Κούρκουλο, λίγο πριν εκείνος φύγει από τη ζωή επίσης από καρκίνο: «Δεν θυμώνεις που συνέβη σ’ εσένα;». Και ο Κούρκουλος είχε απαντήσει: «Οχι, γιατί όλα είναι για όλους». Ηταν και οι δύο χορτάτοι και ευγνώμονες για όσα έζησαν.
– Σχεδόν επτά χρόνια μετά τον θάνατό του, οι αναμνήσεις από την ασθένεια είναι πιο έντονες ή από τις όμορφες στιγμές;
– Η ζυγαριά γέρνει προς τα καλά. Ισως γιατί δεν έχω καταφέρει ακόμα να διαχειριστώ αποτελεσματικά τη δύσκολη περίοδο του τέλους, δηλαδή τα τρία τελευταία χρόνια· το προσπαθώ μέσω της ψυχοθεραπείας. Ηταν τόσο καλά «ταϊσμένη» με ωραία πράγματα που μοιραζόμασταν η σχέση μας.
Ηταν ένα τεράστιο δέντρο και μας πότιζε όλους από τις ρίζες του. Εκανε τα μικρά μεγάλα. Λες και μας είχε κάνει το εμβόλιο της χαράς. Αυτή τη χαρά τού τη χρωστάμε. Γι’ αυτό θέλω όλα τα αφιερώματα για εκείνον να μην έχουν τίποτα μελοδραματικό.
Πώς γίνεται να μην αναπολώ αυτό το «μαζί»; Ο Θάνος ήταν ένα τεράστιο δέντρο και μας πότιζε όλους από τις ρίζες του – την οικογένεια, τους φίλους, τους συνεργάτες του. Μας έδινε καθημερινά την αίσθηση ότι μπροστά μας υπάρχει ορίζοντας· ότι είναι στο χέρι μας να αξιοποιήσουμε τον χρόνο. Χάρη στην ενθάρρυνσή του και στον μοναδικό τρόπο του να αμβλύνει τις ανασφάλειές μας νομίζαμε ότι έχουμε φτερά και πετάμε. Εκανε τα μικρά μεγάλα. Λες και μας είχε κάνει το εμβόλιο της χαράς. Αυτή τη χαρά του τη χρωστάμε. Γι’ αυτό θέλω όλα τα αφιερώματα για εκείνον από εδώ και πέρα τίποτα μελοδραματικό να μην έχουν.
– Εχετε αποφασίσει με τα παιδιά πώς θα διαχειριστείτε το έργο του;
– Τον «σπόρο» μάς τον έδωσε ο ίδιος. Στο γράμμα που μας άφησε πριν πεθάνει έγραφε: «Θέλω να είστε ντυμένοι στα λευκά και να χαμογελάτε». Ετσι φανταζόταν και το έργο του χωρίς τον ίδιο: να μην κλειστεί, να μην περιοριστεί. Πίστευε ότι η τέχνη οφείλει να προχωράει χωρίς εσωστρέφεια, με ανοιχτά παράθυρα προς την κοινωνία. «Τις πρώτες εκτελέσεις των έργων μου τις έχω καταθέσει, υπάρχουν με τον τρόπο που εγώ θέλω. Από εκεί και πέρα, οποιοσδήποτε καταπιαστεί με κάποιο από αυτά και δεν το κάνει καλά, δική του θα είναι η μουτζούρα», έλεγε σε κάθε ευκαιρία.
Στο γράμμα που μας άφησε πριν πεθάνει έγραφε: «Θέλω να είστε ντυμένοι στα λευκά και να χαμογελάτε». Ετσι φανταζόταν και τη μουσική του χωρίς τον ίδιο: να μην κλειστεί, να μην περιοριστεί.
Δεν έχουμε αποφασίσει ακόμα με τα τέσσερα παιδιά πώς θα αξιοποιηθεί το αρχείο του. Το μόνο βέβαιο είναι πως δεν έχουμε την ψευδαίσθηση ότι τον αντικαθιστούμε. Οι πέντε μας δεν κάνουμε έναν Θάνο. Προσωπικά, εύχομαι να υπάρχουν ολοένα και περισσότεροι νέοι άνθρωποι που θα επιχειρήσουν αναγνώσεις στη μουσική του, να συνεχίσει να ταξιδεύει. Δεν ξέρω αν έχετε διαβάσει το βιβλίο του βραβευμένου με Διεθνές Μπούκερ Βούλγαρου συγγραφέα Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ «Ο κηπουρός και ο θάνατος», που γράφτηκε για τον πατέρα του. Ξεκινάει με τη φράση: «Ο πατέρας μου ήταν κηπουρός. Τώρα είναι κήπος». Ο Θάνος ήταν μουσικός. Τώρα είναι μουσική.
