Η Μπιενάλε της Βενετίας, μία από τις παλαιότερες και πιο έγκριτες πολιτιστικές διοργανώσεις στον κόσμο, επτά ημέρες πριν από το ανοιγμά της, βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο μιας πολύ σοβαρής κρίσης.
Η παραίτηση της διεθνούς κριτικής επιτροπής την περασμένη Πέμπτη και η ενημέρωση από τη διοργάνωση προς τους επιτρόπους των εθνικών περιπτέρων ότι τα επίσημα εγκαίνια, που ήταν προγραμματισμένα για τις 9 Μαΐου, δεν θα πραγματοποιηθούν και ότι η απονομή των Χρυσών Λεόντων δεν θα γίνει από επιτροπή αλλά από το κοινό στις 22 Νοεμβρίου, σηματοδότησε το αποκορύφωμα της έντασης που σιγόβραζε επί εβδομάδες. Η επιτροπή, αποτελούμενη από τις Σολάνζ Ολιβέιρα Φάρκας, Ζόι Μπατ, Ελβίρα Ντιανγκάνι Οσε, Μάρτα Κούζμα και Τζοβάνα Τζαπέρι, ανακοίνωσε ότι αποχωρεί «σε αναγνώριση της δήλωσης προθέσεων», που είχε εκδώσει στις 22 Απριλίου. Σε εκείνη τη δήλωση, τα μέλη είχαν δεσμευθεί ότι δεν θα βραβεύσουν εθνικά περίπτερα χωρών των οποίων οι ηγεσίες κατηγορούνται από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας – θέση που αφορούσε άμεσα το Ισραήλ και τη Ρωσία.
Λίγες ημέρες πριν από την παραίτηση, ο ιταλικός Τύπος αποκάλυψε ότι οι διοργανωτές της Μπιενάλε είχαν συζητήσει με την επίτροπο του ρωσικού περιπτέρου ένα σχέδιο «περιορισμένης συμμετοχής». Σύμφωνα με δημοσιεύματα, η επιλεγμένη ομάδα των Ρώσων καλλιτεχνών θα παρουσίαζε το έργο «The tree is rooted in the sky» –συνδυασμός performance και ηχητικής εγκατάστασης– μόνο κατά τη διάρκεια της προεπισκόπησης των περιπτέρων για τους επαγγελματίες της τέχνης και τους δημοσιογράφους (5-8 Μαΐου), ενώ στη συνέχεια το περίπτερο θα παρέμενε κλειστό, με το κοινό να βλέπει τη δράση μόνο από τα παράθυρα. Η λύση αυτή φέρεται να αποσκοπούσε στη συμμόρφωση με τις ευρωπαϊκές κυρώσεις, που απαγορεύουν άμεση συνεργασία με κρατικά υποστηριζόμενους ρωσικούς φορείς.
Αναστολή χρηματοδότησης
Η Ευρωπαϊκή Ενωση είχε ήδη εξετάσει την αναστολή χρηματοδότησης της Μπιενάλε (2 εκατ. ευρώ) από τα μέσα Απριλίου με αφορμή το ρωσικό περίπτερο, ενώ κυβερνήσεις και θεσμοί κατήγγειλαν την «πολιτιστική κανονικοποίηση» της Ρωσίας εν μέσω πολέμου στην Ουκρανία. Η διοργάνωση απάντησε ότι «ενήργησε σε αυστηρή συμμόρφωση με τη νομοθεσία», απορρίπτοντας κάθε υπόνοια παραβίασης κυρώσεων. Από την πλευρά της η πρωθυπουργός της Ιταλίας Τζόρτζια Μελόνι δήλωσε ότι η συμμετοχή της Ρωσίας «είναι μια απόφαση που δεν συμμερίζεται η κυβέρνηση». Ωστόσο πρόσθεσε ότι η Μπιενάλε είναι αυτόνομη και ο πρόεδρός της «πολύ ικανός».
