Στην ψηφιακή έκδοση του περιοδικού Dazed & Confused υπάρχει ένα αφιέρωμα στη γυναικεία δημιουργία με τον αβανταδόρικο τίτλο «Girls rule the world». Οπως πολλοί τομείς του πολιτισμού, έτσι και ο χώρος των Καλών Τεχνών ανδροκρατείται. Οι γυναίκες εικαστικοί σπανίως έχουν την αναγνώριση που τους αξίζει και εξακολουθούν να δέχονται επιθέσεις. Προ καιρού ο καταξιωμένος 75χρονος Γερμανός ζωγράφος Γκέοργκ Μπάσεβιτς είπε σε συνέντευξή του στη γερμανική εφημερίδα Der Spiegel ότι το «πρόβλημα με τις καλλιτέχνιδες είναι ότι δεν ξέρουν να ζωγραφίζουν». H δήλωσή του, όπως ήταν αναμενόμενο, προκάλεσε αντιδράσεις. Παρά το γεγονός ότι στις σχολές Καλών Τεχνών φοιτούν περισσότερες γυναίκες, οι άντρες είναι τελικά εκείνοι που απολαμβάνουν τις περισσότερες ευκαιρίες – και κυριαρχούν σε όλες τις ομαδικές εκθέσεις.
Στην Αθήνα τα τελευταία χρόνια διανύουμε μια καταπληκτική περίοδο για τα εικαστικά (ίσως και εξαιτίας της οικονομικής ύφεσης) και πολλά από τα έργα που παρουσιάζουν σήμερα ενδιαφέρον τυχαίνει να ανήκουν σε κοπέλες. Αποφασίσαμε, λοιπόν, να στρέψουμε την προσοχή μας σε γυναίκες εικαστικούς. Να αναζητήσουμε καλλιτέχνιδες που έχουν συνεισφέρει στην αναγέννηση της εικαστικής σκηνής. Ξεχωρίσαμε τέσσερις, καθεμία με ξεχωριστή προσωπικότητα και ένα ιδιαίτερο εικαστικό λεξιλόγιο υφής, χρώματος, φόρμας και σχήματος. Οι καλλιτέχνιδες αυτές δεν δημιουργούν φεμινιστική τέχνη – το έργο τους υπηρετεί ένα όραμα που υπερβαίνει την ισότητα των δύο φύλων.
ΕΛΕΝΗ ΜΠΑΓΑΚΗ
«Δημιουργείς κάτι, αλλά μετά τι κάνεις για να ζήσεις;»
Το στούντιο της Ελένης Μπαγάκη βρίσκεται στον τέταρτο όροφο μιας όμορφης bauhaus πολυκατοικίας στην οδό Πραξιτέλους. Είναι μικρό, φωτεινό και το εσωτερικό του θυμίζει καλλιτεχνική εγκατάσταση, ένα περίτεχνο κολάζ από παράξενα αντικείμενα. Η καλλιτέχνις εργάζεται πάνω στη νέα σειρά έργων της: σε λευκά κομμάτια ξύλου έχει ζωγραφίσει μπλε ριγέ καμπυλόγραμμα σχήματα και ενδιαμέσως έχει κολλήσει εκτυπώσεις από διάφορα είδη φαγητού, όπως τοστ, κεφτέδες, αγγουράκια τουρσί. «Ο τρόπος που δουλεύω θυμίζει κατασκευή κοσμημάτων. Ενώνω ετερόκλητα στοιχεία μεταξύ τους», λέει.
Γεννημένη το 1979 στα Χανιά, ζούσε για πολλά στο Λονδίνο όπου είχε πάει για σπουδές (κόσμημα στο Middlesex University και καλλιτεχνικά στο Central St Martins). Το 2011 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. «Είναι καταπληκτικό μέρος για να παράγει κανείς έργα. Τα υλικά δεν κοστίζουν πολύ, τα ενοίκια είναι φθηνά. Το πρόβλημα είναι ότι δεν μπορείς να ζήσεις από την τέχνη σου. Δημιουργείς κάτι, αλλά μετά τι το κάνεις;» αναρωτιέται.
