«Οταν δεν με ρωτούν τι είναι ο χρόνος, ξέρω τι είναι. Οταν όμως με ρωτούν, δεν ξέρω», έλεγε, κατά τον Νόρμπερτ Ελίας, ένας σοφός γέροντας. Ημερομηνίες και χρονολογίες: επινοήσεις που αφορούν τους κατοίκους του απειροελάχιστου μα θαυμαστού αυτού πλανήτη.
Οπως η Πρωτοχρονιά, το νέο έτος και οι ευχές από καρδιάς. Το 2016 πλήγωσε πολύ κόσμο σε όλο τον πλανήτη, γι’ αυτό και πολύς κόσμος βρίσκει ανακούφιση σε αυτήν τη σύμβαση της μετάβασης από τον «παλιό τον χρόνο» στον νέο. Είναι μια ανατολή, ένα ξημέρωμα και αυτό.
Αδηλο το μέλλον φυσικά. Αυτή τη γενική, αφηρημένη, άλλοτε ελπιδοφόρα κι άλλοτε σκοτεινή, εικόνα του μέλλοντος προσπαθούμε να ιχνογραφήσουμε σήμερα μέσα από πρόσφατα αλλά και παλαιότερα βιβλία (πάγια θέση μας στην «Κ» ότι τα βιβλία δεν παλιώνουν αλλά υπερβαίνουν την επικαιρότητα) κάθε είδους. Ενίοτε, το μέλλον κρύβεται μέσα στο παρόν, ακόμη και στο παρελθόν. Παράδειγμα, το μυθιστόρημα «Ο άτλας του ουρανού» του Βρετανού Ντέιβιντ Μίτσελ (εκδ. Ψυχογιός): ένα παλίμψηστο ιστοριών που διαδραματίζονται σε μακρινούς μεταξύ τους χρόνους και τόπους, με ανθρώπους που ενώ δεν τους συνδέει τίποτα, ενώνονται μεταξύ τους από έναν αόρατο ιστό που δεν γνωρίζει χώρο και χρόνο.
Μέσα στο πληθωριστικό του σύμπαν, το έργο εκφράζει την αίσθηση της ανθρώπινης ύπαρξης που δεν είναι εγκλωβισμένη σε ένα αφασικό παρόν και περιορισμένη εντός συγκεκριμένων χωροταξικών συνόρων, ότι με τους ανθρώπους που έζησαν πολύ πριν από εμάς, αλλά και με εκείνους που θα μας διαδεχθούν αφού εμείς έχουμε χαθεί, μας συνδέουν πολλά. Η ανθρώπινη εμπειρία είναι οικουμενική μέσα στην ιδιαιτερότητα της κάθε κουλτούρας και εποχής.
Η νέα χρονιά, κάθε νέα χρονιά, ή όπως ο καθένας τη βιώνει και την αντιλαμβάνεται, συμβολίζει μια κίνηση προς τα εμπρός, με το παρελθόν να παραμένει ζωντανό μέσα μας – αλλά χωρίς να κοιτάζουμε πίσω…
Η. Μ.
Η. Μ. DEEPAK CHOPRA
ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ΘΕΟΥ
μτφρ.: Πάνος Σταματέλος
εκδ. Πεδίο, σελ. 304
Μήπως ο Θεός είναι μια… νέα τεχνολογία στην υπηρεσία μας; Ή, καλύτερα, η πίστη σε αυτόν; Με τέτοια ερωτήματα σε φέρνει να ασχοληθείς ο Deepak Chopra, αναλογιζόμενος πάντα για την πνευματικότητα, τη θέση της στη ζωή μας και την ύπαρξή μας, τη χρησιμότητα του ίδιου του Θεού. Κορυφαίος μελετητής και γνώστης της ανατολικής φιλοσοφίας που δεν αρνείται, αλλά ίσα ίσα γνωρίζει καλά εκ των έσω τη δυτική ιατρική και σκέψη –άλλωστε ζει στη Δύση– και τη συνθέτει με την πανάρχαια σοφία του κόσμου της Ανατολής, ο Chopra, σε βάζει να σκεφτείς για τον εαυτόν σου, όσο αναρωτιέσαι για την αξία του πνεύματος και του Θεού στη ζωή την ίδια. Πού οδηγείται ο σύγχρονος άνθρωπος; Μήπως η απιστία μπορεί να είναι ένα πρώτο στάδιο αφύπνισης της συνείδησης ενός ατόμου; Ο ίδιος αρνείται να μπει στο βαλτώδες, όπως το ονομάζει, έδαφος της μεταφυσικής, αλλά τοποθετεί την ανάγκη ύπαρξης του Θεού στο τώρα, σ’ αυτό το μέλλον που είναι το σήμερα. Μας καλεί να βιώσουμε την πιθανότητα του Θεού, χωρίς δογματισμούς, να ανακαλύψουμε τον πραγματικό μας εαυτό, να ξεκινήσουμε ένα εσωτερικό ταξίδι που δεν έχει να κάνει με τις θρησκείες, αλλά στην εποχή της αυταπάτης του υλισμού, να δώσουμε σημασία και στο αόρατο.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΣΚΑΛΙΔΗ
ΠΕΔΡΟ ΜΑΪΡΑΛ
Η χρονιά της ερήμου
Μυθιστόρημα
μτφρ.: Βασιλική Κνήτου
εκδ. Πόλις, σελ. 358
Βρισκόμαστε λίγο μετά το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης στην Αργεντινή. Οι περισσότεροι πολίτες παρακολουθούν άναυδοι τις λεηλασίες των καταστημάτων και τις καταστροφές των δημόσιων κτιρίων στο Μπουένος Αϊρες. Η πόλη βαθμιαία ερημώνει, γίνεται αφιλόξενη, επικίνδυνη, καταφύγιο πεινασμένων ορδών και συμμοριών που εκμεταλλεύονται τις ελλείψεις βασικών αγαθών. Η Μαρία Βαλντές, κεντρική ηρωίδα του βιβλίου, προσπαθεί να επιβιώσει με κάθε τρόπο, στην ανάγκη πουλώντας ακόμη και το κορμί της για μια κονσέρβα. Μετά το χάος των πρώτων εβδομάδων συνειδητοποιεί έντρομη, όπως και ο αναγνώστης, πως το σκηνικό της καταστροφής παγιώνεται. Δεν μιλάμε πια για μια οικονομική κρίση, αλλά για μια νέα περίοδο βαρβαρότητας στην οποία εισέρχεται η χώρα (και κάθε χώρα που πτωχεύει).
Ο Αργεντινός συγγραφέας δεν φτιάχνει ένα ακόμη πολιτικό μυθιστόρημα για κάποιο χρεοκοπημένο κράτος της Λατινικής Αμερικής, μα φιλοτεχνεί με αρκετές δόσεις σασπένς και τρόμου μια εντυπωσιακή τοιχογραφία των μελλοντικών κοινωνιών, όπου το κράτος-φύλακας ή τροφός έχει περάσει στον έλεγχο παρακρατικών συμμοριών και η ζωή των ανθρώπων γίνεται κι αυτή αντικείμενο αγοραπωλησίας. Το εκπληκτικό με αυτό το μυθιστόρημα είναι το αριστοτεχνικό πέρασμα από την ανέχεια και την εξαθλίωση στον κανιβαλισμό, από την κανονικότητα του παρόντος στη μελλοντική δυστοπία. Τίποτα δεν φαίνεται «τραβηγμένο», παράλογο, ψεύτικο. Τα πάντα είναι τόσο αληθοφανή, που αναλογίζεσαι πως ίσως το ζοφερό μέλλον ήδη ξεκίνησε.
ΝΙΚΟΣ ΔΑΒΒΕΤΑΣ
ΑΛΕΞΗΣ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ
Η μεγάλη πομπή
εκδ. Μεταίχμιο, 2013 (επανέκδοση)
σελ. 456
Εκλεπτυσμένη και πρωτότυπη, η «Μεγάλη πομπή» ανήκει σ’ εκείνο το υβριδικό είδος μυθοπλασίας στο οποίο ο ρεαλισμός και η επιστημονική φαντασία συνομιλούν διατηρώντας συγχρόνως την ειδολογική τους αυτονομία. Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με μια λοξή επιστημονική υπόθεση που διεμβολίζει την πραγματικότητα, παρακινώντας τους ήρωες να αποδεχτούν ή να πολεμήσουν τη νέα τάξη πραγμάτων. Εδώ τα δύο είδη τοποθετούνται σαν αντικριστοί παραμορφωτικοί καθρέφτες στις γωνίες μιας αλλόκοτης αίθουσας ψευδαισθήσεων, όπως είναι η ελληνική κοινωνία. Στις φευγαλέες, μεγεθυσμένες ή τεμαχισμένες αντανακλάσεις αιχμαλωτίζονται κομμάτια από την ψυχοσύνθεση του Νότη, ενός αρχέτυπου νεαρού της δεκαετίας του ’80: μηχανόβιου, ονειροπόλου, απείθαρχου και κοινωνικά απροσάρμοστου.
