Προς το παρόν, ο χώρος βρίσκεται σε διαρκή εξέλιξη, τίποτα εντός του δεν σταματά να διαμορφώνεται. Κάποια παραπετάσματα δέχονται τις τελευταίες πινελιές χρώματος, κάποιες προθήκες τώρα γυαλίζονται και τοποθετούνται στους πάγκους. Με πόση φροντίδα, με πόση προσοχή γίνονται όλα. Η απόσταση ανάμεσα στα μικροσκοπικά αρχαιολογικά εκθέματα υπολογίζεται με υψηλή ακρίβεια, αλλά και τα λίγο μεγαλύτερα παίρνουν τη θέση που θα τα αναδείξει με τον καλύτερο τρόπο. Και πολύ σύντομα όλα θα είναι έτοιμα για την τρίτη δημόσια εμφάνιση του επονομαζόμενου «Γρύπα Πολεμιστή»: την περιοδική έκθεση «Η Πύλος του Νέστορα. Ενα μυκηναϊκό βασίλειο αποκαλύπτεται», που θα εγκαινιαστεί τη Δευτέρα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και θα παρουσιάσει τον περίφημο «Γρύπα» για πρώτη φορά στην Αθήνα.
Εργαστήριο συντήρησης
Ορισμένα από τα εκατοντάδες πολυτελή κτερίσματα του ασύλητου τάφου του, που ανακαλύφθηκε το 2015 στον λόφο του Ανω Εγκλιανού, στην Πύλο, βρίσκονται αυτή τη στιγμή στο εργαστήριο συντήρησης μετάλλων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Ο απαράμιλλης ομορφιάς και δεξιοτεχνίας σφραγιδόλιθος από αχάτη, που απεικονίζει σκηνή μάχης, το εξίσου εντυπωσιακό ελεφαντοστέινο πώμα κοσμηματοθήκης, με παράσταση πάλης μεταξύ γρύπα και λιονταριού, το ξίφος με τη λεπτομερή τεχνική της χρυσοκέντησης στη λαβή του, δέχονται από τους συντηρητές τις τελευταίες μέριμνες. Τα είχε πάρει μαζί του, στον κάτω κόσμο, ο «Γρύπας Πολεμιστής», ο ισχυρός άνδρας, ηλικίας 30-35 ετών, που ενταφιάστηκε το 1450 π.Χ. και ήρθε στο φως τρεισήμισι χιλιετίες αργότερα από τους αρχαιολόγους Τζακ Ντέιβις και Σάρον Στόκερ. Και καθώς η συντηρήτρια του ΕΑΜ Μαρία Κοντάκη κρατάει τα κτερίσματά του με προσοχή στα χέρια της, όσοι έχουν την τύχη να τα δουν, μιλούν αυθόρμητα σιγανά ή και μένουν βουβοί.
Δεν είναι τα μόνα αξιοσημείωτα αντικείμενα που θα παρουσιαστούν. Η έκθεση, που υλοποιείται σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας και με τη συμβολή του Μουσείου Γκετί στο Λος Αντζελες και του Πανεπιστημίου του Σινσινάτι, αναδεικνύει τη διαδρομή της μυκηναϊκής πολιτισμικής ταυτότητας της Μεσσηνίας από τον 17ο έως τον 14ο αιώνα π.Χ. και την εξέλιξή της από έναν κόσμο διάσπαρτων ισχυρών τοπικών ηγεμονιών (όπως πιθανότατα ήταν και αυτή του «Γρύπα Πολεμιστή») σε ένα ενιαίο βασίλειο υπό τον έλεγχο του υστεροελλαδικού ανακτόρου στον Ανω Εγκλιανό, το οποίο ανασκάφηκε το 1939 από τους Καρλ Μπλέγκεν και Κωνσταντίνο Κουρουνιώτη, και που η παράδοση το συνδέει με τον ομηρικό Νέστορα. Οπως σημειώνει ο Κωνσταντίνος Νικολέντζος, αναπληρωτής γενικός διευθυντής του ΕΑΜ και υπεύθυνος για τον γενικό συντονισμό της έκθεσης, ο στόχος είναι «να δείξουμε τον αρχικό κατακερματισμό των ηγεμονιών και τη μετέπειτα αποδυνάμωση και σύγκλισή τους στο ανάκτορο του Εγκλιανού».
Ο ασύλητος τάφος του ισχυρού άνδρα, ηλικίας 30-35 ετών, που ενταφιάστηκε το 1450 π.Χ. και ανακαλύφθηκε το 2015 στον λόφο του Ανω Εγκλιανού, στην Πύλο, έφερε στην επιφάνεια εκατοντάδες σπάνια και πολυτελή κτερίσματα.
