«Καμία συλλογή δεν είναι ποτέ ολοκληρωμένη· τα κενά της, οι ασυνέπειές της, όπως και οι προτεραιότητές της, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της διαμόρφωσής της». Η φράση ανήκει στην Κατερίνα Γρέγου, καλλιτεχνική διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, ένα είδος μανιφέστου που διαμορφώνει την προσωπικότητα του ΕΜΣΤ όσο η ίδια βρίσκεται στο τιμόνι του.
Με ανανεωμένη θητεία, η κ. Γρέγου παρουσίασε χθες στους δημοσιογράφους έναν εντυπωσιακό απολογισμό τής έως τώρα πενταετούς πορείας της στο ΕΜΣΤ: περισσότερες από 60 εκθέσεις, διεθνείς συνεργασίες, δημόσια προγράμματα και μια συλλογή που αναδιατάσσεται. Στην ομιλία της δεν παρέλειψε να τιμήσει την ιδρυτική διευθύντρια του ΕΜΣΤ, αναγγέλλοντας μάλιστα τη μετονομασία της βιβλιοθήκης σε «Βιβλιοθήκη Αννα Καφέτση».
Νέα κοσμοθεωρία
Η κ. Γρέγου, έμπειρη επιμελήτρια σε διεθνείς διοργανώσεις πολύ πριν αναλάβει τη διεύθυνση του μουσείου, είχε δείξει από την πρώτη της έκθεση στο ΕΜΣΤ, «Statecraft. Διαμορφώνοντας το Κράτος» (2022), ότι θέλει να μεταδώσει στο μουσείο μια νέα κοσμοθεωρία και να ανανεώσει το ύφος του μέσα από εκθέσεις-υπερπαραγωγές γύρω από τα μεγάλα ερωτήματα της εποχής μας, όπως μαρτυρούν και οι τίτλοι τους: «Modern Love», «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;», «Why Look at Animals?».
Η νέα έκθεση του μουσείου, «South by Southeast: Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή», που επιμελείται η κ. Γρέγου και εγκαινιάζεται αύριο, είναι μια ακόμη μεγάλης κλίμακας σύνθεση: παρουσίαση νέων αποκτημάτων, γεωπολιτική πρόταση και απόπειρα επαναχάραξης του πολιτισμικού χάρτη της Ελλάδας. Ο τίτλος της, δανεισμένος και παραφρασμένος από το «North by Northwest» του Χίτσκοκ, προτείνει μια συμβολική αλλαγή πορείας: λιγότερο Βορράς, περισσότερο Νότος· λιγότερο Δύση, περισσότερο Ανατολή.
Η ομαδική έκθεση «South by Southeast: Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή», που επιμελείται η Κατερίνα Γρέγου και εγκαινιάζεται αύριο, περιλαμβάνει 136 έργα 82 καλλιτεχνών και διαρθρώνεται σε πέντε ενότητες.
Η Ελλάδα, σύμφωνα με το σκεπτικό της έκθεσης, δεν αντιμετωπίζεται ως η μακρινή περιφέρεια της δυτικοευρωπαϊκής αφήγησης, αλλά ως σημείο συνάντησης των Βαλκανίων, της Ανατολικής Μεσογείου, της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής. Είναι μια ιδέα που τα τελευταία χρόνια εμφανίζεται όλο και συχνότερα, τόσο στον πολιτικό όσο και στον πολιτιστικό λόγο. Το ΕΜΣΤ την υποστηρίζει, αντλώντας επιχειρήματα από το βιβλίο του δημοσιογράφου Σον Μάθιους «The New Byzantines: The Rise of Greece and Return of the Near East» (Οι νέοι Βυζαντινοί: Η άνοδος της Ελλάδας και η επιστροφή της Εγγύς Ανατολής) του 2025, που υποστηρίζει ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε διαδικασία γεωπολιτικού και πολιτισμικού αναπροσανατολισμού προς την Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή.
Η ομαδική έκθεση «South by Southeast» με 136 έργα 82 καλλιτεχνών φιλοξενείται στον δεύτερο όροφο και διαρθρώνεται σε πέντε ενότητες: Η πρώτη, «Το Μουσείο των Δυνατοτήτων», λειτουργεί ως αναστοχασμός πάνω στη συγκρότηση μιας συλλογής που χτίστηκε από το μηδέν. Η συνοχή της ενότητας οφείλεται κυρίως στις άριστες συνομιλίες που αναπτύσσονται ανάμεσα σε έργα και δημιουργούς, όπως ο Κουνέλλης, ο Τσόκλης, η Χρύσα (Βαρδέα), η Μπία Ντάβου, η Ρένα Παπασπύρου. Η ενότητα «Ανήσυχες Γεωγραφίες» εστιάζει στη μετανάστευση, στην εξορία, στον εκτοπισμό και στην αστάθεια των συνόρων που διαμόρφωσαν την Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή τα τελευταία 25 χρόνια. Ακολουθούν οι ενότητες «Υδωρ και Μαύρος Χρυσός» και «Περί της Ευθραυστότητας των Θεσμών», πριν από τον επίλογο που καταλήγει στη φύση και αγωνιά για την κλιματική αλλαγή.
Στον ίδιο όροφο, αλλά σε ξεχωριστό χώρο, εγκαινιάζεται επίσης αύριο η έκθεση «Η τέχνη ξεκινάει πάντα με τη λέξη έστω», σε επιμέλεια της Δάφνης Βιτάλη. Δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του Γιώργου Λάππα, το ΕΜΣΤ επιστρέφει σε αυτόν τον καλλιτέχνη που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γλυπτική στην Ελλάδα. Η έκθεση, ενταγμένη στη σειρά «Spotlight», εστιάζει σε μια κρίσιμη περίοδο της δημιουργίας του, από το 1996 έως το 2004, όταν το φως και η φωτογραφική μεμβράνη εισβάλλουν δυναμικά στο έργο του.
Οι δύο ενότητες της παρουσίασης φωτίζουν ακριβώς αυτή τη μεταμόρφωση. Από τις πρωτοποριακές κατασκευές με φωτιζόμενες φωτογραφικές μεμβράνες της ιστορικής έκθεσης του 2001 στην Bernier/Eliades έως τις εγκαταστάσεις με ανθρώπινες φιγούρες που αιωρούνται ανάμεσα στο οικείο και στο ανοίκειο, ο Λάππας αντιμετωπίζει το φως όχι ως τεχνικό μέσο, αλλά ως εργαλείο αλλαγής, ένα στοιχείο που μετατρέπει τη γλυπτική σε πεδίο μετάβασης ανάμεσα στο πραγματικό και στο φαντασιακό.
Τέλος, στον χώρο του -1 φιλοξενείται η τριπλή βιντεοεγκατάσταση «Voices» (Φωνές) της Μαργαρίτας Αθανασίου, ένα πολυμεσικό δοκίμιο σε επιμέλεια του Σταμάτη Σχιζάκη.
