ΑΓΚΟΥΣΤΙΝΑ ΜΠΑΣΤΕΡΡΙΚΑ
Οι ανάξιες
μτφρ.: Χριστίνα Θεοδωροπούλου
εκδ. Πατάκη, 2025, σελ. 192
Πριν από τρία χρόνια είχαμε γράψει ένα σημείωμα σε αυτές τις σελίδες για το προηγούμενο βιβλίο της Αγκουστίνα Μπαστερρίκα (Μπουένος Αϊρες 1974), το πολυβραβευμένο και μεταφρασμένο σε περισσότερες από 20 γλώσσες «Εξαίσιο πτώμα» (μτφρ. Χριστίνα Θεοδωροπούλου, εκδ. Πατάκη 2022), ένα δυστοπικό μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας, στο οποίο η Αργεντινή συγγραφέας, παίζοντας με τα όρια της ηθικής μας, διαπραγματευόταν ένα σοκαριστικό θέμα: την παγκόσμια νομιμοποίηση του κανιβαλισμού, μια θεσμοθετημένη ανθρωποφαγία. Στις «Ανάξιες» έχουμε πάλι μια μετα-αποκαλυπτική μυθιστορία, όμως ακόμη πιο σκοτεινή αυτή τη φορά: μια εφιαλτική ανατομία της γυναικείας υποταγής και του θρησκευτικού φανατισμού σε ένα μέλλον που έχει σημαδευτεί από την περιβαλλοντική κατάρρευση, τον αποδεκατισμό του πληθυσμού και την κατάπτωση κάθε κοινωνικού κανόνα.
Η δράση τοποθετείται στον Οίκο της Ιερής Αδελφότητας, μια θρησκευτική κοινότητα με αυταρχικό καθεστώς, ένα κλειστό οικοσύστημα όπου οι γυναίκες χωρίζονται σε αυστηρές ιεραρχικές κατηγορίες και υπόκεινται σε ζοφερές μορφές φυσικής και ψυχολογικής πειθαρχίας. Η ατμοσφαιρική, όλο ένταση αφήγηση, δοσμένη μέσα από το κρυφό ημερολόγιο της νεαρής πρωταγωνίστριας στο οποίο καταγράφει τις τελετουργίες, τα βασανιστήρια και τις θυσίες που επιβάλλονται από την Ηγουμένη υπό την καθοδήγηση Εκείνου, ενός αόρατου πλην πανταχού παρόντος ηγέτη που κυβερνά από τις σκιές, υιοθετεί μια γλώσσα ωμή και ταυτόχρονα λυρική, εστιάζοντας στη φρίκη του εγκλεισμού, στην εργαλειοποίηση του πόνου ως μέσου εξαγνισμού, και στην εγγενή ανθρώπινη βαρβαρότητα.
Αν και οι προδρομικές συγγένειες με την «Ιστορία της θεραπαινίδας» (1985) της Μάργκαρετ Ατγουντ και τον «Δρόμο» (2006) του Κόρμακ Μακάρθι είναι εμφανείς, η Μπαστερρίκα διαφοροποιείται εμβαθύνοντας σχεδόν με σωματικό τρόμο στην ψυχοσύνθεση του θύματος που εσωτερικεύει την καταπίεση. «Πώς να γράψω ό,τι ακολουθεί; Αν βρει κανείς αυτά τα χαρτιά, η Ηγουμένη θα μου σπάσει τα δάχτυλα, θα μου βγάλει τα μάτια, θα με τσακίσει με το μαστίγιο, θα με αναγκάσει να πεθάνω δοκιμάζοντας νέες μορφές πόνου, να εξιλεωθώ με το αίμα μου» (σ. 123).
Προσφέροντας μια αιχμηρή προβολή σε ζητήματα εξουσίας, αναδεικνύοντας τη δυσκολία της αντίστασης σε έναν κόσμο όπου κάθε ελπίδα έχει εξοβελιστεί και η θρησκεία χρησιμοποιείται σαν απόλυτο εργαλείο ελέγχου, προκαλώντας μας να στοχαστούμε πάνω στις προσωπικές μας αξίες, και μιλώντας για τη γλώσσα ως εργαλείο αντίστασης και, εντέλει, ελπίδας («Οι λέξεις μάς τυλίγουν, μας χαϊδεύουν, είναι σαν ένα σιγανό ποτάμι που διατρέχει το σώμα μας», σ. 145), το βιβλίο –ένα φεμινιστικό μυθιστόρημα ακραίου τρόμου– συνιστά μια ισχυρή καταγγελία των ολοκληρωτικών δομών και της πατριαρχικής κυριαρχίας, καθώς τα τρεμάμενα σαρκία των γυναικών μετατρέπονται μπροστά μας σε τοπία οδύνης.
Καθηλωτικό ανάγνωσμα
Η Χριστίνα Θεοδωροπούλου, που τιμήθηκε με το Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης του Φεστιβάλ ΛΕΑ για το προηγούμενο βιβλίο της συγγραφέως, μας εμπιστεύθηκε τα εξής: «Η Αγκουστίνα Μπαστερρίκα, μετά το “Εξαίσιο πτώμα” (2017), φανερώνει το ταλέντο της στις “Ανάξιες” (2023), επιλέγοντας πάλι, διόλου τυχαία, ένα δυστοπικό αποκαλυπτικό σκηνικό. Υφαίνει την ιστορία της αριστοτεχνικά, όπως μια αράχνη τον ιστό της, έχοντας μελετήσει πολύ για να στήσει την πλοκή και πατώντας πάνω σε διαχρονικά και οικουμενικά ζητήματα όπως η βία της εξουσίας, η χειραγώγηση μέσω του φόβου, η συνενοχή, η πίστη, η άνευ όρων αγάπη, η αφοσίωση, η αλληλεγγύη. Παγιδεύει περίτεχνα τον αναγνώστη καταπτοώντας τον συναισθηματικά, αυξάνοντας διαρκώς την αίσθηση του αδιεξόδου, σκοπεύοντας όμως αυτή τη φορά να τον οδηγήσει στην κάθαρση, καταδεικνύοντας ότι το εξουθενωτικό σκοτάδι δεν μπορεί όντως να υπερνικήσει το φως, ότι, παρά τις όλο και πιο δυσχερείς και πιεστικές συνθήκες στις οποίες ζει ο σύγχρονος άνθρωπος, το στοίχημα για την αποτίναξη του ζυγού της διάχυτης τυραννίας θα κερδηθεί και το εμπνευστικό όραμα για έναν ελεύθερο και αληθινό κόσμο θα κατακτήσει την καρδιά του».
