ΒΕΝΕΤΙΑ – ΑΠΟΣΤΟΛΗ. Στα σκαλιά που οδηγούν στην είσοδο του ελληνικού περιπτέρου της 61ης Μπιενάλε της Βενετίας, οι επισκέπτες μπορούν ακόμη και να καθίσουν πάνω στους ψευδοκίονες του Ανδρέα Αγγελιδάκη, που στην πραγματικότητα είναι γιγαντιαία «πουφ». Ο καλλιτέχνης που εκπροσωπεί την Ελλάδα με το έργο «Escape Room» μοιάζει να κλείνει το μάτι στον επισκέπτη για όσα πρόκειται να ακολουθήσουν στη συνέχεια και το είδος της αφήγησης που έχει επιλέξει για να μιλήσει για γεγονότα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας με αφετηρία την ίδρυση του ελληνικού περιπτέρου το 1934.
«Ο διχασμός –και ειδικά ο Εμφύλιος ως τραύμα της ελληνικής Ιστορίας– ήταν η αφετηρία της σκέψης μου. Ηθελα το εθνικό περίπτερο να λειτουργεί σαν δύο διαφορετικοί χαρακτήρες, σαν δύο αντικρουόμενες αφηγήσεις της ίδιας χώρας. Είναι η δική μου Ελλάδα, όπου το εθνικό γίνεται προσωπικό. Δεν μπορώ να τη δω σαν μια ενιαία, καθαρή εικόνα· τη βλέπω σαν μια χώρα που πάντα μιλούσε με δύο φωνές. Γι’ αυτό και χώρισα το ελληνικό περίπτερο στα δύο. Δεν ήθελα έναν ενιαίο χώρο, αλλά δύο χαρακτήρες που συνυπάρχουν, συγκρούονται, αλληλοαναιρούνται», εξηγεί.
Στο πρώτο μέρος της εγκατάστασης, η αλληγορία του σπηλαίου του Πλάτωνα την οποία χρησιμοποιεί ο Αγγελιδάκης γίνεται μηχανισμός παρακολούθησης. Μια κάμερα που καταγράφει τον εαυτό της, μια εικόνα που γεννά την ίδια της την εικόνα. Ενας φαύλος κύκλος αλήθειας και αμφιβολίας. Στον προθάλαμο του περιπτέρου, ο επισκέπτης συναντά ένα «βωμό» αφιερωμένο στη Βάσω Κατράκη, που πήρε τον μοναδικό Χρυσό Λέοντα της Ελλάδας στην ιστορία της Μπιενάλε και τον επόμενο χρόνο φυλακίστηκε για τα πολιτικά της πιστεύω, και μετά, μπαίνοντας πιο μέσα, μορφές κοινωνικά και καλλιτεχνικά φορτισμένες, από τον Τσαρούχη μέχρι τον Ζακ Κωστόπουλο.
Η αισθητική του χώρου θυμίζει εσκεμμένα, όπως είπε και ο ίδιος, το Remember Fashion των αδελφών Τσουανάτου-Βανάκου, στην Αδριανού των ’80s και ’90s, μοναδικό στο είδος του κατάστημα ρούχων την εποχή που η Πλάκα ήταν το κέντρο της εγχώριας νυχτερινής ζωής και η πανκ ροκ βιτρίνα του μαγαζιού τραβούσε τα βλέμματα. «Αυτή η εικόνα –το σουβενίρ μιας Ελλάδας που αλλάζει– είναι επίσης κομμάτι του έργου. Ετσι θέλω να λειτουργεί και το περίπτερο: σαν χώρος όπου η μνήμη γίνεται εμπορεύσιμο αντικείμενο, αλλά και σαν χώρος όπου το εμπορεύσιμο αποκτά ξανά βάρος». Η ποπ κουλτούρα του ’80 και του ’90 κυριάρχησε και στα χθεσινά εγκαίνια του περιπτέρου που έγιναν με ένα μεγάλο πάρτι με τον dj Stathis, συνονόματο του θρυλικού «Στάθη» της Πλάκας. «Το έργο λειτουργεί σαν παλαιοπωλείο. Μπαίνεις και βρίσκεις αντικείμενα που σε οδηγούν αλλού. Δεν υπάρχουν οδηγίες. Αν δεις δίπλα δίπλα τον βυζαντινό και τον αλβανικό αετό, το αφήγημα αρχίζει να τρέμει. Και αυτό θέλω: να μπερδευτείς όσο μπερδεμένη είναι και η ιστορία».
Στο τέλος, το περίπτερο γίνεται ένα escape room μνήμης. Οχι για να αποδράσεις, αλλά για να χαθείς. Για να συνδέσεις μόνος σου τα θραύσματα. Από ένα σύνολο αντιφάσεων, διχασμών, μετατοπίσεων για μια χώρα που, σύμφωνα με την καλλιτεχνική αφήγηση, δεν σταματά να ξαναγράφει τον εαυτό της.
«Το έργο λειτουργεί σαν παλαιοπωλείο. (…) Αν δεις δίπλα δίπλα τον βυζαντινό και τον αλβανικό αετό, το αφήγημα αρχίζει να τρέμει. Και αυτό θέλω: να μπερδευτείς όσο μπερδεμένη είναι και η ιστορία», λέει ο Ανδρέας Αγγελιδάκης.
