Μια γυναίκα κείτεται στο πάτωμα, δεμένη με σκοινί και καλυμμένη από τσαλακωμένα χαρτιά και φωτοτυπημένες εικόνες από σκηνές του Πολυτεχνείου. Σε περίοπτη θέση, πάνω σε έναν τοίχο, βρίσκεται ένα πορτρέτο του Χένρι Κίσινγκερ, ο οποίος θεωρήθηκε από πολλούς ο κατεξοχήν υπεύθυνος Αμερικανός αξιωματούχος για την κυπριακή τραγωδία του 1974. Λίγο πιο πέρα, γραμμένη με μπογιά, η φράση «La nouvelle démocratie de la Grèce» («Η νέα δημοκρατία της Ελλάδας») και από πάνω μια χιτλερική σβάστικα.
Η παραπάνω περιγραφή δεν αφορά μια τωρινή εγκατάσταση, αλλά φωτογραφίες που καταγράφουν μία από τις ιστορικές περφόρμανς της Μαρίας Καραβέλα στο Grand Palais του Παρισιού, το 1974. Η δράση της καλλιτέχνιδος, η οποία έφυγε από τη ζωή το 2012, βαθιά πολιτική και αιχμηρή, έλαβε χώρα σε μια στιγμή όπου η Ελλάδα προσπαθούσε να επαναπροσδιορίσει τη δημοκρατική της ταυτότητα. Σήμερα, φωτογραφικά τεκμήρια μαζί με σπάνιο αρχειακό υλικό εμφανίζονται στο πλαίσιο της 9ης Μπιενάλε Θεσσαλονίκης, με τίτλο «Ολα πρέπει να αλλάξουν. Ριζοσπαστική νοημοσύνη. Σαλονίκη 9», σε επιμέλεια της Νάντιας Αργυροπούλου, η οποία θα διαρκέσει έως τις 5 Ιουλίου.
«Η Μαρία Καραβέλα είναι η πρώτη καλλιτέχνις που έκανε “χώρο” στην Ελλάδα, έτσι το έλεγαν τότε. Ο όρος “περφόρμανς” (επιτέλεση) δεν υπήρχε ακόμη στη χώρα μας. Η ίδια μάλιστα σε σημειώσεις της το ονομάζει “εικαστικό θέατρο”. Εχει τεράστια σημασία ότι ξεκίνησε ως ζωγράφος και, εγκολπώνοντας φόρμες υποκριτικής, κατέληξε στη “ζωντανή” τέχνη της. Μέχρι σήμερα υπάρχει μια ειδοποιός διαφορά μεταξύ περφόρμανς που προέρχεται από τις εικαστικές τέχνες και εκείνης που πηγάζει από τον χορό και το θέατρο», εξηγεί η εικαστική καλλιτέχνις και περφόρμερ Μαίρη Ζυγούρη, επιμελήτρια και διαχειρίστρια του αρχείου της Μαρίας Καραβέλα, πάνω στο οποίο πραγματοποιεί έρευνα εδώ και περίπου δύο δεκαετίες.
«Η λέξη “Βοήθεια” γραμμένη στον τοίχο, ο τάφος‑τραπέζι, το S.O.S. – όλα αυτά εκφράζουν όχι μόνο τη βία της εποχής της, αλλά και τη σύγχρονη βία», λέει η καλλιτέχνις Μαίρη Ζυγούρη.
Η πρόσβαση στο έργο της καλλιτέχνιδος ήταν για χρόνια ένα δύσκολο εγχείρημα, τόσο λόγω της λογοκρισίας που υπέστη όσο και εξαιτίας της ελλιπούς τεκμηρίωσης και θεσμικής του αναγνώρισης. Χάρη στην παραχώρηση μεγάλου μέρους του αρχείου της για την 9η Μπιενάλε Θεσσαλονίκης, το έργο της παρουσιάζεται για πρώτη φορά σε τόσο μεγάλη κλίμακα, οργανωμένο και ορατό σε όλη του την έκταση. Στο MOMUS – Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης εκτίθενται τεκμήρια από εμβληματικές περφόρμανς και εγκαταστάσεις που πραγματοποίησε στο Παρίσι, σε άμεση γειτνίαση με αρχειακό υλικό των Καταστασιακών (ανατρεπτική ομάδα εικαστικών και περφόρμερ). Στους χώρους της ΔΕΘ-HELEXPO παρουσιάζονται έργα της περιόδου 1970-71, καθώς και φωτογραφίες από το διακαλλιτεχνικό θέαμα «Κοκκινιά» (1979).
Στο πλαίσιο της Μπιενάλε περιλαμβάνονται επίσης άγνωστες φωτογραφίες από εγκαταστάσεις που δεν είχαν εκτεθεί ποτέ δημοσίως. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν εικόνες από το «Γεύμα», τμήμα της εγκατάστασης που η Καραβέλα είχε παρουσιάσει στο Χίλτον, στην Αίθουσα Τέχνης Αθηνών, το 1971 – σε μια έκθεση η οποία διήρκεσε μόλις τρεις ημέρες προτού το δικτατορικό καθεστώς επιβάλει το κλείσιμό της.
Οπως αποτυπώνει η Μαίρη Ζυγούρη στις αναλυτικές περιγραφές της, που συνοδεύουν τα αρχεία και οι οποίες διαφέρουν σε στοιχεία από εκείνες των ιστορικών, η Καραβέλα σε εκείνη την έκθεση έχτισε με πυρότουβλα έναν νέο, ασφυκτικό χώρο μέσα στον ήδη υπάρχοντα. Το μαρμάρινο δάπεδο καλύφθηκε, οι τοίχοι βάφτηκαν λευκοί και στο κέντρο στήθηκε μια καρέκλα ανακριτή. Με κόκκινη μπογιά έγραψε τη λέξη «Βοήθεια» στους τοίχους και στο δάπεδο σημείωσε συνθήματα και αποφθέγματα του Μάη του ’68, ενώ γύψινες φιγούρες κρέμονταν καρφωμένες στους τοίχους. Ενα τεράστιο «S.O.S» κάλυπτε μια ολόκληρη πλευρά και σε μια γωνία, φθαρμένες ξύλινες σανίδες σχημάτιζαν έναν τάφο‑τραπέζι. Σε αυτό το σημείο είχε τοποθετηθεί «Το γεύμα», μια μικρή γύψινη φιγούρα τοποθετημένη σαν φαγητό πάνω σε πιάτο.
«Βρίσκω την εικόνα αυτή τρομερά σύγχρονη. Με τη συρρικνωμένη φιγούρα, στο πιάτο για φάγωμα, γίνεται ορατό κάτι που νιώθουμε και σήμερα με όλα αυτά που συμβαίνουν γύρω μας: επισφάλεια, πόλεμοι, gentrification, υπερτουρισμός. Ο δημόσιος χώρος μικραίνει. Ανθρωποι στριμώχνονται, περιορίζονται, εξαντλούνται και, εντέλει, καταναλώνονται στο πιάτο», υπογραμμίζει η Μαίρη Ζυγούρη και συνεχίζει: «Η λέξη “Βοήθεια” γραμμένη στον τοίχο, ο τάφος‑τραπέζι, το S.O.S. – όλα αυτά εκφράζουν όχι μόνο τη βία της εποχής της Καραβέλα, αλλά και τη σύγχρονη βία, που ίσως να είναι πιο αθόρυβη, αλλά που πάλι περνάει μέσα στα σώματα και στις ζωές μας».