Μέσα σε ένα γυάλινο δοχείο βλέπω την εικόνα μιας γυναίκας μποντιμπίλντερ. Μέλη του γυναικείου σώματος υπάρχουν ενσωματωμένα σε πολλά έργα της. «Παίζω πολύ με τις έννοιες της σεξουαλικότητας και του φύλου. Βρίσκω ότι η σεξουαλικότητα υπάρχει ακόμη και στο φαγητό. Πολλές φορές αισθάνομαι ότι έχω βρώμικο μυαλό», λέει γελώντας. Οι γυναίκες δεν ξέρουν να ζωγραφίζουν; «Οπως δεν ξέρουν να οδηγούν και να διαβάζουν χάρτες». Πόσο εύκολο είναι για μια γυναίκα να κάνει τέχνη; «Οι περισσότερες αποσύρονται όταν κάνουν οικογένεια ή κάνουν καριέρα αργότερα στη ζωή τους. Υπάρχει δυσπιστία στην αγορά απέναντι στις γυναίκες, επειδή κάνουν παιδιά. Καλύτερη επένδυση θεωρείται ο άντρας». Μια έκθεσή της που θα θυμάται; «Πέρυσι, στη Νέα Υόρκη, στην γκαλερί Family Business του Maurizio Catellan, με τους The Callas, σε επιμέλεια Νάντιας Αργυροπούλου».
ΤΟΥΛΑ ΠΛΟΥΜΗ
«Με ενδιαφέρουν τα ασήμαντα. Χορτάσαμε από βαρύγδουπες δηλώσεις»
Η επιθυμία της ήταν να γίνει κτηνίατρος, αλλά τελικά την κέρδισε η τέχνη. «Ηθελα να κάνω κάτι πιο χαρούμενο στη ζωή μου από το να διαβάζω Χημεία και Φυσική. Στο λύκειο θυμήθηκα ότι η ζωγραφική ήταν κάτι που με ευχαριστούσε και έτσι στράφηκα προς τα εκεί». Οι γονείς της πώς το πήραν; «Στην αρχή με απέτρεψαν, αλλά στο τέλος τούς έπεισα». Ετσι, το 2003 πέρασε στη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα, με δασκάλα τη Ρένα Παπασπύρου. Σήμερα κατασκευάζει γλυπτά από μέταλλο, που δίνουν την ψευδαίσθηση στον θεατή ότι είναι καμωμένα από χαρτί. «Με ενδιαφέρει η έννοια της μίμησης. Το πώς προσαρμόζεται ένας οργανισμός στο περιβάλλον ώστε να θυμίζει κάτι άλλο. Αυτή είναι η επιρροή από τα μαθήματα Βιολογίας», λέει χαμογελώντας. «Στην αρχή έκανα πιο ποπ έργα. Στη συνέχεια άρχισα να αφαιρώ. Με είχε κουράσει που η σύγχρονη τέχνη δανείζεται στοιχεία από έργα που ήδη υπάρχουν ή αναπαράγει πληροφορίες. Ηθελα να δημιουργήσω κάτι ουδέτερο, χωρίς αναφορές, που ωστόσο να εμπεριέχει τις δικές μου αφηγήσεις και ιστορίες».
H Τούλα είναι 33 ετών και κατάγεται από το Ηράκλειο Κρήτης. Σήμερα ζει στο Βερολίνο. Πώς βγάζεις τα προς το ζην; «Με βοηθά πολύ η οικογένειά μου, δεν πληρώνω ενοίκιο και συνεργάζομαι με μια γκαλερί». Είναι δύσκολο να είσαι γυναίκα καλλιτέχνις; «Εξετάζοντας μόνο τα στατιστικά δεδομένα, θα δούμε ότι προωθούνται περισσότερο οι άντρες. Πιστεύω, όμως, ότι αυτό αρχίζει να αλλάζει. Υπάρχει μεγάλος αριθμός γυναικών των οποίων η δουλειά ξεχωρίζει». Σε τι διαφέρει η γυναικεία τέχνη; «Προτιμώ την τέχνη όπου δεν διακρίνεται το φύλο του δημιουργού. Τα τελευταία χρόνια νομίζω ότι οι γυναίκες ασχολούνται περισσότερο με τη γλυπτική και τις εγκαταστάσεις. Ισως αυτό έχει να κάνει με την έφεσή τους στην οργάνωση του χώρου. Και, αν κρίνω από μένα, με ενδιαφέρει πολύ το οικιακό στοιχείο. Ισως γιατί περνάω τον περισσότερο χρόνο μου μέσα στο σπίτι. Ο φίλος μου, που είναι ζωγράφος, λέει ότι οι γυναίκες είναι πιο καλές από τους άντρες, γιατί είναι πιο εργατικές και μεθοδικές». Αγαπημένο της έργο; Ενα γλυπτό του Μπρους Νάουμαν, το οποίο αναπαριστά το «χώρο κάτω από την καρέκλα του». «Δείχνει τον τρόπο σκέψης του καλλιτέχνη. Οσο πιο ασήμαντο είναι αυτό που λέει κάποιος, τόσο πιο πολύ μου αρέσει. Ειδικά στην εποχή της κρίσης, που έχουμε συνηθίσει να ακούμε από τον καθένα να λέει κάτι βαρύγδουπο».
