Η επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ δεν αποτελεί απλώς μια εσωτερική πολιτική εξέλιξη των Ηνωμένων Πολιτειών. Αντίθετα, λειτουργεί ως ένδειξη μιας ευρύτερης μετατόπισης που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη στο διεθνές σύστημα. Για δεκαετίες, η διεθνής τάξη στηρίχθηκε σε κανόνες, θεσμούς και σε μια σχετική συνοχή της Δύσης. Σήμερα, αυτή η ισορροπία φαίνεται να μεταβάλλεται με ταχύτερους ρυθμούς. Αυτό είναι το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το βιβλίο «Η νέα παγκόσμια τάξη – Το δίκαιο της ισχύος» (εκδ. Παπαδόπουλος), που συνυπογράφουν ο διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA) και καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος, Κωνσταντίνος Φίλης και ο καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, διευθυντής του Ιδρύματος «Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής» και πρώην υπουργός, Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος.
Οι συγγραφείς επιχειρούν να προσφέρουν ένα συνεκτικό σχήμα ερμηνείας των εξελίξεων. Η αξία του βιβλίου έγκειται στο ότι συνδυάζει δύο επίπεδα ανάλυσης: αφενός τη δομική μεταβολή του διεθνούς συστήματος και αφετέρου τη συγκεκριμένη έκφρασή της μέσα από την αμερικανική εξωτερική πολιτική. Το πρώτο επίπεδο αφορά τη «μεγάλη εικόνα». Το διεθνές σύστημα βρίσκεται σε φάση μετάβασης, με δύο βασικά χαρακτηριστικά: τις βαθιές δομικές αλλαγές και τη μεταβολή του συσχετισμού ισχύος. Η άνοδος της Κίνας και η σχετική υποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών αποτελούν τον πυρήνα αυτής της εξέλιξης. Παράλληλα, οι δυτικές κοινωνίες αντιμετωπίζουν εσωτερικές εντάσεις, όπως ανισότητες, πολιτική πόλωση και ταυτοτικές συγκρούσεις. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η σημερινή αποσταθεροποίηση δεν προέρχεται μόνο «απ’ έξω», αλλά και «από μέσα». Η Δύση δεν αμφισβητείται απλώς από ανταγωνιστές· δοκιμάζεται και από τις ίδιες της τις αντιφάσεις. Σε αυτό το περιβάλλον, η διεθνής τάξη δεν φθίνει απλώς, αλλά επανακαθορίζεται. Το δεύτερο επίπεδο της ανάλυσης μεταφέρει τη συζήτηση από τις δομές στην πολιτική πράξη. Η εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών, ιδίως υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, αναδεικνύεται ως χαρακτηριστική έκφραση αυτής της μετάβασης.
Η μετατόπιση
Η σύγκριση των δύο θητειών του δεν αφορά μόνο διαφορετικές επιλογές, αλλά μια βαθύτερη μετατόπιση. Η αμερικανική πολιτική απομακρύνεται από τη λογική της συναίνεσης και της πολυμέρειας και υιοθετεί μια πιο συναλλακτική και επιβλητική προσέγγιση. Οι σχέσεις με συμμάχους και αντιπάλους επαναξιολογούνται με όρους άμεσου συμφέροντος, ενώ η δέσμευση σε διεθνείς κανόνες υποχωρεί. Σε αυτό το πλαίσιο, η φράση «η ισχύς καθίσταται αυτομάτως δίκαιο» δεν αποτελεί απλώς μια διαπίστωση, αλλά περιγράφει έναν νέο τρόπο άσκησης πολιτικής. Η μεταπολεμική τάξη, όπως τη γνωρίσαμε, φαίνεται να ανήκει πλέον στο παρελθόν. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι αυτή η πολιτική δεν εμφανίζεται ως παρέκκλιση, αλλά ως επιτάχυνση μιας ήδη υπαρκτής τάσης. Η σταδιακή αναδίπλωση των Ηνωμένων Πολιτειών είχε ξεκινήσει νωρίτερα· σήμερα απλώς εκφράζεται πιο καθαρά και πιο έντονα. Παράλληλα, η περίοδος που διανύουμε παρουσιάζει ορισμένες αναλογίες με τον Μεσοπόλεμο, κυρίως ως προς τη συνύπαρξη οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών μεταβολών. Η επισήμανση αυτή δεν λειτουργεί ως πρόβλεψη, αλλά ως υπενθύμιση της δυναμικής που μπορεί να αποκτήσει μια τέτοια συγκυρία.
Το βιβλίο δεν επιχειρεί να προβλέψει το μέλλον. Προσφέρει, ωστόσο, ένα εργαλείο κατανόησης. Και σε μια εποχή όπου οι εξελίξεις συχνά ξεπερνούν την ερμηνεία τους, αυτό είναι ίσως το πιο χρήσιμο που μπορεί να προσφέρει. Ιδίως όταν αυτές οι μεταβολές δεν αφορούν μόνο τις μεγάλες δυνάμεις, αλλά επηρεάζουν άμεσα και περιοχές ιδιαίτερης σημασίας για την Ελλάδα, όπως η Ανατολική Μεσόγειος, μέσα από τη μεταβαλλόμενη στάση των Ηνωμένων Πολιτειών.