Στα κόμικς επιστημονικής φαντασίας που διαβάζει με ήρωα τον ιππότη Λάνσετρις, οι αρετές του Νότη βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για να βλαστήσουν: η τάση του να πηγαίνει κόντρα στις αξίες και τις πιέσεις της οικογένειας και της εποχής, βρίσκει στις σελίδες τους την ηρωική της πλήρωση. Και μέσω της ταύτισης με τον ιππότη βιώνει, πρόσκαιρα έστω, τη χαρά της αυτοβουλίας που η κοινωνία του έχει αρνηθεί. Η ειρωνική πραγμάτευση της έννοιας της προόδου που, όπως δείχνει και ο Γιώργος Γιαννουλόπουλος στο καινούργιο του βιβλίο, για τον Νεοέλληνα συνδέεται με την επιστροφή στο ένδοξο παρελθόν των αρχαίων προγόνων, είναι ένα από τα πολλά επιτεύγματα της «Μεγάλης πομπής», έργου που αντέχει με χαρακτηριστική ευκολία στη δοκιμασία του χρόνου.
ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΚΑΛΟΣΠΥΡΟΣ
STEVEN WEINBERG
Πώς να εξηγήσουμε τον κόσμο
μτφρ.: Αιμιλία-Αλεξάνδρα Κρητικού. Πρόλογος Κώστας Γαβρόγλου
εκδ. Ροπή 2016, σελ. 503
O Steven Weinberg είναι αναμφισβήτητα ένας από τους πιο διακεκριμένους και αξιοσέβαστους θεωρητικούς φυσικούς της εποχής μας. Εχει τιμηθεί για τις εργασίες του με το Βραβείο Νομπέλ (1979), και παρά την ηλικία του –είναι 83 ετών– συνεχίζει αδιάλειπτα την ακαδημαϊκή και συγγραφική του δράση. Το πιο πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο «Πώς να εξηγήσουμε τον κόσμο» ξεκινά με τη φράση: «Είμαι φυσικός και όχι ιστορικός. Εντούτοις, με την πάροδο των χρόνων η ιστορία της επιστήμης μου ασκεί ολοένα και περισσότερη γοητεία». Με αυτόν τον άμεσο τρόπο συνεχίζει να μιλάει για το θέμα του, που είναι στην πραγματικότητα ένα ταξίδι για την ανακάλυψη της σύγχρονης επιστήμης. Ενα ταξίδι που καταλήγει στο παρόν, αλλά έχει εκκινεί από το μακρινό παρελθόν.
Το βιβλίο γράφτηκε ύστερα από ενδελεχή μελέτη των έργων πολλών διανοητών της Αρχαιότητας και του Μεσαίωνα, βασικά όμως όσων θεωρούνται οι βασικοί συντελεστές της επιστημονικής επανάστασης του 16ου και 17ου αιώνα: του Κοπέρνικου, του Καρτέσιου, του Γαλιλαίου, του Κέπλερ, του Νεύτωνα. Πέρα από τις άλλες αρετές του –εύληπτο, σαφές, διδακτικό– το «Πώς να εξηγήσουμε τον κόσμο» έχει έναν σημαντικό λόγο για να θεωρείται μοντέρνο: Ο συγγραφέας του δεν αντιμετωπίζει αυτούς τους μεγάλους άντρες ως ήρωες της επιστήμης – γι’ αυτό άλλωστε έχει θεωρηθεί αιρετικός, παρά το κύρος του. Σκοπός του είναι να αποκτήσουμε μια ιδέα σχετικά με ό,τι συνέβη στο παρελθόν των θετικών επιστημών και μια αίσθηση τού πόσο δύσκολη υπήρξε η πορεία προς τα εμπρός. Με άλλα λόγια, μας υπενθυμίζει «ότι πρέπει να είμαστε ταπεινοί, όχι μόνον σχετικά με ό,τι γνωρίζουμε, αλλά και πώς το γνωρίζουμε».
ΜΑΡΩ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΟΥ
ΜΑΡΓΚΑΡΕΤ ΑΤΓΟΥΝΤ
Ορυξ και Κρέικ
μτφρ.: Εφη Τσιρώνη
εκδ. Ψυχογιός, 2014 (επανέκδοση)
σελ. 528
Μπορεί η «Ιστορία της πορφυρής δούλης» να είναι το πλέον επιτυχημένο μυθιστόρημα δυστοπικής φαντασίας της Μάργκαρετ Ατγουντ, ωστόσο το μάλλον υποτιμημένο «Ορυξ και Κρέικ» δεν υπολείπεται σε αξία.