Προς αυτόν τον σκοπό, θα εκτεθούν 214 αρχαία έργα από την ΕΦΑ Μεσσηνίας και 11 από το ΕΑΜ, προερχόμενα από ταφικά μνημεία 13 αρχαιολογικών θέσεων της Μεσσηνίας, όπως το Μυρσινοχώρι, η Τραγάνα, η Κουκουνάρα, το Ψάρι, τα Νιχώρια, ο Δάρας, η Περιστεριά, η Ανθεια κ.ά. Τα εκθέματα είχαν παρουσιαστεί στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσσηνίας (Φεβρουάριος – Μάιος 2025) και στο Μουσείο Γκετί (Ιούνιος 2025 – Ιανουάριος 2026), συγκεντρώνοντας συνολικά 50.000 και 150.000 επισκέπτες αντιστοίχως. Πώς θα μπορούσε να διαφοροποιηθεί το ΕΑΜ από δύο τόσο επιτυχημένα εγχειρήματα;
Ο κ. Νικολέντζος εξηγεί ότι ο μουσειογραφικός σχεδιασμός της συγκεκριμένης έκθεσης (ο οποίος εκπονήθηκε από τον αρχιτέκτονα Παντελή Φελέρη) φιλοδοξεί να δώσει στο κοινό μια αίσθηση ανασκαφής και αρχαιολογικού εργαστηρίου. Αξιοποιούνται αρχειακές φωτογραφίες, ανασκαφικά ημερολόγια, σχέδια κ.ά., που αναδεικνύουν την ανασκαφική διαδικασία, από την εύρεση ενός αντικειμένου μέχρι την καταγραφή και την ερμηνεία του. Τα μικρότερα εκθέματα, όπως οι δεξιοτεχνικά σκαλισμένοι σφραγιδόλιθοι, θα παρατηρούνται από το κοινό ακόμη και με μεγεθυντικούς φακούς. «Προσφέρεται μια πλήρης εικόνα του ευρήματος, από την ανασκαφή και την έρευνά του μέχρι την τεκμηρίωσή του, στο τραπέζι του εργαστηρίου», λέει ο κ. Νικολέντζος. «Θα υπάρχει η αίσθηση ότι βλέπεις το αντικείμενο από κοντά, όπως ο συντηρητής και ο αρχαιολόγος».
Ενα πήλινο ελαφόσχημο ρυτό του 1410-1240 π.Χ., από τη θέση Βολιμίδια, θα συμπληρώνεται από μια φωτογραφία του σημείου εύρεσής του και από μια δημοσίευση του αρχαιολόγου Σπύρου Μαρινάτου, που θα προβάλλονται στα φωτεινά πάνελ που πλαισιώνουν τον χώρο της έκθεσης. Μια χρυσή χάντρα του 1520-1400 π.Χ., σε μέγεθος κερασιού, από την Περιστεριά, διακοσμημένη με χίλια μικροσκοπικά σφαιρίδια χρυσού, θα συνοδεύεται από πληροφορίες για την τεχνική της «κοκκιδωτής» διακόσμησης. Ο περίτεχνος σφραγιδόλιθος από αχάτη, του «Γρύπα Πολεμιστή», αλλά και μια χρυσή σφραγίδα με παράσταση γρύπα από τον θολωτό τάφο IV του Ανω Εγκλιανού, θα παρουσιάζονται σε τρισδιάστατες προβολές που θα αναδεικνύουν τις εντυπωσιακές λεπτομέρειές τους. Οσα εκθέματα σηματοδοτούνται από μια μικρή κόκκινη κουκουβάγια, θα παραπέμπουν σε αντικείμενα της μόνιμης έκθεσης του ΕΑΜ, για περαιτέρω εμβάθυνση. Οι επισκέπτες θα νιώσουν ότι ερευνούν και αυτοί την ιστορία των αντικειμένων. Οπως υπογραμμίζει η αρχαιολόγος Κατερίνα Βουτσά, προϊσταμένη του τμήματος εκθέσεων του ΕΑΜ, «προσπαθούμε να εμπλέξουμε το κοινό στη δουλειά του αρχαιολόγου».
Η τελευταία περιοδική
Αν δεν διοργανωθεί, όπως επιθυμούν οι άνθρωποι του ΕΑΜ, και μία ακόμη, «αποχαιρετιστήρια», η έκθεση για την Πύλο θα είναι πιθανότατα η τελευταία περιοδική του μουσείου προτού αυτό κλείσει για την επέκταση και την αναβάθμισή του. Θα διαρκέσει επίσης έως τις 31 Οκτωβρίου. Το τέλος της ιστορίας που αφηγείται, πάντως, δεν είναι ακριβώς «οριστικό», καθώς η έκθεση ολοκληρώνεται με τις πινακίδες της Γραμμικής Β που βρέθηκαν στο ανάκτορο του Νέστορα και αποτελούν μια πρώιμη μορφή της γραπτής ελληνικής γλώσσας. Θα αναφέρονται επίσης τα ονόματα όλων των αρχαιολόγων που εργάστηκαν στη μυκηναϊκή Μεσσηνία, ενώ στο τέλος οι θεατές θα συναντούν ένα μεταγενέστερο έκθεμα: ένα γυναικείο ειδώλιο του 3ου π.Χ. αιώνα, με τη Θεσσαλή πριγκίπισσα Τυρώ να εγκαταλείπει απαρηγόρητη τα βρέφη της, Πελία και Νηλέα, που σύμφωνα με τον μύθο διασώθηκαν και δημιούργησαν μία από τις μυκηναϊκές δυναστείες της Πύλου. Εμβλημα της λεγόμενης δυναστείας των Νηλειδών ήταν η κουκουβάγια, η οποία «ταξίδεψε» στην Αθήνα, όταν τελικά οι Νηλείδες εγκαταστάθηκαν εκεί. Η γλαύκα έγινε έτσι το σύμβολο της πόλης και η Ιστορία, ο μύθος, η αρχαιολογία, ένα πεδίο σε διαρκή εξέλιξη, που τίποτα εντός του δεν σταματά να διαμορφώνεται.
