Είναι μια από τις μεγαλύτερες διοργανώσεις στον κόσμο. Ο μουσικός διαγωνισμός της Eurovision δεν αποτελεί απλώς ένα τηλεοπτικό γεγονός, αλλά ένα πολιτισμικό φαινόμενο που εδώ και σχεδόν επτά δεκαετίες καταφέρνει να παραμένει επίκαιρο – και απρόβλεπτο.
Από τις μπαλάντες των πρώτων χρόνων, στα μέσα της δεκαετίας του 1950, μέχρι τα σύγχρονα ποπ και τους συνδυασμούς διαφορετικών μουσικών ειδών, ο διαγωνισμός μεταμορφώνεται διαρκώς, ακολουθώντας –και συχνά προλαβαίνοντας– τις τάσεις της εποχής. Τι είναι, όμως, αυτό που τον κρατά σταθερά στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος όλα αυτά τα χρόνια;
Μια πρόσφατη έρευνα του Ομοσπονδιακού Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Ζυρίχης επιχειρεί να προσεγγίσει το ερώτημα μέσα από τα ίδια τα δεδομένα της Eurovision. Αναλύοντας περίπου 1.800 τραγούδια από επτά δεκαετίες ιστορίας, οι ερευνητές χαρτογραφούν τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται τα χαρακτηριστικά της επιτυχίας στον διαγωνισμό.
Τα ευρήματα δείχνουν ότι οι χώρες τείνουν να υιοθετούν στοιχεία που έχουν ήδη αποδειχθεί αποτελεσματικά, όπως το ποπ ύφος, ο αγγλικός στίχος και η έντονη ρυθμικότητα. Ομως, όσο αυτά τα στοιχεία γίνονται ο κανόνας, παύουν να ξεχωρίζουν, οδηγώντας σε έναν συνεχή κύκλο μίμησης.
Τηλεοπτικό format
Σε αυτό το τηλεοπτικό και πολιτισμικό πλαίσιο εντάσσεται και η ίδια η δομή του διαγωνισμού. «Η Eurovision παραμένει ένα αναγνωρίσιμο και ανθεκτικό τηλεοπτικό format από την πρώτη της μετάδοση το 1956, με τον “οικουμενικό” χαρακτήρα της και τη δυνατότητα να προσφέρει μια κοινή τηλεοπτική εμπειρία σε ένα διακρατικό κοινό», εξηγεί η καθηγήτρια–σύμβουλος στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και επιμελήτρια τεκμηρίωσης στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, Ορσαλία-Ελένη Κασσαβέτη.
Οπως σημειώνει, στις πρώτες δεκαετίες της η τηλεοπτική παρουσίαση ακολουθούσε ένα πιο λιτό και θεατροκεντρικό μοντέλο, κοντά στη λογική μιας ζωντανής μουσικής εκπομπής, με έμφαση στους ερμηνευτές και στην ορχήστρα.
Με την πάροδο του χρόνου, όμως, το format αυτό μετασχηματίστηκε σταδιακά. «Οι ερμηνείες των συμμετεχόντων μετατρέπονται σε περφόρμανς, όπου η σκηνοθεσία, οι φωτισμοί και η ενδυματολογία συνεργάζονται στη δημιουργία ενός πιο σύνθετου τηλεοπτικού θεάματος», επισημαίνει η κ. Κασσαβέτη.
Παράλληλα, η ίδια τονίζει ότι η μετατόπιση αυτή δεν αφορά μόνο την τηλεοπτική γλώσσα, αλλά και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη συμμετοχή ως ολοκληρωμένο θέαμα και όχι απλώς ως μουσική ερμηνεία.
Η κυριαρχία της αγγλικής γλώσσας από το 2000
«Ευρωπαϊκή εξέλιξη»
Πέρα, όμως, από τον τηλεοπτικό της χαρακτήρα, η Eurovision έχει ακόμη μια ιδιαιτερότητα. «Τη σχεδόν “ευρωπαϊκή” της εξέλιξη», τονίζει ο Αμερικανός μουσικολόγος του μουσικού κολεγίου Μπέρκλεϊ στη Βοστώνη, Τζο Μπένετ, ο οποίος έχει μελετήσει εκτενώς τον διαγωνισμό, μεταξύ άλλων μέσα από μια δεκαετή ανάλυση των τραγουδιών της περιόδου 2010-2019. Σε αντίθεση με την κυρίαρχη ποπ μουσική, που διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό υπό την αμερικανική επιρροή, «ο διαγωνισμός εξελίχθηκε αρχικά σε ένα περιβάλλον χωρίς άμεση συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών, κάτι που τον καθιστά ένα ιδιαίτερο παράθυρο στην εξέλιξη της ευρωπαϊκής ποπ γραφής».
Σε αυτό το σημείο, ο ίδιος σημειώνει ότι η Eurovision δεν διαθέτει μια σταθερή «συνταγή επιτυχίας». Αντίθετα, λειτουργεί ως ένα σύστημα συνεχούς ανακύκλωσης μουσικών μοτίβων: στοιχεία που πετυχαίνουν υιοθετούνται γρήγορα, γίνονται κοινός κώδικας και στη συνέχεια χάνουν το πλεονέκτημά τους, ανοίγοντας τον δρόμο για νέους συνδυασμούς.
Η δυναμική αυτή αποτυπώνεται και στον συνολικό μουσικό χαρακτήρα του διαγωνισμού, ο οποίος τα τελευταία χρόνια εμφανίζεται όλο και πιο ανοιχτός σε διαφορετικές επιρροές. Για παράδειγμα, είδη όπως η ραπ, η σόουλ και το ρεγκετόν εμφανίζονται ολοένα και συχνότερα στη σκηνή. Παράλληλα, η έρευνα καταγράφει και μια σταθερή άνοδο της αγγλικής γλώσσας, που αποδίδεται τόσο στην πολιτισμική της κυριαρχία όσο και στην αλλαγή των κανονισμών στα τέλη της δεκαετίας του 1990, όταν επανήλθε η ελεύθερη επιλογή γλώσσας.
Οι χώρες που μοιράστηκαν τις τρεις πρώτες θέσεις
«Αμεσότητα και καθολικότητα»
Επομένως, η Eurovision μοιάζει να λειτουργεί λιγότερο ως «μουσικό ρεύμα» και περισσότερο ως ένα σύστημα συνεχούς αναπροσαρμογής, όπου τα στοιχεία που συνδέονται με την επιτυχία υιοθετούνται γρήγορα και παύουν να αποτελούν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. «Οι δημιουργοί τραγουδιών της Eurovision λειτουργούν μέσα σε έναν πολύ συγκεκριμένο περιορισμό –τα τραγούδια δεν μπορούν να ξεπερνούν τα τρία λεπτά. Είναι ένα ανώτατο όριο, αν και στην πράξη όλοι το αντιμετωπίζουν ως στόχο, καθώς δεν υπάρχει στρατηγικό πλεονέκτημα στο να μην αξιοποιήσεις όλο τον διαθέσιμο χρόνο», εξηγεί ο Μπένετ συμπληρώνοντας ότι αυτό ενθαρρύνει τις παραγωγικές ομάδες να γίνονται πιο δημιουργικές ως προς τη μορφή του τραγουδιού. «Τα νικητήρια κομμάτια χρειάζονται αμεσότητα αλλά και καθολικότητα, κάτι που θα μπορεί να απευθύνεται σε ένα ευρύ κοινό ακροατών σε όλη την Ευρώπη και πέρα από αυτήν».