– Στα χρόνια της απουσίας του, έχετε γίνει λίγο… Θάνος; Του έχετε μοιάσει;
– Περίεργο που με ρωτάτε… Το σκέφτομαι έντονα τελευταία. Λέω κάτι και συνειδητοποιώ πως ο Θάνος το έλεγε. Οι απόψεις μου για θέματα των παιδιών, για τα οποία διαφωνούσαμε παλαιότερα, έχουν μετακινηθεί πιο κοντά στις δικές του. Εχω γίνει πιο οργανωμένη – από το χύμα που ήμουν πάντα. Εχω αποκτήσει μέχρι και την αίσθηση του χρόνου που ποτέ δεν είχα και εκείνος με μάλωνε. Δεν καθυστερώ πια στα ραντεβού μου.
– Εχετε σκεφτεί να γράψετε την ιστορία του – την ιστορία σας;
– Οχι. Αλλωστε την αφηγήθηκε ο ίδιος στον Οδυσσέα Ιωάννου με τρόπο πλήρη στο βιβλίο «Ο Θάνος κι ο Μικρούτσικος. Μια αυτοβιογραφία μέσα από 24 συναντήσεις» που κυκλοφόρησε το 2011. Ομως, επειδή στο παραμύθι της ζωής μου ήρωας ήταν εκείνος, ίσως κάποτε γράψω ένα παιδικό βιβλίο για τον Θάνο μπόμπιρα, στην Πάτρα, βασισμένο στις ιστορίες που μας έλεγε. Είχε μνήμες από την ηλικία των δύο ετών!
– Ποιο βιβλίο σας αγαπούσε περισσότερο;
– Ηταν ο πρώτος αναγνώστης, όχι μόνο κάθε βιβλίου αλλά κάθε κεφαλαίου, κάθε παραγράφου. Αγαπούσε πολύ «Το δέντρο το μονάχο», που γράφτηκε για την απώλεια της Μελίνας Καρακώστα. Το τελευταίο που γράψαμε μαζί ήταν τα «Χρυσά κουπιά», που κυκλοφόρησε το 2021. Του διάβαζα αποσπάσματα στο νοσοκομείο. Και λέω «γράψαμε μαζί» γιατί ενώ αρχικά θέμα ήταν το διαζύγιο των γονιών των ηρωίδων, της Λήδας και της Ηρώς, στη συνέχεια έγινε ο θάνατος του πατέρα τους. Εκανα κι εγώ πράξη αυτό που είχε μάθει στον Θάνο ο δάσκαλός του, Γιάννης Ρίτσος: Γράφε για ό,τι σε καίει. Ακόμα και ο τίτλος στον Θάνο παραπέμπει. «Την επόμενη μέρα του θανάτου μου θέλω να συνεχίσετε να κάνετε κουπί προς την όχθη της ζωής», μας προέτρεπε.
– Εσείς ποιο έργο του αγαπάτε πιο πολύ;
– Πολλά. Λατρεύω τα «Τροπάρια για φονιάδες», το «Εμπάργκο», τη «Μουσική Πράξη στον Μπρεχτ», τα «Πολιτικά τραγούδια» – τον πρώτο δίσκο του που είχα ακούσει σε ηλικία δώδεκα ετών στη Λάρισα. Ομως, επειδή η ζωή αποκτά τη δική της γεωγραφία, ο δίσκος «Στου αιώνα την παράγκα», η συνεργασία του με τον Δημήτρη Μητροπάνο το 1996, έχει συνδεθεί με μια πολύ ευτυχισμένη περίοδο της σχέσης μας: ο Θάνος μόλις είχε φύγει από το υπουργείο Πολιτισμού (κάτι που με χαροποίησε ιδιαίτερα), είχε επιστρέψει με φόρα στη μουσική, εκείνη τη χρονιά έγινε ο γάμος μας και γεννήθηκε η κόρη μας, η Αλεξάνδρα. Ακούω τα τραγούδια του και αισθάνομαι σαν να διαβάζω το προσωπικό μας ημερολόγιο.
– Μια κουβέντα μαζί του που θυμάστε έντονα;
– Οταν αρρώστησε, μια φίλη ψυχίατρος του είπε: «Σκέψου κάτι που λαχταράς πολύ να ζήσεις, κάνε το εικόνα και βάλε το απέναντί σου, να το βλέπεις». Ο Στέργιος φοιτούσε τότε στην πρώτη Λυκείου. «Θέλω να περάσει στη σχολή που θα επιλέξει και να είμαι εδώ», απάντησε ο Θάνος. Πράγματι, ο Στέργιος πέρασε στο Ιστορικό Αρχαιολογικό. Ο Θάνος βρισκόταν πια στο νοσοκομείο. «Μπορώ να αλλάξω τώρα την εικόνα; Να πάρει το πτυχίο του και να πάμε όλοι μαζί ένα ταξίδι στην Ισπανία;», μου είπε μια μέρα. Δεν πρόλαβε. Μας γέμισε όμως τις τσέπες με πετραδάκια για να βρίσκουμε πάντα τον δρόμο προς το σπίτι και προς όσα ονειρευόμαστε.
«Πάντα γελαστοί και γελασμένοι», Αφιέρωμα στον Θάνο Μικρούτσικο: Δευτέρα 20 Ιουλίου, Δημοτικό Θέατρο Λυκαβηττού.
