Κάντε ένα πείραμα. Στο αφιέρωμα της Εθνικής Πινακοθήκης με αριστουργήματα της Ρωσικής Πρωτοπορίας από τη Συλλογή Κωστάκη, που μόλις άνοιξε, σταθείτε μπροστά τους με γενναιοδωρία στον χρόνο σας. Δείτε τα χρώματά τους, την αφαιρετική δομή, την αγάπη για τη γεωμετρία. Εκπέμπουν κάτι ζωογόνα καινοτόμο, επιβεβαιώνουν τον ριζοσπαστικό τους χαρακτήρα, εντυπωσιάζουν με τη δύναμή τους παρά το ότι έχουν δημιουργηθεί πριν από 100 χρόνια. Γιατί παραμένουν συγκλονιστικά; Μα είναι η εποχή που τα γέννησε: του εξηλεκτρισμού, των πρώτων πτήσεων με αεροπλάνο, του κινηματογράφου, του τηλεφώνου, της επανάστασης, της ουτοπίας, των προσδοκιών, των ρήξεων. Ο Μαλέβιτς, η Ποπόβα, ο Νικρίτιν, ο Τάτλιν άνοιξαν νέους δρόμους, στους οποίους περπάτησαν όλοι οι κατοπινοί.
Η συγκίνηση που ένιωσα ξαναβλέποντας τη συλλογή στα εγκαίνια της Τετάρτης ήταν η ίδια με όταν την πρωτοαντίκρισα στα άγουρα νιάτα μου το 1995. Ηταν από τις μεγάλες εκείνες εκθέσεις του μουσείου που με έκαναν να αγαπήσω την τέχνη εξ απαλών ονύχων και κυρίως αυτό το κίνημα των τολμηρών Ρώσων καλλιτεχνών που πίστεψαν (και τιμωρήθηκαν γι’ αυτήν τους την πεποίθηση) ότι ο μόνος τρόπος να αλλάξεις την κοινωνία είναι μέσα από το καλλιτεχνικό όραμα. Εξορίστηκαν, φυλακίστηκαν, λησμονήθηκαν, μέχρι που ένας συμπατριώτης μας, ο Γιώργος Κωστάκης (1913-1990), που ζούσε και εργαζόταν στην ΕΣΣΔ, τους ανακάλυψε, παρότι όλοι του έλεγαν ότι δεν έχουν καμία αισθητική αξία. Το πείσμα του πρόσθεσε ένα ολόκληρο κεφάλαιο στην παγκόσμια ιστορία της τέχνης.
Αναζήτησε με μανία τους πίνακες, τα γλυπτά και τις κατασκευές τους στα πιο μακρινά μέρη, συγκρότησε ένα corpus που στοίβαξε κυριολεκτικά στο μικροσκοπικό του μοσχοβίτικο διαμέρισμα. Και η μοίρα τα έφερε έτσι που αυτός ο «τρελοέλληνας», όπως τον έλεγαν τότε, ταύτισε για πάντα το όνομά του με τη ρωσική αβάν-γκαρντ που παρέμεινε ξεχασμένη υπόθεση μέχρι την πρώτη της παρουσίαση στη Δύση το 1981. Και ήταν η ευφυΐα και η αποφασιστικότητα του Ευάγγελου Βενιζέλου ως υπουργού Πολιτισμού που συνειδητοποίησε την τεράστια αξία της συλλογής και προέβη στην αγορά 1.275 δημιουργιών, αλλάζοντας τον μουσειακό μας χάρτη με μια τρομερή προίκα στη Θεσσαλονίκη και στην Ελλάδα. Εδωσε βεβαίως το «παρών» στα εγκαίνια και δικαίως αισθανόταν υπερήφανος για την απόφασή του αυτή, καθισμένος στην πρώτη σειρά πλάι στην Κατερίνα Σακελλαροπούλου.
Στις ομιλίες τους η Λίνα Μενδώνη, η Μαρία Τσαντσάνογλου και η Συραγώ Τσιάρα αναφέρθηκαν στο καίριον εκείνης της απόφασης που έδωσε τεράστια υπεραξία. Αλλά και σε εκείνη την πρώτη πρώτη έκθεση του 1995, η οποία παρουσίασε στο ελληνικό κοινό αυτήν τη συλλογή, φτιάχνοντας μια πρώιμη και σταθερή σχέση με τα σπουδαία αυτά έργα. Το αφιέρωμα «Ο κόσμος της Πρωτοπορίας: Πόλη, φύση, σύμπαν, άνθρωπος», σε συνεργασία της Πινακοθήκης με το MOMUS – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη σηματοδοτεί τη συμπλήρωση 30 ετών από την πρώτη μεγάλη παρουσίαση στην πατρίδα μας. Με τη θέαση αυτών των πινάκων αντιλαμβάνεται κανείς όλα τα άλλα κινήματα που ακολούθησαν. Κάνει έναν ανάπλου στην αρχική τους πηγή.
Η Λίνα Μενδώνη μάς κάλεσε σε μια «επανεπίσκεψη» της συλλογής 30 χρόνια μετά. Φαίνεται πάντως ότι το αφιέρωμα έχει γίνει με μεγάλη αγάπη, καθώς την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφουν η γενική διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Συραγώ Τσιάρα και η Μαρία Τσαντσάνογλου του MOMUS – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη – που στα 20 της χρόνια άφησε μια θέση στην πρεσβεία στη Μόσχα για να αφιερωθεί σε αυτήν την ενότητα έργων. Αξιόλογες και εργατικότατες οι δυο τους, συνυπήρξαν και συνεργάστηκαν στη Θεσσαλονίκη για πολλά χρόνια, φροντίζοντας την εξωστρέφεια αυτού του τεράστιου εικαστικού κεφαλαίου. Η έκθεση διαρκεί μέχρι και τα τέλη Σεπτεμβρίου. Να πάτε οπωσδήποτε.
