«Η επανάσταση είναι σαν τις δουλειές του σπιτιού – πρέπει να τις κάνεις κάθε μέρα». Με τα λόγια της Ινδής φιλοσόφου Γκαγιάτρι Τσακραβόρτι Σπίβακ, η 9η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης «Ριζοσπαστική Νοημοσύνη Σαλονίκη 9 (ΡΝΣ9)» κάνει πράξη την πρότασή της για τη ζωή: «Ολα πρέπει να αλλάξουν».
Μ’ αυτό το σύνθημα και τη θεματική, η Μπιενάλε βγάζει την τέχνη και στον δημόσιο χώρο και με μικρές επαναστατικές καλλιτεχνικές δράσεις, συζητήσεις και παρεμβάσεις, επιχειρεί να προσανατολιστεί στην «απείθαρχη κίνηση» (waywardness) της Σαντίγια Χάρτμαν με την «ακόρεστη λαχτάρα για έναν κόσμο που δεν κυβερνάται από αφέντη, άνθρωπο ή την αστυνομία […], ή με «μια σύντομη είσοδο στο δυνατό»· σκεπτικό που έχει εμπνεύσει τη γενική επιμελήτρια Νάντια Αργυροπούλου για τον προσανατολισμό του καλλιτεχνικού σχεδιασμού.
Η έναρξη έγινε στη ΔΕΘ –κομβικό σημείο της διοργάνωσης–, που αποτελεί πλέον πεδίο αντιπαράθεσης με αφορμή την ανάπλαση του εκθεσιακού κέντρου. Εκεί η 9η Μπιενάλε ενεργοποίησε τις δημόσιες βρύσες της ΔΕΘ-HELEXPO με τη δράση της «απείθαρχα νερά», στο πλαίσιο ενός πρότζεκτ της Greenpeace να καταγράψει τις δημόσιες βρύσες της χώρας (800 έχουν καταμετρηθεί έως σήμερα στην Ελλάδα). Εστρεψε την προσοχή του κοινού στη Λιμνοθάλασσα Καλοχωρίου, στο Εθνικό Πάρκο Δέλτα του Αξιού, σε ένα προστατευόμενο υδάτινο οικοσύστημα και στις καλύβες των μυδοκαλλιεργειών, για να υπενθυμίσει μαζί με την περφόρμανς «α(λ)λόφυτο» του Δημήτρη Αμελαδιώδη ζητήματα σύγχρονου οικολογικού προβληματισμού (αλλοιώσεις και ρύπανση υγροβιότοπων, λειψυδρία, κλιματική αλλαγή κ.ά.).
Παράλληλα, μετακινήθηκε στην ανατολική πλευρά της Θεσσαλονίκης, στην Καρδία, όπου διοργάνωσε τον ποδοσφαιρικό αγώνα «Playing Otherwise» ανάμεσα σε τέσσερις αυτοοργανωμένες ομάδες και σε ένα εξαγωνικό γήπεδο σε ένα κοινωνικό – καλλιτεχνικό πείραμα και σε μια απόπειρα να μεταφέρει στο γήπεδο μια συνεργατική, συλλογική και μη ανταγωνιστική συνθήκη με την οποία θα μπορούσαν να λειτουργούν τα πράγματα στη ζωή μας.
Το τρίπτυχο των παραπάνω δράσεων στον αστικό χώρο άνοιξε κάπως ανατρεπτικά τη διεθνή εικαστική διοργάνωση του MOMus το περασμένο Σαββατοκύριακο, έπειτα από πολύ-μηνη αναβολή των εγκαινίων εξαιτίας μιας σειράς προβλημάτων (χρηματοδοτικά, γραφειοκρατικά κ.ά.).
Tο «Red River» της Agnieszka Polska κινείται ανάμεσα στο παρελθόν (στο εβραϊκό γκέτο της Θεσσαλονίκης), στο παρόν (στη γενοκτονία που εξελίσσεται στην Παλαιστίνη) και στο (σκοτεινό) μέλλον.
