Από τον ακέραιο Ατικους Φιντς στο «Οταν σκοτώνουν τα κοτσύφια» και τον αφοσιωμένο πατέρα στον «Δρόμο» του Κόρμακ Μακάρθι έως τον απόμακρο κύριο Μπένετ στο «Περηφάνια και προκατάληψη» και τον αμοραλιστή Φιόντορ Παύλοβιτς Καραμάζοφ, η λογοτεχνία είναι γεμάτη από πατέρες που επηρεάζουν –θετικά ή αρνητικά– τη ζωή των παιδιών τους. Ανάμεσά τους και ο πατέρας του Φραντς Κάφκα, στον οποίο ο συγγραφέας απευθύνει το περίφημο «Γράμμα στον πατέρα». Από αυτήν την ανεπίδοτη επιστολή εμπνεύστηκε και ο Ακης Κόκκινος, ιδρυτής του οργανισμού σύγχρονης τέχνης Deo, για να επιμεληθεί την έκθεση «Γράμμα σ’ έναν ισχνό πατέρα», που παρουσιάζεται στο πέτρινο, με ιστορία εκατό χρόνων, σχολείο της Βολισσού, στη Χίο, με τη συμμετοχή 14 καλλιτεχνών από 11 χώρες. Ωστόσο, η έκθεση δεν εστιάζει μόνο στο πρόσωπο του πατέρα. Ο «ισχνός πατέρας» γίνεται μια μεταφορά για κάθε μορφή εξουσίας ή φροντίδας που αδυνατεί να ανταποκριθεί στις υποσχέσεις της, από την οικογένεια έως τους θεσμούς και τις κοινωνικές δομές.
Η Αμανή
«Θέλαμε να έχουμε παρουσία φέτος στην Αμανή», είπε ο Ακης Κόκκινος κατά τα εγκαίνια της έκθεσης στις 11 Ιουλίου, στο προαύλιο της μοναδικής εν λειτουργία σχολικής μονάδας της δημοτικής ενότητας Αμανής. Το σχολείο της Βολισσού είναι σήμερα το μόνο που εξυπηρετεί μια περιοχή έκτασης 158.000 στρεμμάτων, η οποία δοκιμάζεται από τη δημογραφική συρρίκνωση, τις πληγές της πυρκαγιάς του 2025 και το αίσθημα εγκατάλειψης. «Το κοινωνικό κατασκεύασμα του πατέρα, όλες αυτές οι υποσχέσεις που δεν εκπληρώνονται –της ασφάλειας, της φροντίδας, της αυθεντίας– συνδέονται πολύ με όσα προσδοκούσαν οι άνθρωποι εδώ», λέει ο Κόκκινος. «Δεν ήθελα να πω ότι ο ισχνός πατέρας είναι μόνο το κράτος. Ο καθένας θα πάρει τον δικό του πατέρα και θα έρθει στην έκθεση», σημειώνει.
Στην έκθεση μας υποδέχεται η μία από τις «Ψιθυρίζουσες» της Λητώς Κάττου, ένα από τα τρία μεταλλικά γλυπτά –μισές γυναίκες, μισά πουλιά– που κουβαλούν πάνω τους καλάθια και υφαντά, σαν ίχνη μνήμης. Η σειρά αντλεί έμπνευση από γυναικείες κοινότητες της Ανατολικής Μεσογείου, όπου η καλαθοπλεκτική, η ύφανση και οι συνεταιρισμοί αποτέλεσαν μέσα βιοπορισμού και πεδία αλληλεγγύης και χειραφέτησης. Οι «Ψιθυρίζουσες» μιλούν «για το πώς οι γυναίκες οικοδομούν εναλλακτικές μορφές συνύπαρξης και αυτάρκειας», σχολιάζει η Κύπρια εικαστικός.
Λίγο πιο κάτω, το έργο της Πάκυς Βλασσοπούλου με τίτλο «Κομόνι», όρος που αναφέρεται στην από κοινού καλλιέργεια της γης, συνδυάζει αντικείμενα από τη λαογραφική συλλογή του τελευταίου εν ζωή σαγματοποιού της Χίου, Θωμά Τσολάκη, με τη μελέτη του Δημήτρη Πικιώνη για τη λαϊκή αρχιτεκτονική του νησιού και ένα οικογενειακό αρχείο από ένα εγκαταλελειμμένο σπίτι στη Βολισσό. «Μελετώντας το υλικό, άρχισα να σκέφτομαι τι είναι αυτό που μας κάνει κοινότητα», εξηγεί η εικαστικός, η οποία επιχειρεί ένα σχόλιο για την ολοένα μεγαλύτερη εξάρτηση των κοινωνιών από τον τουρισμό.
