Το απόγευμα του τελευταίου Σαββάτου του Μαΐου, η σειρά των περιηγητικών και πολιτιστικών δράσεων «Πολιτισμός in situ» της «Καθημερινής» περιελάμβανε μια ξενάγηση στο Αστεροσκοπείο Αθηνών, στο Θησείο, στον λόφο της Αγίας Μαρίνας από τη Φιόρη Μεταλληνού, αστροφυσικό και υπεύθυνη σε θέματα επικοινωνίας και επιστήμης στο κέντρο επισκεπτών του ιδρύματος. Περίπου τριάντα πέντε συνδρομητές και άλλοι αναγνώστες της «Κ» έδωσαν δυναμικό «παρών» σε ένα από τα πρώτα γνήσια καλοκαιρινά απογεύματα της σεζόν, κάποιοι μάλιστα μαζί με τα παιδιά τους.
Η περιήγηση ξεκίνησε με αναφορές στο πλούσιο αρχαιολογικό ιστορικό του υπέροχου λόφου των Νυμφών: Η Φιόρη μάς έδειξε αρχαίες επιγραφές πάνω στις πέτρες, αλλά και το σημείο στο οποίο βρίσκονται οι περίφημες σπηλιές, όπου υποτίθεται ότι κατοικούσαν οι Νύμφες κατά την αρχαιότητα. Το Εθνικό Αστεροσκοπείο είναι όμως και ένα γνήσιο αθηναϊκό τοπόσημο και υπό αυτή την έννοια η συγκεκριμένη περιήγηση είχε κατά κύριο λόγο αστρονομικό και επιστημονικό ενδιαφέρον, όμως τόσο η Ιστορία της περιοχής όσο και η αρχιτεκτονική αυτού του ξεχωριστού κτιρίου είναι μια Ιστορία από μόνη της, η οποία φτάνει έως τα μέσα του 19ου αιώνα.
Το 1840 ο βαρώνος Γεώργιος Σίνας, τότε πρόξενος της Ελλάδας στη Βιέννη, ανακοινώνει την πρόθεσή του να χρηματοδοτήσει την ίδρυση αστεροσκοπείου στη χώρα μας. Ο στόχος του δεν ήταν μόνο επιστημονικός: γνωρίζοντας τη σημασία της ναυτοσύνης για το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, η ανάγκη ενός αστεροσκοπείου –προκειμένου να υπολογίζει με ακρίβεια τον χρόνο και το ναυτιλιακό γεωγραφικό στίγμα– ήταν επιτακτική. Επιπλέον, το νέο ίδρυμα θα έπαιζε κομβικό ρόλο και στην ανάπτυξη της μετεωρολογίας. Μάλιστα, η Φιόρη στάθηκε ιδιαίτερα στο πώς μετριόταν ο χρόνος στην Ελλάδα (θα μπορούσε να γίνει ωραιότατο διήγημα!), πώς προβλέπεται έως σήμερα ο καιρός, καθώς επίσης στην τεράστια σημασία που έχει ο ρόλος του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου του Αστεροσκοπείου στη μελέτη των σεισμών.
Διά χειρός Χάνσεν
Τα αρχιτεκτονικά σχέδια κατατέθηκαν από τον μεγάλο Δανό αρχιτέκτονα Θεόφιλο Χάνσεν. Τόσο ως προς την εξωτερική του μορφή όσο και ως προς το εσωτερικό του, έως σήμερα, το Αστεροσκοπείο αποτελεί ένα κόσμημα στην κορυφή ενός από τους επτά λόφους της Αθήνας. Το κτίσμα θεμελιώθηκε στις 26 Ιουνίου 1842 με κάθε επισημότητα, καθώς συνέπεσε με μια ολική έκλειψη ηλίου στην Ευρώπη (μερική στην Αθήνα). Το «παρών» έδωσαν ο βασιλιάς Οθων, η κυβέρνηση, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και άλλοι αγωνιστές της Επανάστασης, ενώ μια φρεγάτα που ήταν αγκυροβολημένη στον Πειραιά επιδόθηκε σε πανηγυρικούς κανονιοβολισμούς. Ο φυσικός Γεώργιος Βούρης, ο άνθρωπος που ενέπνευσε τον Σίνα να χρηματοδοτήσει τη δημιουργία Αστεροσκοπείου, και πρώτος διευθυντής του ιδρύματος από το 1846 έως το 1855, εκφώνησε την επίσημη ομιλία. Ετσι δημιουργήθηκε το πρώτο ερευνητικό και επιστημονικό ίδρυμα στην Ελλάδα. Η οικογένεια Σίνα συνέχισε να χρηματοδοτεί τον εξοπλισμό και τη συντήρηση του Αστεροσκοπείου, διορίζοντας μάλιστα το 1858 διευθυντή τον Γερμανό αστρονόμο Ιούλιο Σμιτ, ο οποίος παρέμεινε σ’ αυτή τη θέση επί 26 συναπτά έτη.
Σε μία από τις κεντρικές αίθουσες του Αστεροσκοπείου η Φιόρη Μεταλληνού μάς έδειξε τον περίφημο «Τοπογραφικό χάρτη της Σελήνης», τον οποίο ο Σμιτ χαρτογραφούσε επί σειρά δεκαετιών με βάση αστρονομικές παρατηρήσεις που έκανε κυρίως από το Αστεροσκοπείο. Ο χάρτης σχεδιάστηκε με τη βοήθεια του διοπτρικού τηλεσκοπίου Ploessl και συμπεριλαμβάνει πάνω από 30.000 κρατήρες. Ειδική μνεία έγινε κατά την περιήγηση και στη μορφή του Ελληνα αστρονόμου Δημητρίου Αιγινήτου, ο οποίος υπήρξε ο μακροβιότερος διευθυντής του Αστεροσκοπείου (υπηρέτησε από τη θέση αυτή από το 1890 έως τον θάνατό του το 1934).
Κατά την περιήγηση στο εσωτερικό του κτιρίου είχαμε την ευκαιρία να θαυμάσουμε από κοντά τόσο τα παλαιά τηλεσκόπια του ιδρύματος όσο και τους εκπληκτικούς παλαιούς τόμους της βιβλιοθήκης και, βέβαια, μια εξαιρετική ρεπλίκα του Μηχανισμού των Αντικυθήρων.
Η θαυμάσια αυτή βραδιά συνεχίστηκε με αστροπαρατήρηση: όλοι οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να παρατηρήσουν τη Σελήνη (ήθελε λίγες μόλις ώρες για να γίνει Πανσέληνος) με τη βοήθεια του προσωπικού του ιδρύματος και έκλεισε με φαγητό και ποτό στο Θησείο, με θέα την Ακρόπολη.