Στο Περίπτερο 2 της ΔΕΘ, ένα κτίριο 7.500 τ.μ., όπου φιλοξενείται η κύρια έκθεση, έργα μεγάλων διαστάσεων (εγκαταστάσεις, βίντεο κ.ά.) διερευνούν και σχολιάζουν ζητήματα πολιτικής βίας, διαμαρτυρίας, ελέγχου της πληροφορίας, οικολογικής καταστροφής, σύγχρονης τεχνολογίας προκαλώντας τον επισκέπτη να σταθεί ώρες, να ακούσει, να δει και να διαβάσει.
Με μια πρώτη ματιά οι καλλιτεχνικές προτάσεις δείχνουν ετερόκλητες, ωστόσο όλα συνδυάζονται μεταξύ τους διαγωνίως για να ξαναδώσουν νόημα στο μότο της έκθεσης, «Ολα πρέπει να αλλάξουν». Στην κύρια έκθεση συνυπάρχουν με έργα τους οι underground καλλιτέχνες Λεωνίδας Χριστάκης, Πάνος Κουτρουμπούσης και Μίνως Αργυράκης, με τις κεντημένες βέργες του Χρήστου Καρακόλη, τρία έργα του Στέλιου Φαϊτάκη και έργα της Αϊτινής παράδοσης από το «Μουσείο της Φιλίας» και τη συλλογή Jean-Marie Drot (1929-2015) που στεγάζεται στην Ιο.
Τις ματιές των δημιουργών σε όσα θεωρούν ότι πρέπει να αλλάξουν ξεδιπλώνουν ποικίλες εγκαταστάσεις μεικτών μέσων με προβολής μεγάλης ή μικρότερης κλίμακας· ξεχωρίζουν τα «Berl-Berl» του Jakob Kudsk Steensen, «Σφήκα» του Στέφανου Λεβίδη, «In the Wild» της Αντιγόνης Τσαγκαροπούλου, το «Red River» της Agnieszka Polska, που κινείται ανάμεσα στο παρελθόν (στο εβραϊκό γκέτο της Θεσσαλονίκης), στο παρόν (στη γενοκτονία που εξελίσσεται στην Παλαιστίνη) και στο (σκοτεινό) μέλλον, και η πολύπτυχη εγκατάσταση και περφόρμανς «Απ’ το Βαρδάρι ως την Ομόνοια», των VASCOS (Βασίλης Νούλας και Κώστας Τζημούλης) που αφηγείται κομμάτια της queer ιστορίας από την Αθήνα μέχρι τη Θεσσαλονίκη.
Επιπλέον, τα λόγια του Χριστιανόπουλου με την κοφτή και προκλητική γλώσσα του διασταυρώνονται με τις διαμαρτυρίες για την εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου στα βίντεο του Oliver Resler. Εντυπωσιακή είναι η εγκατάσταση του Διονύση Καβαλλιεράτου με τις πήλινες σκυφτές φιγούρες του. Κρατιούνται η μία πίσω από την άλλη σαν να παίζουν το παιδικό παιχνίδι της «μακριάς γαϊδούρας», μόνο που εδώ «παίζεται» από τους δημο-κρετίνους και τους δημο-κρούστες.
Στο δυστύχημα των Τεμπών παραπέμπει το βίντεο διπλής προβολής της Σοφίας Δόνα «Στα Τέμπη ή στις όχθες της Αρκαδίας», με το οποίο επαναφέρει το προϊστορικό περιβάλλον της κοιλάδας των Τεμπών. «Είναι ένα έργο συμβολικό», όπως είπε στην «Κ» η καλλιτέχνις, στο οποίο «οι ψίθυροι του Οβίδιου είναι ψίθυροι μανάδων και πατεράδων που κάνουν θυσίες για την επιστροφή των παιδιών και ψίθυροι ενός φίλου μου που γλίτωσε από το δυστύχημα όταν άλλαξε το εισιτήριό του την τελευταία στιγμή».
