Οταν φυτέψεις έναν «σπόρο» με καλοσύνη και ανιδιοτέλεια, τότε θα τον καμαρώσεις μια μέρα να γίνεται ένα σκιερό δένδρο με ρίζες και κλαδιά. Το 1986 η Χιώτισσα της διασποράς Μάττη Εγκον-Ξυλά ίδρυσε την Ελληνική Αρχαιολογική Επιτροπή Μεγάλης Βρετανίας, έναν σπουδαίο πολιτιστικό θεσμό. Από οικογένεια μορφωμένων καραβοκυραίων που είχαν σχέση με το Σίτι, αγαπούσε την ιστορία και ήθελε να φέρει κοντά Ελληνες, Κύπριους και Βρετανούς. Πανεπιστημιακοί, αρχαιολάτρες, μέλη της ελληνικής και κυπριακής κοινότητας βρήκαν ένα σημαντικό σημείο αναφοράς, καθώς δύο ετήσιες διαλέξεις παρουσίαζαν σημαντικά ανασκαφικά πεπραγμένα στον ελλαδικό χώρο.
Πέραν αυτού, όμως, η μεγαλύτερη προσφορά αφορούσε τους αριστεύσαντες Ελληνες και Κύπριους φοιτητές αρχαιολογίας που έπαιρναν υποτροφίες για τη συνέχιση των σπουδών τους στην Αγγλία. Και μπορεί η Μάττη να «έφυγε» το 2020, αλλά σίγουρα θα αισθανόταν ιδιαίτερα υπερήφανη για το δημιούργημά της, που εόρτασε 40 χρόνια ζωής σε μια ωραία βραδιά στη βρετανική πρεσβεία της Αθήνας την περασμένη Παρασκευή. Διότι θα έβλεπε τους δεκάδες υποτρόφους, αρχαιολόγους, χορηγούς και τους ανθρώπους που συνεχίζουν με αφοσίωση το έργο της: τη νυν επικεφαλής δρα Ζέττα Θεοδωροπούλου-Πολυχρονιάδη και τα παιδιά της Σταματία και Νίκο Ξυλά.
Σωστός οικοδεσπότης, ο πρέσβης Μάθιου Λοτζ καλωσόρισε τους πάντες και εξήρε στον λόγο του το τεράστιο έργο της Επιτροπής που έχει λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στις δύο χώρες, δίνοντας γνώση στο κοινό και υποστήριξη στους φοιτητές. Η πρόεδρος της Επιτροπής, δρ Θεοδωροπούλου, στη συνέχεια αναφέρθηκε στα πεπραγμένα τεσσάρων δεκαετιών μέσα στις οποίες πάνω από 80 νέοι και νέες έχουν πάρει υποτροφίες αξίας άνω του ενός εκατ. στερλινών. Αυτοί οι αρχαιολόγοι κάνουν πια καριέρα σε μεγάλα πανεπιστήμια και είναι «πρέσβεις» της ελληνοβρετανικής επιστημονικής σχέσης αλλά και της σημασίας των ανθρωπιστικών σπουδών. Μέχρι σήμερα έχουν γίνει 72 διαλέξεις με την παρουσία 8.000 ακροατών, οι οποίοι έχουν ενδιαφερθεί για τις ανασκαφές. Συνεχάρη επίσης τους χορηγούς, τα παιδιά της Μάττη, το Ιδρυμα Λεβέντη, το Ιδρυμα Τσάκος και τον Γιάννη Χατζηπατέρα. Δίχως τη δική τους στήριξη, τίποτε δεν είναι δεδομένο.
Η Σταματία Κομνηνού-Ξυλά «γύρισε» στη γέννηση της Επιτροπής, όταν το σπίτι τους στο Λονδίνο έγινε η καρδιά της προσπάθειας και η αείμνηστη μητέρα της κινητοποίησε όλο το επιστημονικό δίκτυο για να σταθεί στο πλάι του νεόκοπου θεσμού. Κατά τη θυγατέρα της, η Επιτροπή έδωσε σάρκα και οστά στις πατριωτικές αξίες που πρέσβευε η Μάττη, η οποία γεννήθηκε στην Ελλάδα αλλά από την εφηβεία της εγκαταστάθηκε στην αγγλική πρωτεύουσα. Ο Ρόντρικ Μπίτον, σε βιντεοσκοπημένο μήνυμα, μίλησε και αυτός για τη μοναδική προσφορά της Επιτροπής στην αρχαιολογία αλλά και την πολιτιστική ζεύξη Ελλάδος και Ηνωμένου Βασιλείου. Ο ακαδημαϊκός Μιχάλης Κοσμόπουλος εστίασε στην προσωπικότητα της ιδρύτριας για την οποία έγινε ενός λεπτού σιγή, ενώ αναφέρθηκε και στη σημασία της αρχαιολογίας.
Ενας εκ των πλέον διακεκριμένων υποτρόφων, ο επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη Γιώργης Μαγγίνης, ανέβηκε και αυτός στο βήμα για να μιλήσει για τη δική του εμπειρία, τη Μάττη και τις ευκαιρίες που δίδονται σε Ελληνες και Κύπριους φοιτητές. Ακολούθησε η βράβευση των χορηγών αλλά και μια ωραία δεξίωση στον δροσερό κήπο της πρεσβείας.