Εάν μάλιστα λάβουμε υπόψη τις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις σε παγκόσμια κλίμακα, το βιβλίο της Ατγουντ που κάποτε ίσως να φάνταζε στον αναγνώστη υπέρ το δέον απαισιόδοξο, σήμερα φαίνεται να μειώνει ακόμη περισσότερο την απόσταση ανάμεσα στο πρακτικά απίθανο και το θεωρητικά πιθανό, αφού παρουσιάζει το ακραίο αλλά διόλου ανέφικτο πανόραμα των συνεπειών που δύνανται να επιφέρουν η τυφλή πίστη στη θετικιστική πρόοδο και η αλαζονεία των περίκλειστων κοινωνιών.
Σ’ αυτό το μικρό έπος απεικονίζεται με κάθε λεπτομέρεια το σενάριο μιας ανεξέλεγκτης βιοτεχνολογικής και οικολογικής καταστροφής. Στο τέλος του 21ου αιώνα οι επιστήμονες έχουν σημειώσει πράγματι μεγάλη πρόοδο στα πειράματά τους για τη δημιουργία νέας ζωής ή καινοφανών υβριδίων. Ωστόσο, τα είδη που παράγουν από τις επιμειξίες, όπως τα «τσακαλόσκυλα» ή τα «ρακουνάβια», μοιάζουν με όντα βγαλμένα από εφιάλτη.
Το μυθιστόρημα στοιχειώνει η φιγούρα του Χιονάνθρωπου, που τώρα πια κοιμάται από δέντρο σε δέντρο, ατενίζοντας από τα κλαδιά το καψαλισμένο τοπίο και τα λίγα ανθρωποειδή που έχουν απομείνει στον κόσμο.
Είναι τα «παιδιά του Κρέικ», του παλιού του φίλου, που ως γενετιστής διέπραξε την ύβρι να πιστέψει στις δυνάμεις του περισσότερο από όσο μπορούσε ποτέ να αντέξει η επιστήμη.
ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΚΑΛΟΣΠΥΡΟΣ
DON DELILLO
Zero K
Scribner, 2016
σελ. 288
Εγραψα μια κριτική για το «Zero K», το τελευταίο μυθιστόρημα του Ντον Ντελίλο, στο φύλλο της «Κ» στις 8 Μαΐου, λίγες ημέρες μετά την αμερικανική του έκδοση. Στους μήνες που μεσολάβησαν από τότε, έχω επιστρέψει νοερά πολλές φορές στους διαδρόμους της «Σύγκλισης», του συγκροτήματος που στεγάζει την κλινική κρυονικής και την κοινότητα στην οποία ξοδεύουν τον περισσότερο χρόνο τους οι ήρωες του βιβλίου, σ’ αυτό το μέρος που «ήταν τοποθετημένο στα απομακρυσμένα σύνορα της αληθοφάνειας». Για τις ανάγκες του παρόντος αφιερώματος επανέρχομαι λοιπόν στο κείμενο του Ντελίλο, καθώς ακόμη κι αν τυπικά δεν μπορεί να χαρακτηριστεί δυστοπικό, το «Zero K» φλερτάρει όσο κανένα άλλο έργο του συγγραφέα –περισσότερο κι από το «Ratner’s Star»– με την επιστημονική φαντασία. Η κρυονική καταστολή για τη συντήρηση του ανθρώπινου σώματος εμφανίζεται, υπό άλλες, πάντως, συνθήκες, και στο «Ubik» του Φίλιπ Ντικ, όμως εκεί το θέμα είναι ο χρόνος και τα πλοκάμια του –και οι οπές του παρόντος– ενώ στο «Zero K» το ζήτημα είναι η τεχνολογική αναστολή της έννοιας του θανάτου. Μιας ιδέας που κανείς μας δεν θέλει να αποδεχτεί κι έτσι ολοένα και περισσότερο την ξορκίζουμε στις άκρες του νου, ως στατιστική πιθανότητα καλυμμένη κάτω από πρωτόκολλα δοκιμών για νέα φάρμακα και θεραπείες, από αυτές που υπόσχονται να εξουδετερώσουν ακόμη και τις πιο επιθετικές μορφές καρκίνου. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει προσεχώς από τις εκδόσεις της Εστίας.
ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΚΑΛΟΣΠΥΡΟΣ
