Στο Μπιλμπάο, στη Χώρα των Βάσκων, το εντυπωσιακό Μουσείο Γκούγκενχαϊμ στις όχθες του ποταμού Νερβιόν χάραξε τον δρόμο της νεωτερικότητας το 1997, με την τολμηρή, κυματοειδή αρχιτεκτονική του από τιτάνιο, γυαλί και ασβεστόλιθο, σχεδιασμένο από τον διάσημο αρχιτέκτονα Φρανκ Γκέρι. Τώρα και πάλι πρωτοπορεί, ενθαρρύνοντας τον διάλογο για τη βιωσιμότητα και την κλιματική δικαιοσύνη, με την έκθεση «Τέχνες της Γης», σε επιμέλεια Μανουέλ Σιράουκι. Εφιστώντας την προσοχή στην έννοια του εδάφους ως ζωτικού υποστρώματος, αναδεικνύει τη συνεργασία με τα οικοσυστήματα, συνεχίζοντας την περιβαλλοντική πολιτική του μουσείου που εδώ και χρόνια επιχειρεί σταδιακά να φτάσει στην ουδετερότητα του άνθρακα.
Πάνω από εκατό έργα από σχεδόν πενήντα καλλιτέχνες από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 έως σήμερα, συνδυάζουν διαδικασία, αισθησιακότητα, παράδοση και καινοτομία. Πολλά από αυτά ανακατασκευάστηκαν, αναδημιουργήθηκαν και επανενεργοποιήθηκαν χρησιμοποιώντας υλικά τοπικής προέλευσης: σωροί από γρασίδι, σβώλοι από πηλό, βιτρίνες θολωμένες με τα δικά τους μικροκλίματα.
Πρώιμοι αγγελιοφόροι
Από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο έχουν αναγνωρίσει και αναπαραστήσει τον αντίκτυπο της κλιματικής αλλαγής στον παγκόσμιο πολιτισμό. Πρώιμοι αγγελιοφόροι αυτής της έκτακτης ανάγκης μάς προτρέπουν να αλλάξουμε την οπτική μας με έργα που τείνουν να αποσυντίθενται ή να ενσωματώνονται στο φυσικό περιβάλλον. Από τις συμπιεσμένες συνθέσεις αποξηραμένων λουλουδιών και φύλλων του Ζαν Ντιμπιφέ και του Γιόζεφ Μπόις μέχρι το εφήμερο ορθογώνιο χωμάτινο γλυπτό με ζωντανά πράσινα βρύα, τυλιγμένο σε ατσάλινο πλέγμα, της Αμερικανίδας Μεγκ Γουέμπστερ, και ένα τεράστιο γυάλινο νύχι μέσα σε ένα σωρό από φύλλα δάφνης του Τζιουζέπε Πενόνε – το οικολογικό πρόταγμα είναι προφανές.
Η έκθεση περιλαμβάνει χώρους με ειδικές συνθήκες φωτισμού, θερμοκρασίας και υγρασίας, σχεδιασμένοι για να φιλοξενούν ζωντανά μικροοικοσυστήματα και να εγγυώνται την ευημερία τους. Μικρά κυβικά γυάλινα θερμοκήπια, πυκνά, με βλάστηση που καλλιεργείται από σπόρους που συνέλεξε η Γερμανίδα Ισα Μελσχέιμερ, συνδιαλέγονται με οκτώ σπορόφυτα που φυτεύτηκαν στη σειρά και μεγαλώνουν σε σπάγκο του Γερμανού Χανς Χάακε, τα οποία θα ολοκληρώσουν τον κύκλο ζωής τους κατά τη διάρκεια της έκθεσης και θα μαραθούν ξανά.
Αυτή η πράσινη φιλοσοφία υλοποιείται δυναμικά σε ένα τμήμα της έκθεσης που στεγάζει τη μεγάλης κλίμακας εγκατάσταση της Κολομβιανής Ντέλσι Μορέλος. Σαν πλαγιά ενός λόφου, φτιαγμένη από ένα σκουρόχρωμο μείγμα από χώμα, πηλό, σανό, κανέλα και γαρίφαλο, μεταμορφώνει δραματικά τον χώρο με μια παρέμβαση που θολώνει τα όρια μεταξύ γλυπτικής και αρχιτεκτονικής. Η υγρή, έντονη μυρωδιά της βρεγμένης γης και των μπαχαρικών δημιουργεί μια αισθητηριακή εμπειρία που μας καθηλώνει. Το άρωμά τους διαπερνά τους χώρους του μουσείου και ενισχύει τη σύνδεσή μας με τη μητέρα γη. Ο τίτλος του έργου: «Μάγισσα» στα βασκικά μάς θυμίζει την προγονική σοφία των γυναικών των Βάσκων: μαίες, θεραπεύτρια με γνώση των ενδημικών φαρμακευτικών φυτών, ικανές να επικοινωνούν με δέντρα, φυτά και βουνά, και φύλακες της σοφίας, οι οποίες προκάλεσαν τον φόβο της κυρίαρχης καθολικής κοινωνίας, οδηγώντας στον διωγμό τους.