Κατά αυτή την έννοια, και παρά τα νέον φώτα και τους μαύρους τοίχους που παραπέμπουν σε κλαμπ, το ελληνικό περίπτερο ταιριάζει με την ιδιότυπη θλίψη που έχει η φετινή Μπιενάλε από πολύ νωρίς, αφενός λόγω της αιφνίδιας εκδημίας της καλλιτεχνικής της διευθύντριας Κόγιο Κουό πριν από ένα χρόνο και αφετέρου λόγω των πολιτικών εντάσεων που έχουν ξεσπάσει γύρω της. Βεβαίως το χαριτωμένο, πολύχρωμο, πολύγλωσσο πλήθος των ανθρώπων της τέχνης εξακολουθεί να πίνει το απεριτίφ του τη σωστή ώρα, αλλά φέτος, περισσότερο από ποτέ, έχεις την αίσθηση ότι αυτά είναι παρηγορητικές ψευδαισθήσεις. Αλλά και πάλι, είναι ψευδαισθήσεις που η τέχνη γνωρίζει καλά.
Διαμαρτυρίες
Τα περίπτερα στα Giardini διηγούνται καλλιτεχνικές ιστορίες που αξίζει να ειπωθούν. Ωστόσο, έξω από το ρωσικό περίπτερο γίνονται καθημερινά πολιτικές διαμαρτυρίες ακόμη κι αν στα προχθεσινά εγκαίνια η μυρωδιά των λουλουδιών που αποτελούν μέρος της εγκατάστασης –συνδυάζει περφόρμανς με ζωντανή μουσική– και τα κοκτέιλ που έρεαν έδιναν την αίσθηση ανοιξιάτικης γιορτής. Πάντως το ρωσικό περίπτερο λειτουργεί περισσότερο ως πεδίο αντιπαράθεσης παρά ως συμβατική εικαστική παρουσίαση.
Το ρωσικό πανκ συγκρότημα Pussy Riot και μέλη της ουκρανικής φεμινιστικής οργάνωσης FEMEN κατέκλυσαν προχθές τον εξωτερικό χώρο μέσα σε σύννεφα ροζ, μπλε και κίτρινου καπνού, με τα πρόσωπά τους καλυμμένα από ροζ μπαλακλάβες και φωνάζοντας συνθήματα όπως «Το αίμα είναι η τέχνη της Ρωσίας» και «Ανυπακοή», ενώ έπαιζε πανκ ροκ μουσική. Χθες διαμαρτυρήθηκαν εκ νέου κρατώντας σημαίες της Ουκρανίας. Πάντως, μετά τις 9 Μαΐου, οι πόρτες του ρωσικού περιπτέρου θα κλείσουν για το κοινό και μόνον από τα παράθυρα θα είναι ορατό το εσωτερικό του.
Το ισραηλινό περίπτερο, από την άλλη μεριά, το οποίο επίσης βρέθηκε στο επίκεντρο διεθνών αντιδράσεων λόγω των κατηγοριών για εγκλήματα πολέμου στη Γάζα, θα παραμείνει ανοιχτό για τους επισκέπτες σε όλη τη διάρκεια της διοργάνωσης. Φέτος βρίσκεται στην Αρσενάλε και φιλοξενεί μια σκοτεινή, αυστηρή εγκατάσταση με τίτλο «Rose of Nothingness». Πρόκειται για ένα σύστημα άρδευσης αποτελούμενο από δεκαέξι σωλήνες –εμπνευσμένο από την Καμπάλα και το Ταλμούδ–, από τους οποίους κυλά μαύρο νερό. Η εικόνα είναι λιτή, αλλά βαθιά φορτισμένη, σαν μια τελετουργία που μιλάει για απώλεια χωρίς να την κατονομάζει. Σε διαφορετικές συνθήκες θα ήταν από τα φαβορί για τον Χρυσό Λέοντα εθνικού περιπτέρου.
Πολιτική σε στενό διάλογο με την τέχνη είδαμε και στο ουκρανικό περίπτερο, που επικεντρώνεται γύρω από ένα κεντρικό γλυπτό με τίτλο «Origami Deer». Πρόκειται για ένα μεγάλο μεταλλικό ελάφι που μοιάζει διπλωμένο με την τεχνική του origami και λειτουργεί ως σύμβολο ευαλωτότητας αλλά και επιβίωσης. Το έργο είχε τοποθετηθεί αρχικά στο Ντονέτσκ, πάνω σε βάση παλιού σοβιετικού στρατιωτικού αεροσκάφους που σχετιζόταν με πυρηνικά όπλα. Η έκθεση εξετάζει την έννοια των «εγγυήσεων ασφαλείας» μετά το Μνημόνιο της Βουδαπέστης (1994), όταν η Ουκρανία παρέδωσε τα πυρηνικά της όπλα με αντάλλαγμα διεθνείς εγγυήσεις προστασίας. Το περίπτερο ουσιαστικά μιλάει για την αποτυχία αυτών των υποσχέσεων, με αρχειακό υλικό από το Ντονέτσκ και εμπόλεμες περιοχές της χώρας.
