«Συνειδητοποιώ ότι πάντα κρατούσα δυο-τρία έργα από κάθε περίοδο, πιο πολύ σαν ένα είδος βοηθήματος, ένα στήριγμα για την επόμενη κίνηση, σαν μια παρακαταθήκη μιας ιδέας και κάποιων σχέσεων που αφορούν τη ζωή, την τέχνη, την εμπειρία και το προχώρημα μιας εποχής, που, στην ουσία, ολοκληρώνει έναν κύκλο και μετά δίνει το βήμα σε μια επόμενη κίνηση, όπου ξεκινάει κάτι καινούργιο».
Με αυτά τα λόγια, ο Γιάννης Ψυχοπαίδης μίλησε για τον πυρήνα της νέας του αναδρομικής έκθεσης, η οποία παρουσιάζεται στο Μουσείο του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή υπό τον τίτλο «Γιάννης Ψυχοπαίδης: Τοπία της Μνήμης. Αυτά που κράτησα», σε επιμέλεια του Κυριάκου Κουτσομάλλη. Πρόκειται για μια προσωπική παρακαταθήκη έργων, που ο ζωγράφος διέσωσε μέσα στον χρόνο χωρίς την προοπτική μιας μελλοντικής έκθεσης και κάποιο προσχέδιο αρχειοθέτησης.
«Πάντα κρατούσα δυο-τρία έργα από κάθε περίοδο (…) σαν μια παρακαταθήκη μιας ιδέας και κάποιων σχέσεων που αφορούν τη ζωή, την τέχνη, την εμπειρία και το προχώρημα μιας εποχής», ανέφερε ο καλλιτέχνης.
Η έκθεση αυτή χαρτογραφεί την καλλιτεχνική πορεία του από το 1962 έως σήμερα, συγκεντρώνοντας 70 έργα τα οποία δεν ανήκουν σε συλλογές αλλά φυλάσσονται στο εργαστήριό του. Ο Ψυχοπαίδης εμφανίστηκε στο εικαστικό προσκήνιο μέσα στο κλίμα φιλελευθερισμού της δεκαετίας του 1960. Ως μέλος της Ομάδας Τέχνης Α, της πρωτοποριακής ομάδας των Νέων Ελλήνων Ρεαλιστών, αλλά και του Κέντρου Εικαστικών Τεχνών, βρέθηκε στην εμπροσθοφυλακή μιας διεθνούς νεοπαραστατικής στροφής. Ηταν η εποχή που, σύμφωνα με τον ίδιο, οι καλλιτέχνες «ό,τι βίωναν στους δρόμους το πρωί, το ζωγράφιζαν στο εργαστήριο το απόγευμα».
Η γενιά του, πατώντας πάνω στην κληρονομιά της γενιάς του ’30, επέλεξε να αμφισβητήσει και να αποδομήσει τους δασκάλους της – όχι για να τους αρνηθεί, αλλά για να εδραιώσει μια αυθεντική, μαχόμενη στάση απέναντι στον «συμβατικό και πλαστό κόσμο της αναδυόμενης διαφήμισης και του καταναλωτισμού». Σε αυτό το πνεύμα εντάσσεται και μια χαρακτηριστική σειρά έργων της περιόδου 1971-1973, όπου γυναικείες μορφές αποδίδονται ως όμορφα νεανικά πρόσωπα, που κινούνται ανάμεσα στη φυσική παρουσία και στην κατασκευασμένη εικόνα. Το μακιγιάζ και η στυλιζαρισμένη κόμμωση μετατρέπουν, για τον καλλιτέχνη, τα πρόσωπα αυτά σε σύμβολα ομορφιάς και ταυτόχρονα σε δείκτες μιας κοινωνίας υπό μεταμόρφωση. Μέσα από αυτά τα έργα αναδεικνύεται η κριτική ματιά του απέναντι στη νέα αισθητική που διαμόρφωνε ο κόσμος της διαφήμισης, αλλά και η διάθεσή του να σχολιάσει τον τρόπο με τον οποίο η εικόνα άρχισε να ανασχηματίζει την ταυτότητα και τις προσδοκίες της εποχής τότε.
Η περιήγηση στην έκθεση χωρίζεται σε 20 κεφάλαια, που ακολουθούν τις αφηγήσεις του ιδίου του καλλιτέχνη. Η πρώτη ενότητα περιλαμβάνει λάδια σε καμβά, όπως «Εσωτερική πύλη», «Η δεξίωση» και «Η θάλασσα». Τα έργα αυτά παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό και ξεχωρίζουν γιατί έχουν μουντά και γκρίζα χρώματα, αντίθετα με τους έντονους χρωματισμούς που έχουμε συνηθίσει από το μεγαλύτερο σύνολο της δουλειάς του καλλιτέχνη. Στη συνέχεια, τα έργα του 1967 αποτυπώνουν την πολιτική και κοινωνική αναταραχή της εποχής. Την ίδια χρονιά, όμως, αναπτύσσεται και μια παράλληλη πιο σπάνια θεματική στη ζωγραφική του, όπου ο Ψυχοπαίδης αποτυπώνει οικεία του πρόσωπα. Πρόκειται για πορτρέτα με τέμπερα, ανάμεσα στα οποία υπάρχει ένα έργο του 1967 που απεικονίζει τον αδελφό του, Κοσμά.
Καθώς ο επισκέπτης προχωράει, συναντά ενότητες αφιερωμένες σε τόπους όπως η Γερμανία, το Λονδίνο και οι Κυκλάδες. Η «Νύχτα στις Βρυξέλλες», μια σειρά έργων που δημιούργησε ο καλλιτέχνης μετά την εγκατάστασή του στο Βέλγιο το 1986, εστιάζεται στην αλληλεπίδραση ανάμεσα στον εσωτερικό και στον εξωτερικό χώρο, στο δωμάτιό του και στην εικόνα της πόλης. Οπως εξήγησε, πολλά από τα έργα της έκθεσης έχουν εκτεθεί κυρίως στο εξωτερικό και δεν είναι γνωστά στην Ελλάδα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το τετράπτυχο με μολύβια σε χαρτί, της ίδιας περιόδου, «Ο σαστισμένος ορίζοντας» (1981).
Πέρα όμως από ζωγραφικούς πίνακες, η έκθεση περιλαμβάνει και ένα ευρύ σώμα έργων μεικτής τεχνικής. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν τα «Ολυμπία» (2007) και «Το τέλος του παραμυθιού» (1991), τα οποία συνδέουν την κλασική αρχαιότητα με τη σύγχρονη ζωή. Μέσα από αυτά τα έργα αναπτύσσεται ένας διάλογος ανάμεσα σε διαχρονικές αξίες και στις αντιφάσεις του σήμερα, φωτίζοντας τον τρόπο με τον οποίο ο καλλιτέχνης σχολίαζε τη σχέση παρελθόντος και παρόντος.
«Γιάννης Ψυχοπαίδης: Τοπία της Μνήμης. Αυτά που κράτησα», Μουσείο του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή, έως τις 4 Οκτωβρίου.