«Τις τελευταίες δεκαετίες, η Μπιενάλε δεν υπήρξε ποτέ μια “ουδέτερη” έκθεση. Οι καλλιτέχνες (…) διαμόρφωναν εικαστικές αφηγήσεις, που συνομιλούσαν με τα σύγχρονα τεκταινόμενα», λέει η Συραγώ Τσιάρα, καλλιτεχνική διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης.
Η απόφαση της κριτικής επιτροπής να αποχωρήσει προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Το ισραηλινό υπουργείο Εξωτερικών μίλησε για «μόλυνση του κόσμου της τέχνης», ενώ ο γλύπτης Μπέλου-Σιμιόν Φαϊναρού, που εκπροσωπεί το Ισραήλ στην Μπιενάλε, έκανε λόγο για «εχθρικό και υποτιμητικό περιβάλλον». Από την άλλη πλευρά, περίπου 200 συμμετέχοντες είχαν υπογράψει από τον Μάρτιο ανοιχτή επιστολή ζητώντας τον αποκλεισμό του Ισραήλ, κάνοντας λόγο για «συνενοχή μέσω πολιτιστικής εκπροσώπησης».
Το ρωσικό περίπτερο πίσω στο 2022, όταν έκλεισε εξαιτίας της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία. [Shutterstock]
Παράλληλα, καλλιτεχνικές ομάδες όπως το Art Not Genocide Alliance οργάνωσαν εκστρατείες με σύνθημα «Οχι περίπτερο σε κράτος που κατηγορείται για εγκλήματα». Η Μπιενάλε, από την πλευρά της, επέμεινε στον ανοιχτό χαρακτήρα της, υποστηρίζοντας ότι αποτελεί χώρο διαλόγου και όχι αποκλεισμού.
Κατανοώ την απόφασή τους
«Τις τελευταίες δεκαετίες, η Μπιενάλε δεν υπήρξε ποτέ μια “ουδέτερη” έκθεση. Οι καλλιτέχνες, τόσο στην κεντρική έκθεση όσο και στα εθνικά περίπτερα, διαμόρφωναν εικαστικές αφηγήσεις που συνομιλούσαν με τα σύγχρονα τεκταινόμενα, αναζητώντας μέσα από την εθνική εκπροσώπηση νέους τρόπους κατανόησης της ταυτότητας των κρατών», σημειώνει στην «Κ» η Συραγώ Τσιάρα, καλλιτεχνική διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, που διετέλεσε επιμελήτρια του ελληνικού περιπτέρου το 2013. «Η ανάγνωση αυτή αντανακλάται κυρίως στον χώρο των Giardini, εκεί όπου συγκεντρώνονται τα περισσότερα εθνικά περίπτερα. Ας μην ξεχνάμε ότι τα πρώτα περίπτερα, χτισμένα στην αυγή του 20ού αιώνα, είχαν στόχο να επιδείξουν την ισχύ κρατών με έντονο αποικιοκρατικό χαρακτήρα, ενώ πολύ αργότερα, στο κλίμα του Μάη του ’68, η Μπιενάλε πολιτικοποιήθηκε ανοιχτά, με διαμαρτυρίες που αμφισβήτησαν τον ίδιο τον θεσμό. Συνεπώς, από την απαρχή της, η διοργάνωση είναι συνδεμένη με την πολιτική», προσθέτει. Και συνεχίζει: «Οι άνθρωποι της τέχνης έχουν διαχρονικά οξυμένη ευαισθησία σε ζητήματα διεθνούς δικαίου. Σε έναν ιδεατό κόσμο δεν θα υπήρχαν συνθήκες λογοκρισίας, ούτε καλλιτέχνες που υφίστανται τις συνέπειες των κυβερνητικών πολιτικών των χωρών τους – πολιτικών με τις οποίες συχνά διαφωνούν. Μπορώ να κατανοήσω, βέβαια, την απόφαση της κριτικής επιτροπής. Υπογραμμίζει την ανάγκη υπεράσπισης του διεθνούς δικαίου σε μια εποχή όπου οι πολιτικές ισορροπίες είναι εξαιρετικά εύθραυστες και οι θεμελιώδεις αρχές της ανθρωπότητας μοιάζουν να απειλούνται».