Πολλά από τα έργα είναι εφήμερα ή κυκλικά στη φύση τους, πράγμα που σημαίνει ότι θα κομποστοποιηθούν ή θα επανενταχθούν στο τοπικό οικοσύστημα στο τέλος της έκθεσης. Είκοσι έξι νεαρά δέντρα σε γλάστρες του Αμερικανο-Πακιστανού Ασάντ Ράζα μετατρέπουν την γκαλερί σε ένα προσωρινό δασικό φυτώριο. Απογυμνωμένα από το φυσικό τους περιβάλλον, στέκουν σαν διασημότητες πάνω σε ένα εντυπωσιακό κόκκινο χαλί – ανακυκλωμένο από το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Σαν Σεμπαστιάν. Τα δένδρα θα ξαναφυτευτούν στο τέλος της έκθεσης, όπου θα συνεχίσουν να ευδοκιμούν για τουλάχιστον 40 χρόνια, ώστε η ζωή τους να επεκταθεί πέρα από τα τείχη του μουσείου. Οπως και το έργο του Iσπανού Ντέιβιντ Μπεστουέ: τέσσερις συμπιεσμένες ορθογώνιες μορφές φτιαγμένες από λάσπη από τον ποταμό Νερβιόν, στον οποίο τελικά θα επιστρέψουν.
Η έκθεση κινείται δυναμικά, ηθικά και βιώσιμα με σεβασμό στην παράδοση, μέσα από μια σύγχρονη οπτική. Διάσπαρτες φωλιές χελιδονιών της Ισπανίδας Ασουνθιόν Μολίνος Γόρδο συμβολίζουν την προστασία, τη φιλοξενία και την αλληλεγγύη, ενώ παράλληλα κάνουν αναφορές στη σημασία που έχουν για αμέτρητες ανθρώπινες κοινότητες στη Μεσόγειο, και συγκεκριμένα για τους αρχαίους πολιτισμούς του Λεβάντε.
Αλλα έργα συνομιλούν με την πλούσια παράδοση χειρωναξίας, αντλώντας έμπνευση από τις συνέργειες και τις αρχέγονες παραδόσεις διαφορετικών πολιτισμών. Μια τεράστια σπασμένη πήλινη κανάτα του Γκανέζου Φρέντερικ Εμπενέζερ Οκάι –οι βαθιές ουλές της «ραμμένες» με συρραπτικά–, η οποία κρατιέται μέσα σε ένα προστατευτικό πλαίσιο από συρμάτινο πλέγμα, φέρνει στην επιφάνεια την έννοια της φροντίδας και της επούλωσης μέσα από τις αυτόχθονες τεχνικές κεραμικής της Δυτικής Αφρικής.
Μας αιχμαλωτίζουν τα χειροποίητα υφαντά από ίνες λάμα, βαμβάκι και τσαγκουάρ (ένα είδος κάκτου από την οικογένεια Bromelia) των γυναικών της αυτόχθονης κοινότητας Wichi, που για αιώνες ζει στο Γκραν Τσάκο – μια περιοχή που εκτείνεται στη βόρεια Αργεντινή, στη νότια Βολιβία και στη δυτική Παραγουάη. Εκπροσωπούμενες από τη συλλογικότητα Union Textilles Semillas, τα έργα τους φέρουν αρχαία σύμβολα και μοτίβα εμπνευσμένα από το περιβάλλον τους.
Πολλά από τα έργα είναι εφήμερα ή κυκλικά στη φύση τους, πράγμα που σημαίνει ότι θα κομποστοποιηθούν ή θα επανενταχθούν στο τοπικό οικοσύστημα όταν τελειώσει η έκθεση.
Το επιτοίχιο υφαντό της αυτόχθονης Wichi καλλιτέχνιδος Κλάουντια Αλαρκόν απαθανατίζει την αρμονία μεταξύ της φύσης, του σύμπαντος, της ανθρωπότητας και του ζωντανού τοπίου. Σχήματα που πάλλονται, σε γήινες χρωματικές διαβαθμίσεις, θυμίζουν ορεινές μορφές και ίχνη ζωντανών όντων, ζώων και φυτών, όπως αυτιά, πατούσες, νύχια, μάτια, σπόροι, φέρνοντας την ελπίδα για νέες δυνατότητες συμβίωσης του ανθρώπου με άλλα είδη και με το περιβάλλον.
Ενεργή δημιουργία
Εργο-ορόσημο αποτελεί το μακροχρόνιο οικολογικό έργο του πρωτοπόρου εννοιολογικού Αμερικανού καλλιτέχνη Μελ Τσιν, ο οποίος χρησιμοποίησε φυτά υπερσυσσωρευτές για να καθαρίσει τα τοξικά μέταλλα από το μολυσμένο έδαφος, στον χώρο υγειονομικής ταφής Pig’s Eye στο St Paul της Μινεσότας. Με την πάροδο των ετών, καθώς τα μολυσματικά κομμάτια καδμίου, ψευδαργύρου και νικελίου αφαιρούνταν από τη γη, έγιναν νέα υλικά, έτοιμα για επαναχρησιμοποίηση. Πρόκειται για ενεργή στάση και ζωντανή, ελπιδοφόρα καλλιτεχνική δημιουργία με υλικά της βιόσφαιράς μας, που ξορκίζει την περιβαλλοντική καταστροφή και επιτρέπει την οικολογική αποκατάσταση.
Η εμπειρία της έκθεσης είναι άρρηκτα συνυφασμένη με την έμπρακτη αναγνώριση της φροντίδας, τη μέριμνα για τη βιωσιμότητα και το εύθραυστο οικοσύστημα του πλανήτη, καθώς και την ικανότητα δημιουργίας πρότυπων ισότιμης συμβίωσης κοινωνίας και φύσης ως μέρος μιας διαδικασίας θεραπείας μιας αποξενωμένης από τη φύση κοινωνίας.
* Η κ. Τίνα Σωτηριάδη είναι επιμελήτρια εκθέσεων και κριτικός τέχνης που ζει και εργάζεται στο Λονδίνο.
Τέχνες της Γης. Μουσείο Γκούγκενχαϊμ, Μπιλμπάο. Διάρκεια έως τις 3 Μαΐου 2026.
