Στο γραφείο του σκηνοθέτη Ντομινίκ Αντ η συζήτηση ξεκινάει πάντα από τις ίδιες αφορμές: μια καρδιά, μερικά οστά, ένα πρόσωπο που επιστρέφει από το παρελθόν σαν φάκελος άλυτης αστυνομικής υπόθεσης. Τα μυστήρια της ζωής και του θανάτου σπουδαίων προσωπικοτήτων της τέχνης και της πολιτικής μετατρέπονται στα ντοκιμαντέρ του Γάλλου κινηματογραφιστή σε πεδία «εξιχνίασης», με τη βοήθεια του ιατροδικαστή Φιλίπ Σαρλιέ, που φέρνει στον νου την ευφυή αλλά φανταστική «συνάδελφό» του Κέι Σκαρπέτα, ηρωίδα των ιστοριών μυστηρίου της Πατρίσια Κόρνγουελ.
Αναζητήσαμε τον Ντομινίκ Αντ με αφορμή τη συμπερίληψη δύο ταινιών του στο φετινό πρόγραμμα του Διεθνούς Φεστιβάλ Αρχαιολογικού και Πολιτιστικού Ντοκιμαντέρ ΑΓΩΝ, που το 2026 συμπληρώνει 30 χρόνια ζωής υπό τη διεύθυνση της σκηνοθέτιδος Μέμης Σπυράτου. Η θέση του φεστιβάλ ως ενός από τα σημαντικότερα σημεία συνάντησης για το αρχαιολογικό και ιστορικό ντοκιμαντέρ διεθνώς, έχει φέρει μεταξύ άλλων και τον διακεκριμένο σκηνοθέτη πολλές φορές στην Ελλάδα. Στη δουλειά του Ντομινίκ Αντ το όριο ανάμεσα στην ιστορική βιογραφία και την ιατροδικαστική διερεύνηση είναι ρευστό, και το αποτέλεσμα είναι διακριτό και πολυβραβευμένο.
Στο πλαίσιο του φεστιβάλ, που θα πραγματοποιηθεί από τις 25 έως τις 30 Μαΐου με προβολές στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος, θα προβληθούν δύο νέα ντοκιμαντέρ του Ντομινίκ Αντ, το «Βολταίρος: σε αναζήτηση του διασκορπισμένου σώματος», που ακολουθεί τον ιατροδικαστή Σαρλιέ σε μια έρευνα για τα κατάλοιπα του Βολταίρου και το «Ραφαήλ: τα μυστικά των λειψάνων». Από τι έπασχε ο Ραφαέλο Σάντσο ντα Ουρμπίνο, γνωστός ως Ραφαήλ; Ποιες ήταν οι αιτίες του θανάτου ενός από τους τρεις μεγάλους ζωγράφους της Αναγέννησης; Πού έχει ταφεί η σορός και πού φυλάσσονται τα όργανα του Βολταίρου, του άνδρα που έγινε σύμβολο της γαλλικής διανόησης και μίσησε βαθιά η εκκλησιαστική εξουσία;
Αν και λάτρεις των μυστηρίων ζητάμε από τον σκηνοθέτη να μάθουμε το τέλος της αναζήτησης. Δεν ανησυχεί για τα spoiler. «Η καρδιά του συγγραφέα φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας», μας λέει, «ο τάφος του βρίσκεται στο παρισινό Πάνθεον, αλλά ο εγκέφαλος και η παρεγκεφαλίδα χάθηκαν ιστορικά, αφήνοντας πίσω τους μόνο ελάχιστες ενδείξεις. Και την υποψία μιας πολύ βολταιρικής ιστορίας, που διαδραματίζεται στην αυλή ενός αρχοντικού εκτός Παρισιού, έξω από τα παράθυρα μιας κουζίνας, όπου οι κότες τσιμπολογούν τα απομεινάρια λουκούλλειων γευμάτων». Αραγε, παρόμοια τύχη να είχε και ο εγκέφαλος του Βολταίρου μετά τη σχεδόν κρυφή ταφή του σώματός του, όταν η γυάλα όπου φυλασσόταν άρχισε να αναδίδει μια φριχτή μυρωδιά, και κανείς δεν είχε ενημερώσει τους υπηρέτες περί τίνος επρόκειτο; «Η επιλογή του Βολταίρου ως υποκειμένου της έρευνάς μας δεν ήταν τυχαία», σχολιάζει στην «Κ» ο σκηνοθέτης. «Χρειαζόμασταν κάτι που να μπορεί να διερευνηθεί επιστημονικά και να “φαίνεται” κινηματογραφικό. Η λειψανοθήκη σε σχήμα καρδιάς όπου φυλάσσεται το όργανο είχε φωτογραφηθεί και μας επιτράπηκε η πρόσβαση. Ηταν ένα αντικείμενο που μπορούσε να μπει στο κάδρο και να γίνει αφήγηση, ενώ θα μιλούσαμε για έναν ιστορικό γίγαντα της ευρωπαϊκής σκέψης».