ZOE PAUL
«Τα πάντα στην Αθήνα μοιάζουν με γλυπτά»
«Μόλις επέστρεψα από τη θάλασσα. Είχα πάει για να μαζέψω φύκια», μου λέει η Ζωή Πολ, καθώς μπαίνω στο στούντιό της. Στο πάτωμα, σε μια γωνία, υπάρχει ένα τσουβάλι με τα θαλάσσια φυτά. Τι τα κάνεις; τη ρωτάω. «Γλυπτά». Το ατελιέ της, που ενίοτε λειτουργεί σαν project space, είναι χωμένο σε ένα στενό γεμάτο γκράφιτι, στου Ψυρρή. Στον κάτω χώρο είναι το εργαστήριο της, ενώ πάνω, στο ξύλινο πατάρι, το υπνοδωμάτιο. «Γλιτώνω χρήματα από το ενοίκιο», σημειώνει. Συγκατοικεί… με τον Total, τον γάτο της, «που πήρε το όνομά του από το γιαούρτι».
Η 27χρονη καλλιτέχνις έχει ενδιαφέρουσα ιστορία. Γεννήθηκε στο Λονδίνο, αλλά μέχρι τα έντεκά της χρόνια ζούσε στην Ελλάδα. Οι γονείς της -η μητέρα της είναι τυπογράφος, ο πατέρας της εικονογράφος- έφυγαν από τη Νότια Αφρική επί απαρτχάιντ και αγόρασαν στη δεκαετία του ’70 ένα σπίτι στα Κύθηρα. «Μετά μετακομίσαμε στην Οξφόρδη, που για μένα ήταν πολιτισμικό σοκ. Από ξυπόλυτη στις αλάνες στο νησί, βρέθηκα σε μια αυστηρή σχολή θηλέων». Αισθάνεται, ωστόσο, ότι δεν έχει ρίζες πουθενά. «Ακούγομαι και φέρομαι σαν Αγγλίδα, αλλά στη χώρα σας αισθάνομαι σαν στο σπίτι μου».
Σπούδασε γλυπτική στο Camberwell College (παράρτημα του University of Arts London) και, ύστερα από ένα σύντομο διάστημα στο Παρίσι, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα πέρυσι τον Αύγουστο. «Πάντα μιλούσα στους φίλους μου για την Ελλάδα και εκείνοι μου έλεγαν “γιατί δεν πας να μείνεις εκεί;”. H Αθήνα είναι τόπος ευκαιριών. Η αθηναϊκή εικαστική σκηνή είναι δυναμική, αντεργκράουντ και ωμή. Μου αρέσει εδώ, γιατί τα πάντα μοιάζουν με γλυπτά. Εξάλλου η δουλειά μου σχετίζεται με την Ελλάδα». Και συνεχίζει: «Δεν είναι φθηνά εδώ, αλλά το λαϊφστάιλ του καλλιτέχνη είναι. Το μειονέκτημα είναι ότι οι ελληνικές γκαλερί δεν συμμετέχουν ενεργά στις διεθνείς φουάρ».
Ξεκινά την ημέρα της τρώγοντας πρωινό και τσεκάροντας τα emails της. Αφού κάνει τα ψώνια της (της αρέσει να ζωγραφίζει τα ψάρια στη Βαρβάκειο Αγορά), επιστρέφει στο στούντιο. «Το πρωί είναι η καλύτερη ώρα για να σκέφτεσαι. Προτιμώ όμως να δημιουργώ τα βράδια, γιατί δεν υπάρχει τίποτα να σου αποσπά την προσοχή. Υπάρχουν φορές που ξενυχτάω πολλές μέρες στη σειρά».
Τα έργα της Ζωής βασίζονται στη χαρακτική, την ύφανση και τη γλυπτική. Η καλλιτέχνις πιστεύει πολύ στην κοινωνική υποστήριξη. «Τα υφαντά μου παραπέμπουν στη δομή της συλλογικής βοήθειας: μια πλέξη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την επόμενη και το σύνολο δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς το μεμονωμένο».
Δεν της αρέσει ο διαχωρισμός μεταξύ γυναικείας και αντρικής τέχνης. «Δεν αισθάνομαι ως κάτι το διαφορετικό. Πιστεύω ότι δεν υπάρχει διαφορά των δύο φύλων στη διανόηση και τη σκέψη. Ως γυναίκα καλλιτέχνις δεν έχω νιώσει ότι έχω λιγότερες ευκαιρίες από οποιονδήποτε άλλο».
ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΚΑΝΑ
«Ισως τέχνη είναι η ανάγκη να ζήσεις καλά»
Η Κατερίνα Κανά μένει δίπλα σε ένα κινέζικο σούπερ μάρκετ στον Κεραμεικό. «Ζούσα στην περιοχή πολύ πριν έρθουν οι γκαλερί. Τότε η γειτονιά έμοιαζε με ταινίες του Φελίνι. Ηταν αντεργκράουντ χωρίς τον τρέντι κόσμο του σήμερα». Το διαμέρισμά της είναι ένας μεγάλος ενιαίος χώρος, διαμπερές, με τζαμαρίες στις δύο πλευρές. Το μισό μέρος το έχει μετατρέψει σε κατοικία και το άλλο σε εργαστήριο.
Ξυπνάει με το φως του ήλιου. Το πρωί κάθεται στο κρεβάτι, διαβάζει και γράφει. Το κινητό της παραμένει κλειστό μέχρι τη 1 μ.μ., μετά όμως αρχίζει να επικοινωνεί με τον έξω κόσμο και τους φίλους της. «Εχω τις συνήθειές μου. Η καθημερινότητά μου με κρατάει σε ισορροπία», λέει.
Γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κύπρο. Τυπικό παιδί που του άρεσε να ζωγραφίζει. Ξεκίνησε μαθήματα ζωγραφικής στα 12. Εζησε ένα μεγάλο μέρος της ζωής της σε τρία σημαντικά κέντρα τέχνης, στο Παρίσι, στη Νέα Υόρκη και στο Λονδίνο – όπου σπούδασε ζωγραφική στο Central St Martins. «Στο εξωτερικό έρχεσαι σε επαφή με ενδιαφέροντες ανθρώπους. Είσαι μέσα στο μύλο και ζυμώνεσαι». Γιατί επέστρεψε στην Ελλάδα; «Εξω υπάρχει μεγάλος ανταγωνισμός. Πρέπει πάντα να είσαι στην κορυφή για να τα καταφέρεις. Δεν ξέρω αν μπορούσα να το υποστηρίξω. Στην Αθήνα υπάρχει λιγότερη πίεση και περισσότερος χρόνος για να ευδοκιμήσει η σκέψη με έναν διαφορετικό τρόπο».
Η εικαστικός κάνει εννοιολογική τέχνη, χρησιμοποιώντας παραδοσιακά μέσα, σαν τη γλυπτική. Αγαπημένα της υλικά: ο γύψος, ο καθρέφτης, η πλαστελίνη, καθώς και «διάφορα αντικείμενα που βρίσκει στο δρόμο». Πέρυσι είχε κάνει μια πολύ ωραία ατομική στην Kunsthalle Athena και πρόσφατα διοργάνωσε μια ενδιαφέρουσα έκθεση με τίτλο «Ο κήπος» στον πολυχώρο «Ρομάντσο». Μέσα «στη βραγιά της» είχε τοποθετήσει δύο λευκά γύψινα γλυπτά, που αναπαριστούσαν το μισό μέρος μιας γυναικείας φιγούρας, καθώς και ένα κομμάτι γρασίδι στο σχήμα της Κύπρου. Αποφεύγει, όμως, να μιλάει για τον τόπο καταγωγής της. «Η Κύπρος μού προκαλεί πόνο, είναι σαν μια μαύρη σκιά μέσα μου. Η πολιτική κατάσταση επηρέασε αρνητικά την οικογένειά μου…» Η τέχνη σού προκαλεί πόνο; «Εγω προκαλώ πόνο στην τέχνη. Τα συναισθήματα που νιώθω βγαίνουν από τα χέρια μου και μπαίνουν στο έργο. Η τέχνη είναι μια προέκταση του εαυτού μου». Υπάρχει μισογυνισμός στην τέχνη; Αυτοί που παίρνουν τις αποφάσεις είναι κυρίως άντρες (διευθυντές, επιμελητές, ντίλερ κ.ά.). Χρωστάμε πολλά στις Guerrila Girls -αυτές είναι οι πρώτες που έκαναν τέχνη την ανισότητα. Πάντως ως γυναίκες έχουμε κερδίσει έδαφος. Αγαπημένοι καλλιτέχνες; Καμία τοπογραφία της ανθρώπινης φαντασίας δεν μπορεί να συγκριθεί με το έργο της φύσης. Πολύς κόσμος πιστεύει ότι οι καλλιτέχνες είναι κάτι μποέμ τύποι που καλοπερνάνε. Ισχύει; «Δεν θα σε εκπλήξω αν σου πω το αντίθετο. Η τέχνη έχει κάτι το μυστήριο. Ισως είναι η ανάγκη να ζήσεις καλά».
