Δεν πρέπει να υπήρξε φοιτητής της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών, τουλάχιστον μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’80, που να μην άκουσε τη φράση: «Οι καλλιτέχνες πεθαίνουν στην ψάθα». Ηταν μια αντίληψη που, όπως έλεγε σαρκαστικά και ο Γιάννης Τσαρούχης, συνόδευε τη λέξη «ζωγράφος». H εικόνα αναπαράγεται και στο ελληνικό σινεμά της εποχής. Οι καλλιτέχνες είναι συνήθως μποέμ, φτωχοί και ιδιόρρυθμοι ή, εάν το σενάριο είναι δραματικό, πρόκειται για ηθικά αμφιλεγόμενους τύπους που ζουν έξω από τα όρια της «κανονικής» ζωής.
Ωστόσο, σε αντίθεση με τα παραπάνω, στον τόμο υπό τον τίτλο «Κανείς πριν μπει στη μάχη δεν ξέρει ποιος είναι», του Ευγένιου Δ. Ματθιόπουλου, που πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ποταμός, μια πρώην φοιτήτρια της σχολής λέει για την εποχή της: «Ημασταν η μεταπολεμική γενιά, πριν τη Χούντα, μεγαλωμένοι ήδη με φοβίες, μίσος, τον αιχμηρό κομματισμό, τον “ημετερισμό”, το μέσον και την έλλειψη αξιοκρατίας».
Τα ερωτήματα
Ποια ήταν λοιπόν η δημόσια εικόνα του καλλιτέχνη στην Ελλάδα από το 1950 έως το 1970; Αυτό το ερώτημα αλλά και ένα πολύ ευρύτερο, δηλαδή το ποια ήταν η ιστορία της ΑΣΚΤ στα χρόνια της απριλιανής δικτατορίας και της Μεταπολίτευσης, αναλαμβάνει να απαντήσει η νέα μελέτη του καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.
Η συμμετοχή των φοιτητών της σχολής στο αντιδικτατορικό κίνημα και στην εξέγερση του Πολυτεχνείου είναι μια διαδρομή πολιτικής συνειδητοποίησης που «έμεινε για χρόνια σχεδόν αόρατη», όπως επισημαίνει ο συγγραφέας.
Ο κ. Ματθιόπουλος, με την εμπειρία του ερευνητή του ΙΜΣ – ΙΤΕ (Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών – Ιδρυμα Τεχνολογίας και Ερευνας), συλλέγει, περιγράφει και σχολιάζει την πορεία των φοιτητών της ΑΣΚΤ μέσα στο αντιδικτατορικό κίνημα και στην εξέγερση του Πολυτεχνείου, μια διαδρομή πολιτικής συνειδητοποίησης που «έμεινε για χρόνια σχεδόν αόρατη», όπως γράφει ο ίδιος. «Στις περισσότερες μαρτυρίες και στη σχετική βιβλιογραφία της εποχής υπάρχουν μόνο λίγες, σκόρπιες αναφορές σε φοιτητές της Σχολής, ενώ ελάχιστα ονόματα εμφανίζονται καταγεγραμμένα», προσθέτει.
Η ίδια η ΑΣΚΤ εκείνα τα χρόνια έμοιαζε να λειτουργεί σαν ένας κλειστός κόσμος με τους δικούς του ρυθμούς και κανόνες, μακριά από την ένταση της δημόσιας ζωής. «Κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας, οι περισσότεροι καθηγητές της Σχολής –όπως συνέβαινε συνολικά στα ελληνικά πανεπιστήμια– επέλεξαν τη στάση της “μη αντίδρασης”. Χωρίς να συγκρουστούν ανοιχτά με το καθεστώς, κράτησαν απέναντι στους φοιτητές μια στάση σιωπηρής ανοχής και συχνά διακριτικής προστασίας, ιδιαίτερα όταν από το 1972 άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτες πολιτικές ζυμώσεις και αντιδράσεις μέσα στη Σχολή», όπως γράφει.
Οι αφηγήσεις
Η έρευνα του συγγραφέα βασίστηκε τόσο στον ημερήσιο Τύπο της εποχής όσο και, κυρίως, σε συνεντεύξεις ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα από μέσα. Οι αφηγήσεις των πρώην φοιτητών και φοιτητριών της σχολής δίνουν μια πολύ ανθρώπινη και άμεση εικόνα της περιόδου. Ο κ. Ματθιόπουλος δεν αντιμετωπίζει αυτές τις μαρτυρίες σαν απόλυτες ιστορικές αλήθειες, αλλά σαν ζωντανές μνήμες ανθρώπων που, δεκαετίες αργότερα, προσπαθούν να επεξεργαστούν όσα έζησαν.
Στα πρώτα κεφάλαια παρακολουθούμε τις διεργασίες που ξεκινούν μέσα στην ΑΣΚΤ από τα τέλη του 1972: την προσπάθεια επανίδρυσης του συλλόγου σπουδαστών, τις πρώτες συζητήσεις, τις πολιτικές ζυμώσεις και τη σταδιακή συμμετοχή στο ευρύτερο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα. Σημαντικό μέρος του βιβλίου αφιερώνεται στην εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973. Μέσα από αφηγήσεις αναδεικνύεται ο ιδιαίτερος ρόλος που είχαν οι καλλιτέχνες εκείνες τις ημέρες, μέσα από τα συνθήματα, τις αφίσες, τα πανό και τη συνολική εικαστική παρουσία της εξέγερσης.
Η καταστολή
Σε ξεχωριστό κεφάλαιο καταγράφονται οι συνέπειες της καταστολής: συλλήψεις φοιτητών, φυλακίσεις, βασανιστήρια, αλλά και η σκοτεινή υπόθεση του θανάτου του φοιτητή Γιάννη Καΐλη. Στη συνέχεια εξετάζεται η περίοδος μετά το Πολυτεχνείο και η ένταση που δημιουργήθηκε ανάμεσα στους φοιτητές και στη διοίκηση της σχολής, εξαιτίας του χάσματος μεταξύ των νέων ιδεών των φοιτητών και του παλιού μοντέλου διδασκαλίας.
Τα τελευταία κεφάλαια αφορούν τη Μεταπολίτευση και τους αγώνες των φοιτητών για την αλλαγή της ίδιας της σχολής. Οι κινητοποιήσεις εκείνης της περιόδου οδήγησαν τελικά σε σημαντικές αλλαγές στη δομή των σπουδών, στην επέκταση της ΑΣΚΤ και σε μια συνολικότερη ανανέωση της καλλιτεχνικής και παιδαγωγικής φυσιογνωμίας της.
Πέρα, όμως, από την ιστορική καταγραφή, το βιβλίο μιλάει για μια γενιά νέων ανθρώπων που μέσα από τη συλλογική εμπειρία του αγώνα ενάντια στη δικτατορία άλλαξε τον τρόπο που έβλεπε τον εαυτό της, την τέχνη και τη σχέση της με την κοινωνία.
«Κανείς πριν μπει στη μάχη δεν ξέρει ποιος είναι». Το βιβλίο παρουσιάζεται στις 2 Ιουνίου, στις 7 μ.μ., στην ΑΣΚΤ (Πατησίων 42 – αίθουσα Παντελή Πρεβελάκη).
