Στην πλατεία Τραφάλγκαρ επικρατούσε πανδαιμόνιο: γιγαντοοθόνες μετέδιδαν στιγμιότυπα από το παγκόσμιο πρωτάθλημα ράγκμπι! Ευτυχώς, η βοή του πλήθους δεν έφτανε μέχρι το υπόγειο της πτέρυγας Sainsbury της National Gallery. Εκεί, μέσα στο ημίφως και στην απόλυτη ησυχία, ζωντάνευε ένας διαφορετικός κόσμος, αυτός του Φρανσίσκο Γκόγια και των προσωπογραφιών του.
Τον γνωρίζουμε κυρίως για τους ζοφερούς οραματισμούς του που αποτυπώθηκαν σε έργα όπως «Ο ύπνος της λογικής γεννά τέρατα» και οι «Ιπτάμενες μάγισσες». Μας κληροδότησε και τα «Δεινά του πολέμου», μια σειρά συνταρακτικών χαλκογραφιών με τις οποίες εξέφρασε την οργή του για τις φρικαλεότητες που διέπραξαν τα στρατεύματα του Ναπολέοντα κατά την εισβολή τους στην Ισπανία. Ομως, αυτή η έκθεση –«η έκθεση της χρονιάς», σύμφωνα με τον βρετανικό Τύπο– εστιάζει σε ένα άλλο κομμάτι της καλλιτεχνικής δημιουργίας του Ισπανού ζωγράφου: τα πορτρέτα του, που αποτελούν το 1/3 του συνολικού έργου του.
Ο Γκόγια ήταν ήδη 37 ετών το 1783, όταν ο Ισπανός πρωθυπουργός, Κόμης Φλορινταμπλάνκα, του ζήτησε να τον ζωγραφίσει. Αυτή η ανάθεση έκανε τη φήμη του να εκτιναχθεί. Οι παραγγελίες διαδέχονταν η μία την άλλη: αριστοκράτες και πλούσιοι αστοί, πολιτικοί και στρατιωτικοί, διανοούμενοι και κληρικοί, όλοι ήθελαν να τους απαθανατίσει. Και φυσικά, η ισπανική βασιλική οικογένεια. Σύντομα ο φτωχός γιος ενός επιχρυσωτή θα γινόταν «ζωγράφος του βασιλιά» (1786), έπειτα «ζωγράφος της αυλής του βασιλιά» (1789) και, τέλος, «πρώτος ζωγράφος της αυλής του βασιλιά» (1799). Κι ενώ την ίδια εποχή στη Γαλλία το παλαιό καθεστώς κατέρρεε, εκείνος πέρασε τα ταραγμένα χρόνια από το 1789 ώς το 1814 στη Μαδρίτη, φιλοτεχνώντας πορτρέτα των ισχυρών, αυτών που καθόριζαν την πορεία της Ισπανίας και τη ζωή του λαού της.
Και όσο βελτιωνόταν το επαγγελματικό του στάτους, τόσο αυξανόταν η αυτοπεποίθησή του. Το 1800, δεν δίστασε να… αυθαιρετήσει σε ένα επίσημο ομαδικό πορτρέτο της οικογένειας του Καρόλου Δ΄. Η βασίλισσα Λουίζα πιθανολογείται πως βρίσκεται σκοπίμως στο κέντρο του πίνακα, γιατί εκείνη ήταν που κινούσε τα νήματα και όχι ο βασιλιάς. Ο Γκόγια «ζωγράφισε», δηλαδή, την αλήθεια… Ο συγκεκριμένος πίνακας δεν ταξίδεψε από τη Μαδρίτη στη βρετανική πρωτεύουσα, όπως έγινε με 70 άλλους, από μουσεία και συλλογές σε όλον τον κόσμο: από το Σάο Πάολο και τη Νέα Υόρκη και από το Μεξικό μέχρι τη Στοκχόλμη. Ανάμεσα στα «δάνεια» και δέκα πορτρέτα από το Πράδο.