Μικρά οικοσυστήματα
Ο Βασίλης Παπαγεωργίου κάνει επίσης ένα σχόλιο για την αλλοίωση του τοπίου, με τα έργα «Προέρχομαι από τα βάθη της Γης Ι, ΙΙ & ΙΙΙ». Μέσα σε τρία ξενοδοχειακού τύπου μίνι μπαρ εγκιβωτίζει ομοιώματα υλικών της επιφάνειας του εδάφους μαζί με φυτά από τρεις τοποθεσίες της Αμανής. Για το έργο, ο Παπαγεωργίου επέλεξε περιοχές που έχουν υποστεί ηλεκτροχημική διάβρωση, έχουν πληγεί από πυρκαγιές ή απειλούνται με εξορυκτική δραστηριότητα. «Τα μίνι μπαρ αυτά λειτουργούν ως μικρά αυτόνομα οικοσυστήματα», εξηγεί. Για την έννοια της καταστροφής μιλάει και το αυτοπορτρέτο της Σίντι Σέρμαν από τη σειρά «Καταστροφές» (1987), το οποίο έχει τοποθετηθεί στο εργαστήριο φυσικής του σχολείου.
«Δεν ήθελα να πω ότι ο “Ισχνός πατέρας” (το θέμα της έκθεσης) είναι μόνο το κράτος. Ο καθένας θα πάρει τον δικό του πατέρα και θα έρθει», ανα- φέρει ο επιμελητής Ακης Κόκκινος.
Καθώς περνάω από τις αίθουσες βλέπω δύο έργα λογισμικού 3D του Τζον Τζέραρντ, με τίτλο «Καπνισμένο δέντρο I & IV» (2006). Φτιαγμένα πριν από σχεδόν είκοσι χρόνια ως σχόλιο για την κλιματική κρίση, αποκτούν στην Αμανή μια διαφορετική διάσταση. «Μετά τις περυσινές πυρκαγιές, το έργο αποκτά διαφορετικό συναισθηματικό φορτίο», λέει στην «Κ» ο Ιρλανδός καλλιτέχνης. «Η αρχική ιδέα ήταν ένα δέντρο που, αντί να απορροφά διοξείδιο του άνθρακα, το απελευθερώνει, αντιστρέφοντας τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η φύση».
Πιο κάτω, τα έργα της Κύπριας Ελένης Οδυσσέως, μια σειρά ελαιογραφιών σε γιούτα και μετάξι, πιο πιστά στην ιδέα του δυνάστη πατέρα, εμπνέονται από την ιστορία της Αγίας Μαρκέλλας που γεννήθηκε τον 14ο αι. στη Βολισσό και πέθανε από το χέρι του πατέρα της.
Φεύγοντας, ωστόσο, αν με ρωτούσε κάποιος ποιο έργο συμπυκνώνει όλες τις πιθανές ερμηνείες του «ισχνού πατέρα», θα στεκόμουν στη φωτογραφική σειρά του Μοχάμεντ Φαζλά Ραμπί Φατίκ. Οι εικόνες εγκαταλελειμμένων ή ημιτελών γεφυρών στο Μπανγκλαντές μιλούν για υποσχέσεις που δεν τηρήθηκαν, για κοινότητες που έμειναν να περιμένουν μια σύνδεση που δεν ήρθε ποτέ. Κοιτάζοντάς τες, χωρίς να διαβάσεις καμία περιγραφή, δεν μπορείς να μη σκεφτείς και τις αόρατες γέφυρες που διακόπτονται ανάμεσα σε γονείς και παιδιά, ανάμεσα σε γενιές, όταν η φροντίδα ή η επικοινωνία παύουν να υπάρχουν.
«Γράμμα σ’ έναν ισχνό πατέρα». Εκθεση σύγχρονης τέχνης, σχολείο Βολισσού, Χίος. Διάρκεια έως 30/8.