«Στο γύρισμα, όταν ανοίχτηκε η λειψανοθήκη, η καρδιά (του Βολταίρου) απέκτησε υλική υπόσταση. Οι ειδικοί αντέδρασαν χωρίς σκηνοθεσία. Η ατμόσφαιρα είχε κάτι το ιερό», λέει ο Αντ.
Η στιγμή της αποκάλυψης, όμως, ήταν συγκλονιστική, ακόμη και για όσους γνώριζαν την ιστορία. «Στο γύρισμα, όταν ανοίχτηκε η λειψανοθήκη, η καρδιά απέκτησε υλική υπόσταση. Οι ειδικοί αντέδρασαν χωρίς σκηνοθεσία. Η ατμόσφαιρα είχε κάτι το ιερό. Σε τέτοια σημεία δεν υπάρχει αφήγηση εκ των προτέρων. Υπάρχει μόνο το πραγματικό. Και αυτό είναι που κρατάει την κάμερα ακίνητη για ένα δευτερόλεπτο παραπάνω από όσο χρειάζεται η κινηματογραφική κάλυψη του θέματος». Ο σκηνοθέτης δουλεύει πάντα έτσι. Δεν του αρκεί να ξέρει τι θα βρεθεί· πρέπει να το «χτίσει» με ένταση. Γι’ αυτό και τα πρόσωπα που επιλέγει να αναζητήσει δεν είναι ποτέ ουδέτερα. Χρειάζεται αγωνία, ενεργό ενδιαφέρον του κοινού, μυστήριο και μια ρωγμή στην Ιστορία που να επιτρέπει έρευνα.
Στο Πάνθεον της Ρώμης
Στην αναζήτηση των ιχνών του Ραφαήλ το βάρος δεν έφερε ένα μοναδικό αντικείμενο, αλλά το ίδιο το σώμα που θάφτηκε χωρίς να αφήσει ίχνη. Στο Πάνθεον της Ρώμης ο χώρος είναι κλειστός, αλλά φορτισμένος. Δεν είναι ο τάφος που συγκινεί, αλλά η αίσθηση ότι βρίσκεται κανείς εκεί όπου η Ιστορία έχει σταματήσει να αναπνέει. Το συνεργείο μπαίνει πριν ανοίξει για το κοινό, και η σιωπή του χώρου προηγείται της αφήγησης.
Η έρευνα του Ντομινίκ Αντ πήγε την ομάδα σε ένα μικρό γαλλικό μουσείο και εκεί, όπως φαίνεται στο ντοκιμαντέρ, βρέθηκαν σε μια απίστευτη ανακάλυψη. «Στο μουσείο του Μοντομπάν, όμως, η Ιστορία γίνεται χειροπιαστή. Η λειψανοθήκη ανοίγει και εμφανίζονται οστά, η ανάλυση των οποίων μας έδειξε ότι ο Ραφαήλ πέθανε από ιογενή λοίμωξη του αναπνευστικού. Ο τάφος στη Ρώμη παραμένει απρόσιτος, αλλά εδώ υπάρχει κάτι που μπορεί να ιδωθεί, να καταγραφεί, να επιβεβαιωθεί», εξηγεί ο σκηνοθέτης, καταρρίπτοντας τους μύθους γύρω από τον θάνατο του ζωγράφου, που είχε αποδοθεί σε σεξουαλικά μεταδιδόμενο νόσημα.