Ο ιστορικός τέχνης Πάνος Γιαννικόπουλος ήταν ο επιμελητής της ελληνικής συμμετοχής στην 60ή Μπιενάλε του 2024. Κατά τη διάρκειά της, όπως μας λέει, το ισραηλινό περίπτερο, με πρωτοβουλία της καλλιτέχνιδος Ρουθ Πατίρ, που εκπροσωπούσε τη χώρα, παρέμεινε κλειστό ως ένδειξη διαμαρτυρίας και υπό έντονη στρατιωτική φρούρηση.
«Η διαδρομή στον χώρο περνούσε μέσα από αυτή τη συνθήκη επιβολής και δημιουργίας τρόμου», θυμάται. «Κάθε εθνικό περίπτερο εξακολουθεί να είναι, παρά τις όποιες κατά καιρούς απόπειρες ανατροπής της ιδέας του “εθνικού” ένας μηχανισμός διπλωματίας αλλά και ισχύος», εξηγεί. «Η παρουσία κρατών που κατηγορούνται για εγκληματικές πολιτικές, με τη συμπερίληψη και των Ηνωμένων Πολιτειών, δημιουργεί αμηχανία και μια διάχυτη αίσθηση ντροπής. Ελπίζω ότι δεν θα σταματήσει να υπάρχει το σφίξιμο στο στομάχι και ότι θα διατηρηθεί η ντροπή για όλους μας ακόμη και εν μέσω aperitivo».
Ενα είδος συνείδησης
«Το ενδιαφέρον είναι πως η ευθύνη της δημόσιας παρέμβασης μετακυλίεται προς το τερέν της τέχνης», σχολιάζει στην «Κ» ο εικαστικός, αναπληρωτής καθηγητής στην ΑΣΚΤ και ιδρυτικός διευθυντής της Μπιενάλε της Αθήνας Poka Yio. «Μεγάλες διοργανώσεις και ειδικά οι σημαντικές Μπιενάλε αποτελούν ένα είδος συλλογικής συνείδησης, η οποία όμως βρίσκεται μπροστά σε μια εγγενή αδυναμία να αντέξει στις πολιτικές πιέσεις. Η Βενετία ως η μητέρα όλων των Μπιενάλε συνιστά το μέγιστο παράδειγμα. Από τη μία οφείλει να έχει τη νομιμοποίηση της κοινότητας, άρα να μιλήσει για όσα ζοφερά εκτυλίσσονται, και ταυτόχρονα να μπορέσει να βρει την οικονομική υποστήριξη, καθώς και την υποστήριξη από θεσμούς και ιδρύματα που έχουν τη δική τους ατζέντα», παρατηρεί.
«Εκείνο που μοιάζει να διογκώνεται τα τελευταία χρόνια είναι η ανάδειξη της Μπιενάλε σε ένα διεθνές “σόου”, όπου στα ταραγμένα νερά της λιμνοθάλασσας παρελαύνει αγχωτικά ο υπερκινητικός κόσμος της σύγχρονης τέχνης, περιστέλλοντας τη διάσταση της καλλιτεχνικής έρευνας και την ικανότητά της να παράγει γνώση», μας λέει ο επίκουρος καθηγητής Αρχιτεκτονικής και θεωρητικός της τέχνης Γιώργος Τζιρτζιλάκης, επίσης επιμελητής ελληνικού περιπτέρου στο παρελθόν (2007), κρίνοντας την καλλιτεχνική διάσταση της Μπιενάλε στην παρούσα ιστορικότητα.
«Μαζί με τις εκπλήξεις και τα πολύτιμα ευρήματα, διαχέεται και η υπερβολική ταύτιση ενός μεγάλου αριθμού εκθεμάτων με την εποχή μας, δηλαδή με τις κυρίαρχες και πιο διαδεδομένες καλλιτεχνικές γλώσσες. Ωστόσο, για να δεις καλύτερα την εποχή, χρειάζεται να μπορείς να είσαι και εκτός της εποχής. Να είσαι δηλαδή σύγχρονος και όχι απλά συγχρονισμένος».