«Ο τριπρόσωπος Χριστός είναι μια υπερρεαλιστική εικόνα»
Η έκθεση «δεν πατρονάρει το κοινό εξηγώντας του τα πάντα», διευκρίνισε στην «Κ» η επιμελήτρια Νάντια Αργυροπούλου. Εχει ατέλειες, «άλλες κατ’ ανάγκην και άλλες από επιλογή», όπως παραδέχθηκε. Ταμπέλες σε πολλά έργα δεν έχουν ακόμη τοποθετηθεί, ωστόσο χωρίς ταμπέλες –από επιλογή– θα συνομιλούν έργα και αρχειακό υλικό δημιουργών όπως οι Νάνος Βαλαωρίτης, Αντρέ Μπρετόν, Μαξ Ερνστ, Νίκος Εγγονόπουλος στην ενότητα «Pan Daimonium. Surrealism as a state of mind», που αναπτύσσεται στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης – τον τρίτο χώρο της Μπιενάλε που συγκεντρώνει καλλιτεχνικά κινήματα, σουρεαλιστές, τη ρωσική πρωτοπορία («Η Γη σε αναβρασμό») και αντιστασιακούς. Το αρχείο βίντεο «The Loudspeaker», που ταξιδεύει στον κόσμο εδώ και 20 χρόνια σε επιμέλεια Μάρκο Σκοτίνι, φέρνει στη Θεσσαλονίκη τα βίντεο τριάντα καλλιτεχνών με θέμα την πολιτική αντίσταση απέναντι την εξουσία· στη Θεσσαλονίκη είναι βασισμένο σε μια πρόταση των Ζάφου Ξαγοράρη και Κατερίνας Στεφανιδάκη.
Επίκεντρο της σουρεαλιστικής ενότητας αποτελεί ο «Τριπρόσωπος Χριστός» –σπάνιο έργο αγιογραφικής τέχνης αγνώστου καλλιτέχνη του 18ου αιώνα– τοποθετημένος απέναντι από το έργο του Κουβανού Γουιφρέδο Λαμ, ως κομμάτια του υπερρεαλιστικού κινήματος. «Στην πραγματικότητα ο τριπρόσωπος Χριστός που στοίχειωσε τον Νίκολας Κάλας είναι μια υπερρεαλιστική εικόνα, το υβριδικό πρόσωπο της θεότητας, γιατί «κατά την άποψή μου η τέχνη συμβαίνει ανάμεσα στα έργα και όχι στα έργα χωριστά», λέει στην «Κ» η επιμελήτρια της Μπιενάλε.
Στη θεματική αυτή της Μπιενάλε, η πιο επαναστατική πράξη είναι το διάβασμα. Γι’ αυτό οι αίθουσες είναι γεμάτες από βιβλία με θέσεις ανάγνωσης τις λεγόμενες «φυγές». Ανάμεσα στα έργα στήθηκαν επιμελημένα σειρές καθισμάτων αεροπλάνων με βιβλία τα οποία συγκεντρώθηκαν σε συνεργασία με την Προσωρινή Ακαδημία Τεχνών. Μετά το τέλος της διοργάνωσης, όπως ανέφερε η επιμελήτρια, θα εμπλουτίσουν τη βιβλιοθήκη του μουσείου γιατί «εκτός από τη συναίσθηση για τις βρύσες, θα μείνει και το αναγνωστικό υλικό, ελπίζοντας ότι, παρά την ψηφιακή εποχή, θα συνεχίσουμε να αγαπάμε το βιβλίο».
9η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης: έως 5 Ιουλίου 2026, ΔΕΘ – HELEXPO (Περίπτερα 2 και 3), MOMUS – Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (Τρίτη έως Παρασκευή 16.00-22.00 – Σάββατο και Κυριακή 14.00-22.00).