Τον επισκέπτη της National Gallery υποδέχεται η «Οικογένεια του Ινφάντη δον Λουίς» (1783). Λίγο πιο πέρα, η «Οικογένεια του Δούκα ντε Οσούνα» (1788), γνωστού για τις φιλελεύθερες ιδέες του και προστάτη του Γκόγια, και ο Μανουέλ Οσόριο Μανρίκε δε Θουνίγα (έργο της ίδιας χρονιάς), ο χαριτωμένος γιος του Κόμη ντε Αλταμίρα, ντυμένος στα κόκκινα, με τα ζωντανά παιχνίδια του: γάτες και πουλιά.
Παρατηρώντας όλες αυτές τις μορφές που σε κοιτούν αγέλαστες, συνειδητοποιείς πόσο δίκιο έχουν οι ιστορικοί της τέχνης, που τονίζουν ότι ο Γκόγια καθόλου δεν προσπαθούσε να κολακέψει τα μοντέλα του ούτε να τα ωραιοποιήσει. Αντιθέτως, απέδιδε πιστά τα χαρακτηριστικά τους και ο ρεαλισμός του ήταν πολλές φορές ανελέητος!
Οι γυναίκες και η ζωή του στον καμβά
Το 1795 ο Γκόγια ανέλαβε να ζωγραφίσει τη νεαρή Δούκισσα της Αλμπα και τον γηραιό σύζυγό της. Την ερωτεύτηκε παθιασμένα! Τον επόμενο χρόνο, ο Δούκας πέθανε. Το ζευγάρι δεν είχε αποκτήσει παιδιά. Η χήρα, όπως όριζαν τα ισπανικά ήθη, αποσύρθηκε σε μία από τις θερινές τους κατοικίες, στην Ανδαλουσία. Ο Γκόγια την επισκεπόταν τακτικά και την απαθανάτιζε για αρκετά χρόνια σε πίνακες, χαρακτικά και σχέδια.
Και ακόμα κι όταν ζωγράφιζε άλλες γυναίκες, συχνά τους έδινε τα δικά της χαρακτηριστικά! Σ’ ένα ολόσωμο πορτρέτο της, η μελαχρινή γυναίκα δείχνει με το δάχτυλο του δεξιού της χεριού μια φράση που είναι χαραγμένη στην άμμο, μπροστά στα πόδια της: «Solo Goya» – «Μόνο ο Γκόγια». Απόδειξη της ερωτικής σχέσης τους ή ευσεβής πόθος του καλλιτέχνη; Ποιος ξέρει…
Πάντως, ένας από τους λόγους που η έκθεση είναι τόσο συναρπαστική είναι πως δεν αφηγείται μόνο την ιστορία της Ισπανίας (και εν μέρει, της Γαλλίας) στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα, αλλά και τη ζωή του ίδιου του ζωγράφου. Σε μια αυτοπροσωπογραφία του 1795, βλέπουμε τον Γκόγια ακμαίο στο εργαστήριό του. Σε μιαν άλλη, του 1820, γέρος και εξασθενημένος, έχει αφεθεί στην αγκαλιά του γιατρού του, ο οποίος προσπαθεί να του δώσει κάποιο φάρμακο. Κάτω από τον πίνακα, μία αφιέρωση: «Ο Γκόγια ευγνώμων στον φίλο του Αριέτα, ο οποίος με τη φροντίδα και την επάρκειά του τού έσωσε τη ζωή, όταν αρρώστησε βαριά στα τέλη του 1819, σε ηλικία 73 ετών».
Ο Φρανσίσκο Γκόγια έμελλε να ζήσει μέχρι τα ογδόντα δύο. Πέθανε στις 16 Απριλίου 1828, στο Μπορντό της Γαλλίας, όπου είχε καταφύγει για να μη συλληφθεί ως αντιμοναρχικός! Επειτα από χρόνια, τα λείψανά του μεταφέρθηκαν στη Μαδρίτη και θάφτηκαν στον Αγιο Αντώνιο δε λα Φλόριδα, κάτω από τις νωπογραφίες που ο ίδιος είχε ζωγραφίσει…
«Goya:The portraits», έως 10 Ιανουαρίου 2016, www.nationalgallery.org.uk
